Кіріспе

Б.з.д. V ғасырындағы римдік сенатор және генерал Тит Ларций (Флавус немесе Руфус атымен белгілі; б.з.д. 501–493 жж.) – ерте Республика кезеңіндегі римдік генерал және мемлекет қайраткері, екі рет консул қызметін атқарған және алғашқы римдік диктатор атанған.

Өмірбаян

Ларкилер, олардың номендері Лартиус және Ларгиус деп те жазылады, Республиканың алғашқы жылдары Римдегі этруск әулеті болды. Олардың номендері этрусктардың Ларс деген есімінен шыққан. Титтің інісі Спурий Ларций Республиканың батырларының бірі еді, ол Гораций Кокл мен Тит Герминиймен бірге Тибр өзені үстіндегі ағаш көпірді қорғады. Ол б.з.д. 506 және 490 жылдары екі рет консул болды. Тит те б.з.д. 501 және 498 жылдары екі рет консул қызметін атқарды.

Мансап

Ларцийдің алғашқы консулдығы б.з.б. 501 жылы, Республиканың тоғызыншы жылында болды. Оның әріптесі Постум Комний Аурунк болды. Олардың билік құрған жылы Римде дүрбелең болды, бұл жас сабиндер тобының іс-әрекеттерімен байланысты болды. Тек өткен жылы консул Спурий Кассий Вецеллин Куреске жақын жерде сабиндерді жеңіп алған еді, сондықтан соғыс қайта жаңғыруы мүмкін деген ой болды. Латындықтармен соғыс жақын арада басталуы мүмкін болғандықтан, жағдай шиеленісті болды. Октавий Мамилий, Тускулум князі және Римнің жетінші және соңғы патшасы Луций Тарквиний Супербтың күйеу баласы, Тарквинийді таққа қайтару мақсатымен Лациумның отыз қаласы арасында одақ құрды. Осы жағдайда қаланың қорғанысын бақылау үшін бір магистратты тағайындау туралы шешім қабылданды, ол бастапқыда praetor maximus немесе magister populi, "жаяу әскердің басшысы", бірақ кейін диктатор деп аталды. Диктатор өкілеттіктерін жүзеге асыруда жоғары билікке ие болды, ал халық консулдардың кезіндегідей, оның шешімдеріне шағымдануға құқығы болмады. Дегенмен, диктатордың өкілеттігі алты аймен шектелді. Сенат консулдарға диктаторды тағайындауды тапсырды, ал Комний өзінің әріптесі Ларцийді таңдады. Содан кейін диктатор Спурий Кассийді, өткен жылы сабиндерді жеңгендігі үшін, magister equitum, яғни "атты әскердің басшысы" етіп тағайындады. Осы лауазымның құрылуы сабиндерді алаңдатты, олар соғысты болдырмау үшін Римге елшілер жіберді. Келіссөздер сәтсіз аяқталып, соғыс жарияланды, бірақ екі тарап та шайқасқа түсуге құлшынбады, сондықтан шайқас болмады. Ларций өзінің қызметінің қалған бөлігінде халық санағын жүргізді, латын қалаларымен келіссөздер жүргізіп, ескі одақтастарын сақтап, жаңаларын табуға тырысты және келесі жылғы консулдық сайлауға төрағалық етті. Содан кейін ол мерзімі біткенше қызметтен кетіп, болашақ диктаторларға үлгі көрсетті. Ларций б.з.б. 498 жылы Квинт Клоэлий Сикулмен бірге екінші рет консулдыққа ие болды. Осы жылы латындықтармен ұзақ күткен соғыс басталды. Диктатор Аул Постумий Альб Регил көліндегі шайқаста рим әскерін жеңіске жеткізді, ал консул Ларций Фидена қаласын басып алды. Дионисийдің айтуынша, Ларций қызметтен кеткеннен кейін Капитолий төбесіндегі Сатурн храмын салды. 494 жылы urbi praefectus ретінде Ларций плебстің қарыздық ауыртпалығын жеңілдету шараларын қолдауға сәттілікке жете алмады; және плебстер қаладан шығып, Монс Сакерде орналасқанда, Ларций сенат жіберген елшілердің бірі болды. Елшілік сәтті аяқталды, нәтижесінде халық трибундары құрылды. 493 жылы Ларций 501 жылы оның әріптесі болған консул Комнийге легат ретінде қызмет етті, Кориоли қамалында, онда Гай Марций Кориолан батылдығымен атаққа ие болды.

Тарихи белгісіздік

Басқа бір дәстүр бойынша, алғашқы диктатор б.з.б. 505 жылы консул болған Марк Валерий Волустың ұлы Маний Валерий болған. Алайда, тарихшы Ливий консул болмаған адамның бірінші диктатор болып тағайындалуы немесе Маний Валерийдің әкесінің орнына тағайындалуы ықтимал емес деп санайды. Тағы бір дәстүр диктатура институтын үш жылдан кейін, б.з.б. 498 жылы, Ларцийдің екінші консулдығы кезінде пайда болды дейді. Сол жылы Ливий Аулус Постумий Альбтың диктатор болып тағайындалғанын және Регил көлі шайқасында римдік әскерді латындықтарға қарсы жеңіске жеткізгенін айтады. Дегенмен, кейбір зерттеушілер бұл шайқасты 496 жылы, Постумий консул болғанда өткен деп санайды.

Әдебиетте

Ларций Уильям Шекспирдің "Кориолан" пьесасында римдік генерал болып бейнеленеді, бұл пьеса негізінен Плутархтың Кориоланның өмірі туралы баяндамасына сүйенеді, алайда Шекспир Ливийді және, мүмкін, Дионисийді де оқыған болуы мүмкін.