Кіріспе

Испан Филиппиндегі асыл атақ, Филиппиндік асыл атақ. Дату – Филиппин архипелагындағы көптеген жергілікті халықтардың билеушілерін (тарихи есептерде әртүрлі басшылар, тәуелсіз княздер және монархтар ретінде сипатталған) білдіретін атақ. Дату бола алуға тек осы тумысынан аристократияның мүшесі ғана болатын (әр түрлі ертедегі жазбагерлер магину, дворян, махарилика немесе тимагуа деп атаған); осы элитаның мүшелері соғыстағы батылдығы немесе ерекше басшылық қабілеттері арқылы дату болуға үміттене алатын. Ал кейбір жағдайларда патшалық отбасыға асырап алу арқылы да мүмкіншілік болған.

Терминология

Дату – Филиппин архипелагындағы басшылар, тәуелсіз князьдер мен монархтардың атағы. Бұл атақ бүгінге дейін қолданылып келеді, әсіресе Минданао, Сулу және Палаван аралдарында, бірақ ол Филиппиннің ерте тарихында, әсіресе Орталық және Оңтүстік Лусон, Висай және Минданаода кеңінен таралған. Бүгінде қолданылып жүрген басқа атақтар – Лусон аймағындағы лакан, Лусонның Орталық және Солтүстік бөліктеріндегі апо, сондай-ақ Минданао, Сулу және Палаван аралдарында сұлтан және раджа. Патшалық отбасының мәртебесіне қарай, дату атағы патшалық князьдерге, еуропалық герцогтарға, маркиздерге және графтарға балама болуы мүмкін. Сауда арқылы Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа мәдениеттерімен байланыс орнатқан ежелгі барангайларда кейбір датулар раджа немесе сұлтан атағын алған. Дату туралы ең көне тарихи жазбалар – 7-ғасырға жататын Шривиджая жазулары, мысалы Телага Бату, кіші патшаларды немесе тәуелді патшаларды сипаттау үшін пайдаланылған. Дату сөзі малай тіліндегі dato немесе datuk сөздерімен және Фиджидегі ratu атағымен этимологиялық байланысты.

Тарих

Исламға дейінгі дәуірде саяси билік Манила қаласындағы раджалыққа және Филиппиннің басқа аймақтарындағы датулыққа жүктелді.

Минданаодағы Моро және Лумад қоғамдастықтарындағы дату

1500 жылдардың соңында испандықтар Лусон мен Висая аралдарының көп бөлігін иеленді және жазық жердегі халықты олардың жергілікті дінінен христиан дініне көштірді. Испания соңында солтүстік және шығыс Минданао мен Замбоанга түбегінде бекініп алғанмен, оның әскерлері Минданаоның қалған бөлігін жаулап алуға құмар болмады. Бұл аймақта ислам дінін қабылдаған халықтар (испандықтардың айтуынша Моро) және қазір Лумад халықтары деп белгілі болған мұсылман емес жергілікті тайпалар қоныстанды.

Минданао мен Сулудағы Моро қоғамдары

Моро қоғамдарының дәстүрлі құрылымында сұлтандар ең жоғары билікке ие болды, одан кейін датус немесе раджа келді, олардың билігі Құранмен бекітілді, алайда екі атаудың да тамыры Ислам келгенге дейін соңға қарайды. Бұл атақтар Исламның жаңа құрылымына сіңірілді. Датулар өз тайпаларымен қолдауға ие болды, ал олар тайпалардан алым мен еңбек алып, датаулар төтенше жағдайларда көмек көрсетіп, басқа қауымдармен туындаған дауларда көмектесіп, Агам және Маратабат заңдары арқылы соғыс жүргізді.

Минданаодағы лумадтар

20-ғасырдың басында лумад халқы қазіргі Минданаоның 24 провинциясының 17-сін қамтитын аумақты бақылап отырды, бірақ 1980 жылғы халық санағы бойынша олар Минданао және Сулу аймақтарының халқының 6 пайызынан да аз құрады. Ғасырлар бойы аралға қоныстанған висайлықтардың, үкіметтік қоныс аудару бағдарламаларының ықпалымен Минданаоға қарқынды көшіп келуі, лумадтарды азшылыққа айналдырды. Букиднон провинциясының халқы 1948 жылы 63 470 адамды құраса, 1960 жылы 194 368-ге, ал 1970 жылы 414 762-ге жетті. Бұл орайда, жергілікті букиднондардың үлесі 64 пайыздан 33 пайызға, содан кейін 14 пайызға дейін төмендеді. Бүгінгі күні Минданаодағы әртүрлі этникалық топтардың ішінде датулар өз тайпаларының қауымдық көшбасшылары ретіндегі қызметін жалғастыруда. Моро, лумад және висайлар енді Минданаодағы ортақ мекенін жаңа қоныс аударушылармен бөліседі.

Висаядағы отарлау алдындағы княздіктердегі дату

Висайядағы Панай, Себу және Лейте сияқты бай және күшті аумақтық юрисдикциялар мен княздіктерде (Испания ешқашан жаулап алған емес, бірақ келісімдер, бейбітшілік шарты мен өзара одақтар арқылы вассал ретінде мойындалған) дату класы, сакоп немесе кинадатуанда (көне малай тілінде кадатуан; яван тілінде кедатон; және қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген аймақтарында кедатуан) құдайлық санкцияланған және тұрақты әлеуметтік тәртіптің төбесінде тұрды, бұл басқа жерлерде әдетте бараңгай деп те аталады. Бұл әлеуметтік тәртіп үш топқа бөлінді. Боксер кодексі кадатуандарды (Висайя дату класының мүшелері) Испаниядағы титулды ақсүйектерге (señores de titulo) теңеді. Агалон немесе амо (билер) ретінде датулар үшінші топқа жататын орипундарынан (қарапайым халық) немесе ізбасарларынан құрмет, бағыну және қолдау алу құқығына ие болды. Бұл датулар өздерінің заңды тимаваларынан немесе вассалдарынан (екінші топ) да сол артықшылықтарға ие болды, олар датуға теңізші сарбаздары ретінде адал болды. Тимавалар салық төлемеді және егіншілікпен айналыспады. Боксер кодексі оларды рыцарь және хидалго деп атады. Испан конкистадоры Мигель де Лоарка оларды «бос адамдар, басшылар да, құлдар да емес» деп сипаттады. 1600 жылдардың соңында испан иезуит миссионері Франсиско Игнатио Альчина оларды асылзаттың үшінші дәрежесіне жатқызды. Жақсы күзетілетін және қорғалатын жоғары текті әйелдер бинокот деп аталды, таза текті (төрт буын) датулар «потли нга дату» немесе «лубус нга дату» деп аталды, ал асыл текті әйелдерді (әсіресе қарттарды) Панай тұрғындары урай деп атады (мағынасы: алтын сияқты таза).

Тагалог аймағындағы отарлау алдындағы княздіктердегі дату

Лузондада кең таралған мәдениеттің алуан түрі Манила, Пампанга және Лагунаның испан отарлауына дейінгі тагалог барангайларына көбірек күрделі және тұрақсыз әлеуметтік құрылым сыйлады. Тагалогтар Висая аймағындағыларға қарағанда кеңірек сауда-саттықпен айналысты, Борнеоның саяси байланыстарының ықпалында болды және негізгі кәсіптері ылғалды күріш егу болды. Испан августин миссионері Мартин де Рада оларды жауынгерлер емес, саудагерлер деп сипаттады. Тагалогтардың күрделі әлеуметтік құрылымы испандықтар келген кезде тұрақсыздыққа ұшырады, себебі ол әлі дамуда және өзгерісте болды. Бұл қоғамда басшыны «дату», «лакан» немесе «апо» деп атаса, ал ақсүйектер класы (дату оған жататын немесе одан шығуы мүмкін) – «магину» класы еді. Адам «магину» класына туып, сондай-ақ жеке қабілеттері арқасында «дату» бола алатын.