Кіріспе

Философиялық көзқарастар жинағы. Табиғи эпистемология (В.В.О. Куайн енгізген термин) – білім теориясы туралы философиялық көзқарастар жинағы, ол табиғи ғылыми әдістердің ролін ерекше атап өтеді. Білімді зерттеудің ғылыми әдістеріне жасалған ортақ назар эпистемологияның фокусын көптеген дәстүрлі философиялық сұрақтардан ауыстырып, білімді игерудің эмпирикалық процестеріне бағыттайды. Табиғи эпистемологияның ішінде көзге түсетін айырмашылықтар бар. Ауыстырушы натурализм дәстүрлі эпистемологияны тоқтатып, оны табиғи ғылымдардың әдістемелерімен алмастыру қажеттігін көрсетеді. Ынтымақтастық натурализмінің жалпы тезисі – дәстүрлі эпистемология когнитивтік ғылымдардан алынған білімімізді пайдалану арқылы өз зерттеулерінде пайда көре алады. Мазмұнды натурализм білім фактілері мен табиғи фактілердің теңдігіне баса назар аударады. Табиғи эпистемологияға қарсы пікірлер жалпы жобаның ерекшеліктеріне, сондай-ақ нақты нұсқалардың ерекшеліктеріне бағытталған. Кейбір қарсыластар табиғи ғылыми білімді когнитивтік ғылым арқылы алынған біліммен дөңгелек тәрізді негіздеуге болмайды деп санайды, өйткені когнитивтік ғылым өзі табиғи ғылым болып табылады. Бұл дөңгелектеу туралы қарсылық нақты ауыстырушы натурализмге бағытталған. Мазмұнды натурализмге де ұқсас сын-тегеуріндер бар, олар мазмұнды натуралистердің білімнің барлық фактілері табиғи фактілер деген тезисінің дөңгелек ғана емес, сонымен қатар кейбір фактілерді ескере алмайды деп мәлімдейді. Тағы да бірнеше қарсыластар әлеуетті білімнің қандай құндылықтары бар немесе жоқ деген сұрақтарға жауап беруге табиғи әдістердің жеткіліксіздігін анықтады.

Табиғатты алмастыру

В. В. О. Куиннің натурализацияланған эпистемологиясы ғылыми білімді дәстүрлі философиялық зерттеудің нәтижелілігіне күмәндік тудыратын себептерді қарастырады. Бұл алаңдаушылықтар философтардың радикалды скептицизм мәселелеріне, әсіресе Дэвид Юмның индукцияға қатысты сын-пікірлеріне қанағаттанарлық жауап бере алмауының ұзақ уақыттан бері дәлелденген фактісіне байланысты туындайды. Сонымен қатар, Вена шеңберіне жақын немесе философиялық тұрғыдан олармен келісетін ғалымдардың математиканы таза логикаға келтіруге жасаған қазіргі заманғы тырысыстары мен олардың сәтсіздігі де себеп болады. Куин ғылыми білімді зерттеудің мағына мен шындыққа қатысты Картестің абсолютті сенімділік мақсатына жете алмайтынына қорытынды жасайды. Математиканы таза логикаға келтірудегі сәтсіздіктер ғылыми білімді ең жақсы жағдайда белгілі бір дәрежеде сенімсіз жиын теориясы ұғымдарының көмегімен анықтауға болатынын көрсетеді. Егер жиын теориясының таза логика сияқты абсолютті сенімділігі болмаса да, оны қабылдауға болады. Алайда, ғылыми білімді логика және жиын теориясы түрінде кодтаудың пайдалылығы, логикадан және жиын теориясынан ғылыми білімге пайдалы аударма жасау мүмкін болмауынан шектеледі. Егер ғылыми білім мен логикалық құрылымдар арасында екі бағытта да жұмыс істейтін аударма жасау мүмкін болмаса, онда таза логикалық және жиын теориялық құрылымдардың қасиеттері ғылыми білімді түсінуге көмектеспейді.

Кооперативтік натурализм

Кооперативтік натурализм – эпистемологияның натурализацияланған түрі, ол бағалауға қатысты сұрақтар бар екенін, бірақ жеке адамдардың қалай ойлайтыны және дәлелдейтіні туралы психологиядан алынған эмпирикалық нәтижелер осы бағалау сұрақтары бойынша прогресс жасау үшін маңызды және пайдалы екенін көрсетеді. Бұл натурализмнің бұл түрі біздің психологиялық және биологиялық шектеулеріміз бен мүмкіндіктеріміз адам білімін зерттеуге тікелей қатысты екенін айтады. Эмпирикалық зерттеулер эпистемология үшін маңызды, бірақ ғана эпистемология адам білімін зерттеумен бірдей кең болса.

Натурализм

Субстанциялық натурализм – барлық эпистемиялық фактілердің табиғи фактілер екенін баса назар аударатын натурализацияланған эпистемологияның бір түрі. Табиғи фактілерді екі негізгі идеямен түсіндіруге болады. Біріншісі – барлық табиғи фактілер ғылым растайтын барлық фактілерді қамтиды. Екіншісі – табиғи нысандардан тұратын мысалдар тізімін жасау. Бұл қандай нысандарды қосуға болатынын анықтауға көмектеседі. Дегенмен, Куин мұндай растау мәселесінің дәстүрлі эпистемологияның туынды нәтижесі екенін көрсетеді. Бірақ нормативтік элемент болмаса, «негіздеме, ақылға қонымды қабылдау [не] сенімді дәлелдеу» болмайды. Нәтижесінде, нормативтік элемент тасталғандықтан, «шындық» жоқ, себебі шындыққа жетудің кез келген жолы жойылды. Шындықты түсіндіретін ұғымдар тек нормативтік болғанда ғана түсінікті. Сонымен қатар, «ойлаушылар» болу үшін «бір түрлі шындық болуы керек»; әйтпесе, «біздің ойларымыз ештеңе туралы емес, ешқандай ойдың дұрыс немесе бұрыс екендігіне түсінік жоқ». Ким эпистемология мен білімнің осы сияқты нормативтік ұғымдарсыз жалпы мағынасының жойылатынын айтады. Бұл ұғымдар «Біз оны шындық деп қабылдауымыз үшін қандай шарттар орындалуы керек?» деген сұрақты туғызуға арналған. Яғни, белгілі бір сенімді «шын» деп жариялау үшін қандай қажетті критерийлер бар (немесе, егер ол осы критерийлерге сай келмейтін болса, оның жалған екенін дұрыс қорытуға бола ма)? Шындықтың бұл түсінігі эпистемологияның дәстүрлі және заманауи теорияларында белгіленген критерийлерді тұжырымдау мен қолдануға толығымен байланысты. Ким «негіздеме» ұғымының («сенім» және «шындық»пен қатар) эпистемологиялық зерттеудің шешуші ерекшелігі екенін түсіндіреді. Бұл аспектіні жою – эпистемологияның мағынасы мен мақсатын өзгерту, яғни білімді зерттеу және алу туралы талқылау тоқтатылады. Кимнің айтуынша, «егер негіздеме эпистемологиядан шығып кетсе, білімнің өзі де эпистемологиядан шығып кетеді». Негіздеме білімді құнды және нормативті етеді; онсыз не шын, не жалған деп дұрыс айтуға болады? Бізге тек сенімге жету процесінің сипаттамалары ғана қалады. Куин эпистемологияны психология саласына жылжытуда, онда Куиннің басты қызығушылығы адамның сезімдік кіріс-шығыс қатынасына негізделген. Кимнің пікірінше, бұл тұжырым шындыққа жетелейтін нақтыланған мәлімдеме жасауға мүмкіндік бермейді, себебі нормативтік элементсіз барлық мәлімдемелер таза сипаттамалық болып табылады және білімге тең келмейді. Кез келген мәлімдемені ғылыми тұрғыдан жарамды деп қарастыру, бірақ «шын» емес, білімнің объектісі ретінде шындықты талап ететін кез келген эпистемиялық теорияда қабылдау қиын. Жауап ретінде Куин сыншылардың оның натурализацияланған эпистемологиясын ескере отырып, «эпистемологияға тән нормативтік элемент жойылды» деген пікірлерінің дұрыс емес екенін айтады. «Теориялық эпистемология теориялық ғылымның бір бөліміне натурализацияланғандай, нормативтік эпистемология инженерлік ғылымның бір бөліміне натурализацияланады: сезімдік күштерді күту технологиясы». Осылайша, «нормативтік элемент натурализацияланады, жойылмайды». Дегенмен, Куиннің көзқарасы эпистемологияның нормативтігін түсіндіре ала ма деген пікірталас жалғасуда. Осы және басқа да қарсылықтардың нәтижесінде көптеген қазіргі философтар натурализацияланған эпистемологияны ауыстырудың тым күшті болуы мүмкін екендігіне келіседі (тіпті Куин кейінгі жазбаларында да қарапайым көзқарастарды ұстанды). Алайда, бұл қарсылықтар натурализацияланған эпистемологияны жоюдың орнына, оны қалыптастыруға көмектесті. Бұл қарсылықтардың бір нәтижесі – ынтымақтастық натурализм, ол эмпирикалық нәтижелердің эпистемология үшін маңызды және пайдалы екенін көрсетеді. Яғни, дәстүрлі эпистемологияны жою мүмкін емес, сонымен қатар ол табиғи ғылымдардан алынған эмпирикалық нәтижелерсіз білімді зерттеуде сәтті бола алмайды. Қалай болғанда да, Куиннің ауыстырушы натурализмі салыстырмалы түрде аз қолдау табады.