Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
17-19 ғасырлардағы соғыс кемесі
Warship of 17th–19th centuries
Желілік кеме – 17 ғасырдан 19 ғасырдың ортасына дейінгі желкенді кезеңде салынған әскери соғыс кемесі. Желілік кеме «жауынгерлік желі» деп аталатын теңіз тактикасы үшін арналған, онда қарсыластың екі кеме колоннасы өздерінің борларындағы зеңбіректермен атысу үшін маневр жасайтын. Екі жақтан да атуға мүмкіндік болған қақтығыстарда, көбірек зеңбірегі бар және осылайша күші жоғары қарсылас көбінесе артықшылыққа ие болатын. 1840 жылдардың соңынан бастап, бу күшінің енгізілуі шайқаста желге тәуелділікті азайтып, бұрандалы ағаш қабықтары бар кемелерді салуға әкелді; бірқатар таза желкенді кемелер осы қозғалтқыш жүйесіне ауыстырылды. Алайда, 1859 жылдан бастап темір фрегаттардың пайда болуы бумен жұмыс істейтін желілік кемелерді ескірген етті. Темір соғыс кемесі 20 ғасырдың соғыс кемелерінің атасы болды, оның атауы «жауынгерлік желі кемесі» немесе көбірек қолданылатыны «желілік соғыс кемесі» деген сөздердің қысқартылған түрі. «Желілік кеме» термині 19 ғасырдың ортасынан бастап соғыс кемелері мен теңіз тактикасы дамып, өзгергеннен кейін, кем дегенде ағылшын тілінде (Императорлық неміс теңіз флоты өз соғыс кемелерін Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін Linienschiffe деп атаған) тарихи контекстен басқа қолданыстан шықты.
A ship of the line was a type of naval warship constructed during the Age of Sail from the 17th century to the mid 19th century. The ship of the line was designed for the naval tactic known as the line of battle, which involved the two columns of opposing warships maneuvering to volley fire with the cannons along their broadsides. In conflicts where opposing ships were both able to fire from their broadsides, the opponent with more cannons firingand therefore more firepowertypically had an advantage. From the end of the 1840s, the introduction of steam power brought less dependence on the wind in battle and led to the construction of screw driven wooden hulled ships of the line; a number of purely sail powered ships were converted to this propulsion mechanism. However, the rise of the ironclad frigate, starting in 1859, made steam assisted ships of the line obsolete. The ironclad warship became the ancestor of the 20th century battleship, whose very designation is itself a contraction of the phrase "ship of the line of battle" or, more colloquially, "battleship of the line". The term "ship of the line" has fallen into disuse except in historical contexts, after warships and naval tactics evolved and changed from the mid 19th century, at least in English (the Imperial German Navy called its battleships Linienschiffe until World War I).
Алдыңғылар
Атлант мұхитында сауда немесе соғыс үшін алғаш рет Португалияда жасалған, ауыр қаруланған карак, желілік кеменің алғы құрылымы болды. Еуропаның басқа теңіз елдері оны 15-шы ғасырдың соңы мен 16-шы ғасырдың басында жылдам қабылдады. Бұл кемелер Солтүстік теңіздің когтары мен Жерорта теңізінің галераларының ерекшеліктерін біріктіру арқылы жасалды. Солтүстік теңізде, Балтық теңізінде және Атлантика жағалауында сауда жасаған когтар, жау кемелеріне ату үшін немесе тіпті ауыр салмақтарды тастау үшін алдыңғы және артқы бөліктерінде "қамалдар" деп аталатын платформалары болғандықтан, шайқаста галералардан артықшылыққа ие болды. Мысалы, қамалдың алдыңғы бөлігі "бас қамал" деп аталды (әдетте fo'c'sle немесе fo'c's'le деп қысқартылып, FOHK səl деп айтылады). Уақыт өте келе бұл қамалдар биіктеп, кеңейді, ақырында кеме құрылысына енгізіліп, жалпы беріктігін арттырды. Когтың осы ерекшелігі жаңа үлгідегі карактардың дизайнында сақталды және 1509 жылғы Диу шайқасында өзінің тиімділігін дәлелдеді. "Мэри Роуз" – 16-шы ғасырдың басында салынған ағылшын карагы немесе "үлкен кеме". Ол 78 зеңбірекпен және 1530 жылдардағы жаңартудан кейін 91 зеңбірекпен қаруланды. 1510–1512 жылдары Портсмутте салынған, ол ағылшын флотының алғашқы мақсатты түрде салынған әскери кемелерінің бірі болды. Оның суыру сыйымдылығы 500 тоннадан асты, келі 200 тоннадан асты, экипажында 185 әскер және 30 зеңбішекші болды. Англия флотының мақтанышы болғанмен, ол 1545 жылдың 19 шілдесінде Солент шайқасында кездейсоқ батып кетті. "Henri Grâce à Dieu" (ағылшын тілінде: "Құдайдың Генри Грейсі"), "Үлкен Гарри" деген лақап атымен белгілі, тағы бір ерте ағылшын карагы еді. "Мэри Роуз" замандасы, "Henri Grâce à Dieu" ұзындығы 1000-1500 тонна, суыру сыйымдылығы 700-1000 тоннаны құрады. Ол 1511 жылы теңізге жіберілген шотландтық "Майкл" кемесіне жауап ретінде Генрих VIII-нің бұйрығымен салынды. Ол 1512–1514 жылдары Вулвич кемежайында салынды және зеңбірек порттары бар алғашқы кемелердің бірі болды, онда 20 жаңа, ауыр қола зеңбірек орнатылды, бұл бір жағынан атуға мүмкіндік берді. Барлығында 43 ауыр және 141 жеңіл зеңбірек болды. Ол алғашқы ағылшын екі қабатты кемесі болды және іске қосылған кезде Еуропадағы ең үлкен және ең қуатты соғыс кемесі болды, бірақ ол аз ғана шайқасқа қатысты. Ол 1545 жылы Францияның Франциск I-ге қарсы Солент шайқасында болды (онда "Мэри Роуз" батып кетті), бірақ көбінесе дипломатиялық кеме болған сияқты, кейде алтын матадан жасалған желкендермен жүзіп кеткен. Шындығында, үлкен кемелер өздерінің күшімен қатар, сәндік дизайнымен де белгілі болды (кейбір кемелер, мысалы, "Ваза", кормолық өрнектері алтынмен жалатылған). Соғысқа дайындалған карактарда үлкен калибрлі зеңбіректер болды. Олардың жоғары борттары мен артық жүк көтеру қабілеті болғандықтан, бұл кемелер галералардан оқ-дәрілік қаруларды қолдануға жақсы бейімделген. Атлант мұхитының жағдайларына сәйкес жасалғандықтан, бұл кемелер галералардан ауа райына төзімдірек және ашық суларға жақсы бейімделген. Ескектердің болмауы үлкен экипаж қажеттігін жойды, бұл ұзақ сапарларды жеңілдетті. Олардың кемшілігі – жылдамдық үшін желге толық тәуелді болулары. Галералар әлі де үлкен кемелерді басып тастай алатын, әсіресе желдің жоқтығында және олардың сандық артықшылығы болғанда, бірақ үлкен кемелердің көлемі ұлғайған сайын, галералардың пайдасы азайды. Бас қамалдың кеме жүзу сапасына кедерес келтіруі де бір кемшілік болды, себебі кеме желге қарсы жүзгенде басы суға түсіп кететін. Бірақ 16-шы ғасырда зеңбіректердің пайда болуымен және кемеде атудың кемеге шабуыл жасаудың басты тәсіліне айналуымен, ортағасырлық бас қамалдың қажеті қалмады, ал кейінгі кемелер, мысалы, галеондарда тек төменгі, бір қабатты бас қамал болды. 1637 жылы Англияның "Sovereign of the Seas" кемесі теңізге жіберілген кезде бас қамал мүлдем жойылды. 16-шы ғасырда галеон карактан дамыды. Бұл кемелер ұзындығырақ және маневрлірек болды, сонымен қатар карактың барлық артықшылықтарына ие болды. 1588 жылғы Гравелин шайқасында ағылшын және испан флоттарының негізгі кемелері галеондар болды; барлық ағылшын және испан галеондарының көпшілігі шайқастан және одан кейінгі дауылдан аман қалды, бірақ испан галеондары ағылшындықтардың ең ауыр шабуылдарына ұшырады және шашыраған флотын қайта топтастырды. 17-шы ғасырға қарай Еуропаның барлық ірі теңіз державалары осы сияқты кемелерді жасап шыға бастады. Колониялардың және барлаудың маңыздылығы артып, дауылды мұхиттардағы сауда жолдарын сақтау қажеттілігі туындаған кезде, галералар мен галеастар (жанында орнатылған зеңбіректері бар, бірақ галеоннан төменгі, үлкен галераның түрі) азайып, тек шектелген мақсаттар мен аймақтарда қолданылды, сондықтан шамамен 1750 жылға қарай, бірнеше ерекше жағдайларды қоспағанда, теңіз шайқастарында олардың пайдасы болмады.
The heavily armed carrack, first developed in Portugal for either trade or war in the Atlantic Ocean, was the precursor of the ship of the line. Other maritime European states quickly adopted it in the late 15th and early 16th centuries. These vessels were developed by fusing aspects of the cog of the North Sea and galley of the Mediterranean Sea. The cogs, which traded in the North Sea, in the Baltic Sea and along the Atlantic coasts, had an advantage over galleys in battle because they had raised platforms called "castles" at bow and stern that archers could occupy to fire down on enemy ships or even to drop heavy weights from. At the bow, for instance, the castle was called the forecastle (usually contracted as fo'c'sle or fo'c's'le, and pronounced FOHK səl). Over time these castles became higher and larger, and eventually were built into the structure of the ship, increasing overall strength. This aspect of the cog remained in the newer style carrack designs and proved its worth in battles like that at Diu in 1509. The Mary Rose was an early 16th century English carrack or "great ship". She was heavily armed with 78 guns and 91 after an upgrade in the 1530s. Built in Portsmouth in 1510–1512, she was one of the earliest purpose built men of war in the English navy. She was over 500 tons burthen and had a keel of over and a crew of over 200 sailors, composed of 185 soldiers and 30 gunners. Although the pride of the English fleet, she accidentally sank during the Battle of the Solent, 19 July 1545. Henri Grâce à Dieu (English: "Henry Grace of God"), nicknamed "Great Harry", was another early English carrack. Contemporary with Mary Rose, Henri Grâce à Dieu was long, measuring 1,000–1,500 tons burthen and having a complement of 700–1,000. She was ordered by Henry VIII in response to the Scottish ship Michael, launched in 1511. She was originally built at Woolwich Dockyard from 1512 to 1514 and was one of the first vessels to feature gunports and had twenty of the new heavy bronze cannon, allowing for a broadside. In all, she mounted 43 heavy guns and 141 light guns. She was the first English two decker, and when launched she was the largest and most powerful warship in Europe, but she saw little action. She was present at the Battle of the Solent against Francis I of France in 1545 (in which Mary Rose sank) but appears to have been more of a diplomatic vessel, sailing on occasion with sails of gold cloth. Indeed, the great ships were almost as well known for their ornamental design (some ships, like the Vasa, were gilded on their stern scrollwork) as they were for the power they possessed. Carracks fitted for war carried large calibre guns aboard. Because of their higher freeboard and greater load bearing ability, this type of vessel was better suited than the galley to wield gunpowder weapons. Because of their development for conditions in the Atlantic, these ships were more weatherly than galleys and better suited to open waters. The lack of oars meant that large crews were unnecessary, making long journeys more feasible. Their disadvantage was that they were entirely reliant on the wind for mobility. Galleys could still overwhelm great ships, especially when there was little wind and they had a numerical advantage, but as great ships increased in size, galleys became less and less useful. Another detriment was the high forecastle, which interfered with the sailing qualities of the ship; the bow would be forced low into the water while sailing before the wind. But as guns were introduced and gunfire replaced boarding as the primary means of naval combat during the 16th century, the medieval forecastle was no longer needed, and later ships such as the galleon had only a low, one deck high forecastle. By the time of the 1637 launching of England's Sovereign of the Seas, the forecastle had disappeared altogether. During the 16th century the galleon evolved from the carrack. It was a longer and more manoeuvrable type of ship with all the advantages of the carrack. The main ships of the English and Spanish fleets in the Battle of Gravelines of 1588 were galleons; all of the English and most of the Spanish galleons survived the battle and the following storm even though the Spanish galleons suffered the heaviest attacks from the English while regrouping their scattered fleet. By the 17th century every major European naval power was building ships like these. With the growing importance of colonies and exploration and the need to maintain trade routes across stormy oceans, galleys and galleasses (a larger, higher type of galley with side mounted guns, but lower than a galleon) were used less and less, and only in ever more restricted purposes and areas, so that by about 1750, with a few notable exceptions, they were of little use in naval battles.
Жауынгерлік бағыт
Швеция королі Эрик XIV 1563 жылы шведтік "Марс" әскери кемесінің құрылысын бастады; бұл, мүмкін, осы шайқас тактикасының алғашқы қадамы болған, бұл стратегия кеңінен қолданылуға 50 жыл бұрын жасалған. "Марс" кемесі құрылған кезде 107 зеңбірекпен жабдықталған, ол сол кездегі әлемдегі ең үлкен кеме болды. 17-шы ғасырдың басында және ортасында, әсіресе Нидерланды және Англия теңіз күштері жаңа шайқас тәсілдерін қолдана бастады. Бұрынғы шайқастарда кемелердің үлкен флоты біріне-бірі жақындасып, кез келген құралымда соғысып, мүмкіндік туғанда жау кемелеріне шабуылдайтын. Кемелердің бір жағындағы зеңбіректердің үйлесімді атысы (broadsides) шайқаста басымдыққа ие бола бастағандықтан, тактика өзгерді. Дамып келе жатқан шайқас тактикасы, алғаш рет импровизациялық түрде қолданылды, кемелерді бір қатарға тұрып, жау флотымен бір бағытта жақындасуды, бір жақ жеткілікті дейін соққыға жығып, кері шегінуге мәжбүр етуді талап етті. Кез келген маневрлер кемелердің өзара қорғанысы үшін қатарда қалу арқылы орындалатын. Осы шайқас құрылымы, ұзын, жұқа зеңбірек қатары, ең әлсіз жерінде зардап шегуі немесе бұзылмауы үшін, сонымен қатар, оған тең күшті болмаса да, кем дегенде бірдей беріктікке ие кемелерді қосу қажеттігі сезілді. Логикалық тұрғыдан алғанда, алдыңғы қатар шайқас құрылымына толық айналған сәттен бастап, осы қатардағы орынға ғана арналған "жолдағы" кемелер мен басқа мақсаттарға арналған жеңіл кемелер арасындағы айырмашылық белгіленді. Жеңіл кемелер түрлі функцияларды орындады, оның ішінде барлаушылар ретінде жұмыс істеді және флагмандық кеме мен флоттың қалған бөлігі арасында сигналдарды жеткізді. Бұл қажет болды, өйткені флагмандық кемеден желінің тек шағын бөлігі ғана анық көрінетін. Шайқас тактикасын қабылдау кеме құрылысына әсер етті. Алдыңғы және артқы құрылымдардың (castles) биіктік артықшылығы азайды, себебі қолма-қол соғыс маңыздылығын жоғалтты. Шайқаста маневр жасау қажеттілігі құрылымдардың жоғарғы салмағын кемшілікке айналдырды. Сондықтан олар кішірейді, соның нәтижесінде әскери кемелер бұрынғы кемелерге қарағанда жеңіл және маневрлі болды, бірақ соған қарамастан, бірдей жауынгерлік күшке ие болды. Қосымша салдар ретінде кеменің корпусы үлкейді, соның арқасында зеңбіректердің мөлшері мен саны да артты.
King Erik XIV of Sweden initiated construction of the ship Swedish warship Mars in 1563; this might have been the first attempt of this battle tactic, roughly 50 years ahead of widespread adoption of the line of battle strategy. Mars was likely the largest ship in the world at the time of her build, equipped with 107 guns at a full length of Ironically it became the first ship to be sunk by gunfire from other ships in a naval battle. In the early to mid 17th century, several navies, particularly those of the Netherlands and England, began to use new fighting techniques. Previously battles had usually been fought by great fleets of ships closing with each other and fighting in whatever arrangement they found themselves in, often boarding enemy vessels as opportunities presented themselves. As the use of broadsides (coordinated fire by the battery of cannon on one side of a warship) became increasingly dominant in battle, tactics changed. The evolving line of battle tactic, first used in an ad hoc way, required ships to form single file lines and close with the enemy fleet on the same tack, battering the enemy fleet until one side had had enough and retreated. Any manoeuvres would be carried out with the ships remaining in line for mutual protection. In order that this order of battle, this long thin line of guns, may not be injured or broken at some point weaker than the rest, there is at the same time felt the necessity of putting in it only ships which, if not of equal force, have at least equally strong sides. Logically it follows, at the same moment in which the line ahead became definitively the order for battle, there was established the distinction between the ships 'of the line', alone destined for a place therein, and the lighter ships meant for other uses. The lighter ships were used for various functions, including acting as scouts, and relaying signals between the flagship and the rest of the fleet. This was necessary because from the flagship, only a small part of the line would be in clear sight. The adoption of line of battle tactics had consequences for ship design. The height advantage given by the castles fore and aft was reduced, now that hand to hand combat was less essential. The need to manoeuvre in battle made the top weight of the castles more of a disadvantage. So they shrank, making the ship of the line lighter and more manoeuvrable than its forebears for the same combat power. As an added consequence, the hull itself grew larger, allowing the size and number of guns to increase as well.
Дизайнның дамуы
17 ғасырдағы флоттар әртүрлі өлшемдегі жүзге жуық кемеден тұруы мүмкін еді, бірақ 18 ғасырдың ортасына қарай, желілік кемелердің дизайны бірнеше стандартты типтерге тоқтады: 50 зеңбірекпен жабдықталған екі палубалы кемелер (яғни екі толық палубадағы зеңбіректермен, бүйірлік тесіктер арқылы атуға арналған), 64-тен 90 зеңбірекке дейін екі палубалы кемелер, флоттың негізгі бөлігін құрады, сондай-ақ 98-ден 140 зеңбірекке дейін үш немесе тіпті төрт палубалы кемелер адмиралдардың басқару кемелері ретінде пайдаланылды. Бұл кемелерден 10-нан 25-ке дейін тұратын флоттар, олармен бірге жабдықтау кемелері, барлау және хабаршы фрегаттары теңіз жолдарын бақылауда ұстап, жаулардың теңіз саудасын шектеді. Желілік кемелердің ең көп таралған түрі – "74" (74 зеңбірегі болғандықтан осылай аталған), алғаш рет 1730 жылдары Францияда жасалған, кейіннен барлық соғыс кемелерінің теңіз күштері қабылдаған. Осыған дейін британдықтарда 6 түрлі өлшемдегі кеме болды, олардың кішігірім 50 және 60 зеңбірекке ие кемелері ұрыс желісі үшін тым кішкентай болып кетті, ал 80 зеңбіректі және одан да көп зеңбірекке ие кемелері үш палубалы болғандықтан, ауыр теңізде тұрақсыздық пен дұрыссыздыққа бейім болды. Олардың ең жақсылары – 70 зеңбірекке ие үш палубалы кемелер, ал жаңа француздық "74"-тері болды. 1747 жылы британдықтар Австрия мұрагерлік соғысы кезінде осы француз кемелерінің бірнешеуін басып алды. Келесі он жылдықтарда Томас Слейд (1755 жылдан бастап Теңіз күштерінің суреттеушісі, Уильям Бэтелимен бірге) бұрынғы тәжірибеден жаңартылып, француздық үлгілермен бәсекелесу үшін бірнеше жаңа "74" класын жобалады. Олардың ізбасарлары 1780 жылдарға қарай басқару мен өлшемді жақсартты. Басқа да теңіз күштері де шабуылдық күші, құны және маневрлеу қабілетінің дұрыс арақатынасына ие болғандықтан "74"-терді жасады. Ақырында Ұлыбритания кемелерінің шамамен жартысы "74" соғыс кемелерінен құралды. Ірі кемелер де командалық кеме ретінде салына берді, бірақ олар жауға жақын бола алса ғана тиімді болды, қуу немесе маневрлеуге байланысты шайқаста емес. "74" кемесі 1811 жылға дейін сүйікті кеме болып қала берді, сонда Сеппингстің құрылыс әдісі үлкен кемелерді тұрақтырақ жасауға мүмкіндік берді. Кейбір кемелердің конструкциясы кеме іске қосылғаннан кейін де ұзақ уақыт бойы өзгертілді. Корольдік теңіз күштерінде екі палубалы "74" немесе 64 зеңбірекке ие кемелер, флоттық шайқастарда қауіпсіз пайдаланылмаған жағдайда, олардың жоғарғы палубалары алынып тасталды (немесе қысқартылды), нәтижесінде өте мықты, бір зеңбірек палубалы соғыс кемесі пайда болды. Нәтижесінде шыққан кеме фрегат ретінде жіктеліп, әлі де күшті болды. Корольдік теңіз күштеріндегі ең табысты кемелердің бірі – сер Эдвард Пеллеудің басқаруындағы "Рази" кемесі. Испан кемесі Nuestra Señora de la Santísima Trinidad, 112 зеңбірекке ие испандық бірінші деңгейдегі кеме болды. Бұл 1795-96 жылдары төменгі және алдыңғы палубалар арасындағы шырша палубасын жауып, 130 зеңбірекке дейін ұлғайтылды, ал 1802 жылы 140 зеңбірекке дейін ұлғайтылды, осылайша қосымша зеңбіректер салыстырмалы түрде аз болғанымен, үздіксіз төртінші зеңбірек палубасы құрылды. Ол қайтадан салынған кезде әлемдегі ең көп қаруланған кеме болды және желкендік дәуірде жабдықталған кез келген кеменің ең көп зеңбірегіне ие болды. Османдық кемесі Махмудие (1829), Осман сұлтаны Махмуд II-нің бұйрығымен және Императорлық теңіз арсеналында Стамбулдағы Алтын мүйізде салынған, көп жылдар бойы әлемдегі ең үлкен соғыс кемесі болды. Кеме үш палубада 128 зеңбірекпен қаруланды және 1280 теңізшіден тұрды. Ол Қырым соғысы (1854-1856) кезінде Севастополь қоршауына (1854-1855) қатысты. 1874 жылы ол қызметтен шығарылды. Батыста салынған ең үлкен үш палубалы желкенді кемелердің екіншісі және ең үлкен француз кемесі француз кемесі Валми болды, ол 1847 жылы теңізге жіберілді. Ол тік қабырғаларға ие болды, бұл жоғарғы батареялар үшін қол жетімді кеңістікті айтарлықтай ұлғайтты, бірақ кеменің тұрақтылығын төмендетті; мәселені шешу үшін су сызығының астына ағаш тұрақтандырғыштар қосылды. Валми ең үлкен желкенді кеме деп саналды, өйткені үлкен өлшемдер тек адам күшімен айла-шарғы жасауды қиындатты. Ол Қырым соғысына қатысып, Францияға оралғаннан кейін 1864 жылдан 1890 жылға дейін Борда атауымен Француз теңіз академиясын басқарды.
In the 17th century fleets could consist of almost a hundred ships of various sizes, but by the middle of the 18th century, ship of the line design had settled on a few standard types: older two deckers (i. e., with two complete decks of guns firing through side ports) of 50 guns (which were too weak for the battle line but could be used to escort convoys), two deckers of between 64 and 90 guns that formed the main part of the fleet, and larger three or even four deckers with 98 to 140 guns that served as admirals' command ships. Fleets consisting of perhaps 10 to 25 of these ships, with their attendant supply ships and scouting and messenger frigates, kept control of the sea lanes for major European naval powers whilst restricting the sea borne trade of enemies. The most common size of sail ship of the line was the "74" (named for its 74 guns), originally developed by France in the 1730s, and later adopted by all battleship navies. Until this time the British had 6 sizes of ship of the line, and they found that their smaller 50 and 60 gun ships were becoming too small for the battle line, while their 80s and over were three deckers and therefore unwieldy and unstable in heavy seas. Their best were 70 gun three deckers of about long on the gundeck, while the new French 74s were around In 1747 the British captured a few of these French ships during the War of Austrian Succession. In the next decade Thomas Slade (Surveyor of the Navy from 1755, along with co Surveyor William Bately) broke away from the past and designed several new classes of 74s to compete with these French designs, starting with the and classes. Their successors gradually improved handling and size through the 1780s. Other navies ended up building 74s also as they had the right balance between offensive power, cost, and manoeuvrability. Eventually around half of Britain's ships of the line were 74s. Larger vessels were still built, as command ships, but they were more useful only if they could definitely get close to an enemy, rather than in a battle involving chasing or manoeuvring. The 74 remained the favoured ship until 1811, when Seppings's method of construction enabled bigger ships to be built with more stability. In a few ships the design was altered long after the ship was launched and in service. In the Royal Navy, smaller two deck 74 or 64 gun ships of the line that could not be used safely in fleet actions had their upper decks removed (or razeed), resulting in a very stout, single gun deck warship called a razee. The resulting razeed ship could be classed as a frigate and was still much stronger. The most successful razeed ship in the Royal Navy was , commanded by Sir Edward Pellew. The Spanish ship Spanish ship Nuestra Señora de la Santísima Trinidad, was a Spanish first rate ship of the line with 112 guns. This was increased in 1795–96 to 130 guns by closing in the spar deck between the quarterdeck and forecastle, and around 1802 to 140 guns, thus creating what was in effect a continuous fourth gundeck although the extra guns added were actually relatively small. She was the heaviest armed ship in the world when rebuilt, and bore the most guns of any ship of the line outfitted in the Age of Sail. Ottoman ship Mahmudiye (1829), ordered by the Ottoman Sultan Mahmud II and built by the Imperial Naval Arsenal on the Golden Horn in Istanbul, was for many years the largest warship in the world. The ship of the line was armed with 128 cannons on three decks and was manned by 1,280 sailors. She participated in the Siege of Sevastopol (1854–1855) during the Crimean War (1854–1856). She was decommissioned in 1874. The second largest sailing three decker ship of the line ever built in the West and the biggest French ship of the line was the French ship Valmy, launched in 1847. She had vertical sides, which increased significantly the space available for upper batteries, but reduced the stability of the ship; wooden stabilisers were added under the waterline to address the issue. Valmy was thought to be the largest sort of sailing ship possible, as larger dimensions made the manoeuvre of riggings impractical with mere manpower. She participated in the Crimean War, and after her return to France later housed the French Naval Academy under the name Borda from 1864 to 1890.
Бу қуаты
Кемелік желідегі алғашқы маңызды өзгеріс – көмекші күш ретінде бу күшін енгізу болды. Бу кемелерін әскери мақсатта алғаш рет 1810 жылдары қолданды, ал 1820 жылдары бірқатар әскери-теңіз күштері құмдық бу кемелерін сынақтан өткізді. Олардың қолданылуы 1830 жылдары кеңейді, құмдық бу кемелері бірінші опиум соғысы сияқты қақтығыстарға, кемелік желідегі кемелер мен фрегаттармен бірге қатысты. Дегенмен, құмдық бу кемелерінің айқын кемшіліктері болды. Су сызығынан жоғары орналасқан құмдық дөңгелек жаудың отына ұшырау қаупі бар еді, сонымен қатар кемеге тиімді жақтан оқ жаудыруға кедеріл келтірді. 1840 жылдары бұрандалы пропеллер бумен қозғалыс үшін ең мүмкін болатын тәсіл ретінде пайда болды, Ұлыбритания мен АҚШ 1843 жылы бұрандалы соғыс кемелерін жасады. 1840 жылдары британдық және француз теңіз күштері желкенді кемелермен қатар, үлкен және қуатты бұрандалы кемелерді жасады. 1845 жылы виконт Палмерстон ағылшын арнасын француз басқындығына кедергі емес, «бу көпірі» деп сипаттады, осылайша жаңа бу кемелерінің ағылшын-француз қарым-қатынасындағы рөлін көрсетті. Франциямен соғыс болуының қаупі болғандықтан, Корольдік теңіз күштері 1845 жылдан бастап бірнеше 74 зеңбірекке ие кемелерді 60 зеңбірекке ие, бумен жұмыс істейтін блок-кемелерге (Фултонның АҚШ-тағы жүзуші батареясы «Демологос» үлгісімен) айналдырды. Олар кейіннен Қырым соғысында жақсы көрсетті. Алайда, француз теңіз күштері 1850 жылы 90 зеңбірекке ие француз кемесі «Наполеонмен» алғашқы арнайы жасалған булы жауынгерлік кемені жасады. Ол сондай-ақ алғашқы нағыз булы және бірінші бұрандалы соғыс кемесі деп есептеледі. «Наполеон» дәстүрлі кеме сияқты қаруланған, бірақ оның бу машиналары желдің жағдайына қарамастан, теңіз шайқасында шешуші артықшылық беретін жылдамдыққа ие болды. Францияда «Наполеонға» ұқсас сегіз кеме он жыл ішінде салынды, бірақ Ұлыбритания өндірісте жеңілді, арнайы салынған және қайта жаңартылған кемелердің саны бойынша көш бастады. Барлығы, Франция 10 жаңа ағаш булы жауынгерлік кемені жасап, 28 ескі жауынгерлік кемені қайта жаңартты, ал Ұлыбритания 18 кеме жасады және 41-ін қайта жаңартты. Нәтижесінде, Франция мен Ұлыбритания ағаш бу бұрандалы шайқас кемелерінің флотын құрған жалғыз елдер болды, бірақ басқа да бірнеше теңіз күштері бұрандалы шайқас кемелері мен құмдық бу фрегаттарын қолданды. Олардың қатарында Ресей, Түркия, Швеция, Неаполь, Пруссия, Дания және Австрия болды. 1860 жылдары брондалмаған бу кемелері темір кемелермен алмастырылды. Америка Азамат соғысында 1862 жылдың 8 наурызында Хэмптон жолы шайқасының бірінші күні екі қарусыз одақтың ағаш фрегаттары конфедераттардың темір кемесі CSS «Вирджиния» тарапынан батырылды. Алайда, кемелік желінің күші темір кемелерге көшті, ол келесі онжылдықтарда жауынгерлік кемелер тұжырымдамасына айналды. Бірнеше теңіз күштері әлі күнге дейін «кемелік желі» терминіне баламалы терминдерді қолданады, мысалы, неміс (Linienschiff) және орыс (линейный корабль (lineyniy korabl`) немесе қысқаша линкор (linkor)) теңіз күштері.
The first major change to the ship of the line concept was the introduction of steam power as an auxiliary propulsion system. The first military uses of steamships came in the 1810s, and in the 1820s a number of navies experimented with paddle steamer warships. Their use spread in the 1830s, with paddle steamer warships participating in conflicts like the First Opium War alongside ships of the line and frigates. Paddle steamers, however, had major disadvantages. The paddle wheel above the waterline was exposed to enemy fire, while itself preventing the ship from firing broadsides effectively. During the 1840s, the screw propeller emerged as the most likely method of steam propulsion, with both Britain and the US launching screw propelled warships in 1843. Through the 1840s, the British and French navies launched ever larger and more powerful screw ships, alongside sail powered ships of the line. In 1845, Viscount Palmerston gave an indication of the role of the new steamships in tense Anglo French relations, describing the English Channel as a "steam bridge", rather than a barrier to French invasion. It was partly because of the fear of war with France that the Royal Navy converted several old 74 gun ships of the line into 60 gun steam powered blockships (following the model of Fulton's United States floating battery Demologos), starting in 1845. They subsequently gave good service in the Crimean War. The French Navy, however, developed the first purpose built steam battleship with the 90 gun French ship Napoléon in 1850. She is also considered the first true steam battleship, and the first screw battleship ever. Napoléon was armed as a conventional ship of the line, but her steam engines could give her a speed of , regardless of the wind conditionsa potentially decisive advantage in a naval engagement. Eight sister ships to Napoléon were built in France over a period of ten years, but the United Kingdom soon took the lead in production, in number of both purpose built and converted units. Altogether, France built 10 new wooden steam battleships and converted 28 from older battleship units, while the United Kingdom built 18 and converted 41. In the end, France and Britain were the only two countries to develop fleets of wooden steam screw battleships, although several other navies made some use of a mixture of screw battleships and paddle steamer frigates. These included Russia, Turkey, Sweden, Naples, Prussia, Denmark, and Austria. In the 1860s unarmoured steam line of battle ships were replaced by ironclad warships. In the American Civil War, on March 8, 1862, during the first day of the Battle of Hampton Roads, two unarmoured Union wooden frigates were sunk and destroyed by the Confederate ironclad CSS Virginia. However, the power implied by the ship of the line would find its way into the ironclad, which would develop during the next few decades into the concept of the battleship. Several navies still use terms equivalent to the "ship of the line" for battleships, including the German (Linienschiff) and Russian (lineyniy korabl` (лине́йный кора́бль) or linkor (линкор) in short) navies.
Жауынгерлік
Солтүстік теңізде және Атлант мұхитында Корольдік флот, Нидерланды, Франция, Испания және Португалия флоттары көптеген шайқастар өткізді. Балтық теңізінде Скандинавия патшалықтары мен Ресей де солай істеді, ал Жерорта теңізінде Осман империясы, Испания, Франция, Ұлыбритания және түрлі Барбариялық қарақшылар шайқасты. XVIII ғасырда Ұлыбритания әлемдегі ең ірі теңіз державасы болып қалыптасты. Наполеонның Корольдік теңіз флотының теңіздегі үстемдігіне күш сынауы үлкен сәтсіздікке ұшырады. Наполеон соғыстары кезінде Ұлыбритания француз және одақтас флоттарын бүкіл әлемде, соның ішінде Кариб теңізінде Сент-Винсент мүйісіндегі шайқаста, 1798 жылы Египет жағалауындағы Абукир шығанағындағы Нил шайқасында, 1805 жылы Испания жанындағы Трафальгар шайқасында және 1807 жылғы Копенгаген шайқасының екінші кезеңінде жеңіске жетті. Ұлыбритания 1815 жылы Наполеон соғыстарынан әлемдегі ең ірі және ең кәсіби теңіз флотымен шықты, ол жүздеген ағаштан жасалған, түрлі өлшемдер мен сыныптардағы желкенді кемелерден тұрды. Күшті оттық қарулардың күші жоқ еді, егер оны қолдануға болмаса, бұл Наполеонның Жаңа әлем аумақтарынан жұмыс істейтін жеке қарақшылары қолданған кішкентай, шапшаң кемелерге қарсы әрдайым мүмкін болмады. Корольдік флот Бермуда шлюптерін көптеп жіберіп, бұл кемшілікті өтеді. Сол сияқты, Шығыс Үндістан компаниясының көптеген сауда кемелері осы кезеңде жеңіл қаруланған және жауынгерлік әрекеттерде өте қабілетті болды, қарулы сауда кемесінің басшылығымен конвой жүйесін ұйымдастырды, ал тиімді болғанымен, сауда ағынын баяулатқан, көптеген қарулы кемелерге тәуелді болмады.
In the North Sea and Atlantic Ocean, the fleets of the Royal Navy, the Netherlands, France, Spain and Portugal fought numerous battles. In the Baltic, the Scandinavian kingdoms and Russia did likewise, while in the Mediterranean Sea, the Ottoman Empire, Spain, France, Britain and the various Barbary pirates battled. By the eighteenth century, the UK had established itself as the world's preeminent naval power. Attempts by Napoleon to challenge the Royal Navy's dominance at sea proved a colossal failure. During the Napoleonic Wars, Britain defeated French and allied fleets decisively all over the world including in the Caribbean at the Battle of Cape St. Vincent, the Bay of Aboukir off the Egyptian coast at the Battle of the Nile in 1798, near Spain at the Battle of Trafalgar in 1805, and in the second Battle of Copenhagen (1807). The UK emerged from the Napoleonic Wars in 1815 with the largest and most professional navy in the world, composed of hundreds of wooden, sail powered ships of all sizes and classes. Overwhelming firepower was of no use if it could not be brought to bear which was not always possible against the smaller leaner ships used by Napoleon's privateers, operating from French New World territories. The Royal Navy compensated by deploying numerous Bermuda sloops. Similarly, many of the East India Company's merchant vessels became lightly armed and quite competent in combat during this period, operating a convoy system under an armed merchantman, instead of depending on small numbers of more heavily armed ships which while effective, slowed the flow of commerce.
Қайта қалпына келтіру және сақтау
Бүгінгі күні қалған жалғыз түпнұсқалық кеме – HMS Victory, ол Портсмут қаласындағы мұражай ретінде сақталып, 1805 жылғы Трафальгар шайқасында адмирал Хорацио Нельсон басқаруында болған кездегідей көрінеді. "Victory" 1920 жылдан бері құрғақ докта тұрса да, ол әлі де Корольдік теңіз күштерінің толыққанды құрамындағы әскери кемесі болып табылады және әлемдегі кез келген теңіз күштерінің ең көне әскери кемесі саналады. Regalskeppet Vasa 1628 жылы Mälaren көлінде батып, 1956 жылға дейін із-түзсіз жоғалып кеткен. 1961 жылы ол тамаша жағдайда көтеріліп, қазіргі уақытта Стокгольмдегі Ваза мұражайында қойылған. Ол кезде ол Швецияның ең ірі әскери кемесі болды. Бүгінде Ваза мұражайы Швециядағы ең көп келушілерді қабылдайтын мұражай болып табылады. Желідегі соңғы кеме француз кемесі Duguay Trouin болды, ол британдықтар тарапынан басып алынып, қайта ат қойылды және 1949 жылға дейін сақталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1940 жылы әуе шабуылынан батып кеткен жаудың шабуылынан батып кеткен соңғы кеме болды; ол 1948 жылы қысқа мерзімге қайтадан суға шығарылып, кейін бөлшектелді.
The only original ship of the line remaining today is HMS Victory, preserved as a museum in Portsmouth to appear as she was while under Admiral Horatio Nelson at the Battle of Trafalgar in 1805. Although Victory has been in dry dock since the 1920s, she is still a fully commissioned warship in the Royal Navy and is the oldest commissioned warship in any navy worldwide. Regalskeppet Vasa sank in lake Mälaren in 1628 and was lost until 1956. She was then raised intact, in remarkably good condition, in 1961 and is presently on display at the Vasa Museum in Stockholm, Sweden. At the time she was the largest Swedish warship ever built. Today the Vasa Museum is the most visited museum in Sweden. The last ship of the line afloat was the French ship Duguay Trouin, renamed after being captured by the British, which survived until 1949. The last ship of the line to be sunk by enemy action was , which was sunk by an air raid in 1940, during the Second World War; she was briefly re floated in 1948 before being broken up.