Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Испан Филиппиндегі асыл атақ, Филиппиндік асыл атақ. Дату – Филиппин архипелагындағы көптеген жергілікті халықтардың билеушілерін (тарихи есептерде әртүрлі басшылар, тәуелсіз княздер және монархтар ретінде сипатталған) білдіретін атақ. Дату бола алуға тек осы тумысынан аристократияның мүшесі ғана болатын (әр түрлі ертедегі жазбагерлер магину, дворян, махарилика немесе тимагуа деп атаған); осы элитаның мүшелері соғыстағы батылдығы немесе ерекше басшылық қабілеттері арқылы дату болуға үміттене алатын. Ал кейбір жағдайларда патшалық отбасыға асырап алу арқылы да мүмкіншілік болған.
Noble title in the pre Spanish Philippines
the Philippine noble title
Datu is a title which denotes the rulers (variously described in historical accounts as chiefs, sovereign princes, and monarchs) of numerous Indigenous peoples throughout the Philippine archipelago. Only a member of this birthright aristocracy (called maginoo, nobleza, maharlika, or timagua by various early chroniclers) could become a datu; members of this elite could hope to become a datu by demonstrating prowess in war or exceptional leadership. and in some cases adoption into a royal family.
Терминология
Дату – Филиппин архипелагындағы басшылар, тәуелсіз князьдер мен монархтардың атағы. Бұл атақ бүгінге дейін қолданылып келеді, әсіресе Минданао, Сулу және Палаван аралдарында, бірақ ол Филиппиннің ерте тарихында, әсіресе Орталық және Оңтүстік Лусон, Висай және Минданаода кеңінен таралған. Бүгінде қолданылып жүрген басқа атақтар – Лусон аймағындағы лакан, Лусонның Орталық және Солтүстік бөліктеріндегі апо, сондай-ақ Минданао, Сулу және Палаван аралдарында сұлтан және раджа. Патшалық отбасының мәртебесіне қарай, дату атағы патшалық князьдерге, еуропалық герцогтарға, маркиздерге және графтарға балама болуы мүмкін. Сауда арқылы Оңтүстік-Шығыс Азияның басқа мәдениеттерімен байланыс орнатқан ежелгі барангайларда кейбір датулар раджа немесе сұлтан атағын алған. Дату туралы ең көне тарихи жазбалар – 7-ғасырға жататын Шривиджая жазулары, мысалы Телага Бату, кіші патшаларды немесе тәуелді патшаларды сипаттау үшін пайдаланылған. Дату сөзі малай тіліндегі dato немесе datuk сөздерімен және Фиджидегі ratu атағымен этимологиялық байланысты.
Datu is the title for chiefs, sovereign princes, and monarchs throughout the Philippine archipelago. The title is still used today, especially in Mindanao, Sulu and Palawan, but it was used more extensively in early Philippine history, particularly in central and southern Luzon, the Visayas and Mindanao. Other titles still used today are lakan in Luzon, apo in central and northern Luzon, and sultan and rajah, especially in Mindanao, Sulu and Palawan. Depending upon the prestige of the sovereign royal family, the title of datu could be equated to royal princes, European dukes, marquesses and counts. In large ancient barangays, which had contacts with other Southeast Asian cultures through trade, some datus took the title of rajah or sultan. The oldest historical records mentioning datus are the 7th century Srivijayan inscriptions such as Telaga Batu to describe lesser kings or vassalized kings. The word datu is a cognate of the Malay terms dato or datuk and to the Fijian title of ratu.
Тарих
Исламға дейінгі дәуірде саяси билік Манила қаласындағы раджалыққа және Филиппиннің басқа аймақтарындағы датулыққа жүктелді.
In pre Islamic times, the political leadership office was vested in a rajahship in Manila and a datuship elsewhere in the Philippines.
Минданаодағы Моро және Лумад қоғамдастықтарындағы дату
1500 жылдардың соңында испандықтар Лусон мен Висая аралдарының көп бөлігін иеленді және жазық жердегі халықты олардың жергілікті дінінен христиан дініне көштірді. Испания соңында солтүстік және шығыс Минданао мен Замбоанга түбегінде бекініп алғанмен, оның әскерлері Минданаоның қалған бөлігін жаулап алуға құмар болмады. Бұл аймақта ислам дінін қабылдаған халықтар (испандықтардың айтуынша Моро) және қазір Лумад халықтары деп белгілі болған мұсылман емес жергілікті тайпалар қоныстанды.
In the later part of the 1500s, the Spaniards took possession of most of Luzon and the Visayas, converting the lowland population to Christianity from their local Indigenous religion. Although Spain eventually established footholds in northern and eastern Mindanao and the Zamboanga Peninsula, its armies failed to colonize the rest of Mindanao. This area was populated by Islamized peoples (Moros to the Spaniards) and by non Muslim Indigenous groups now known as Lumad peoples.
Минданао мен Сулудағы Моро қоғамдары
Моро қоғамдарының дәстүрлі құрылымында сұлтандар ең жоғары билікке ие болды, одан кейін датус немесе раджа келді, олардың билігі Құранмен бекітілді, алайда екі атаудың да тамыры Ислам келгенге дейін соңға қарайды. Бұл атақтар Исламның жаңа құрылымына сіңірілді. Датулар өз тайпаларымен қолдауға ие болды, ал олар тайпалардан алым мен еңбек алып, датаулар төтенше жағдайларда көмек көрсетіп, басқа қауымдармен туындаған дауларда көмектесіп, Агам және Маратабат заңдары арқылы соғыс жүргізді.
In the traditional structure of Moro societies, the sultans were the highest authority followed by the datus or rajah, with their rule being sanctioned by the Quran, though both titles predate the coming of Islam. These titles were assimilated into the new structure under Islam. Datus were supported by their tribes, and in return for tribute and labor, the datu provided aid in emergencies and advocacy in disputes with other communities, and warfare through the Agama and Maratabat laws.
Минданаодағы лумадтар
20-ғасырдың басында лумад халқы қазіргі Минданаоның 24 провинциясының 17-сін қамтитын аумақты бақылап отырды, бірақ 1980 жылғы халық санағы бойынша олар Минданао және Сулу аймақтарының халқының 6 пайызынан да аз құрады. Ғасырлар бойы аралға қоныстанған висайлықтардың, үкіметтік қоныс аудару бағдарламаларының ықпалымен Минданаоға қарқынды көшіп келуі, лумадтарды азшылыққа айналдырды. Букиднон провинциясының халқы 1948 жылы 63 470 адамды құраса, 1960 жылы 194 368-ге, ал 1970 жылы 414 762-ге жетті. Бұл орайда, жергілікті букиднондардың үлесі 64 пайыздан 33 пайызға, содан кейін 14 пайызға дейін төмендеді. Бүгінгі күні Минданаодағы әртүрлі этникалық топтардың ішінде датулар өз тайпаларының қауымдық көшбасшылары ретіндегі қызметін жалғастыруда. Моро, лумад және висайлар енді Минданаодағы ортақ мекенін жаңа қоныс аударушылармен бөліседі.
At the beginning of the 20th century, the Lumad peoples controlled an area that now covers 17 of Mindanao's 24 provinces – but by the 1980 census, they constituted less than 6% of the population of Mindanao and Sulu. Heavy migration to Mindanao of Visayans, who have settled in the Island for centuries, spurred by government sponsored resettlement programmes, turned the Lumads into minorities. The Bukidnon province population grew from 63,470 in 1948 to 194,368 in 1960 and 414,762 in 1970, with the proportion of Indigenous Bukidnons falling from 64% to 33%, and then 14%. Datus continue to act as the community leaders in their respective tribes among a variety of indigenous peoples in Mindanao today. Moros, Lumads and Visayans now share with new settlers a homeland in Mindanao.
Висаядағы отарлау алдындағы княздіктердегі дату
Висайядағы Панай, Себу және Лейте сияқты бай және күшті аумақтық юрисдикциялар мен княздіктерде (Испания ешқашан жаулап алған емес, бірақ келісімдер, бейбітшілік шарты мен өзара одақтар арқылы вассал ретінде мойындалған) дату класы, сакоп немесе кинадатуанда (көне малай тілінде кадатуан; яван тілінде кедатон; және қазіргі Оңтүстік-Шығыс Азияның көптеген аймақтарында кедатуан) құдайлық санкцияланған және тұрақты әлеуметтік тәртіптің төбесінде тұрды, бұл басқа жерлерде әдетте бараңгай деп те аталады. Бұл әлеуметтік тәртіп үш топқа бөлінді. Боксер кодексі кадатуандарды (Висайя дату класының мүшелері) Испаниядағы титулды ақсүйектерге (señores de titulo) теңеді. Агалон немесе амо (билер) ретінде датулар үшінші топқа жататын орипундарынан (қарапайым халық) немесе ізбасарларынан құрмет, бағыну және қолдау алу құқығына ие болды. Бұл датулар өздерінің заңды тимаваларынан немесе вассалдарынан (екінші топ) да сол артықшылықтарға ие болды, олар датуға теңізші сарбаздары ретінде адал болды. Тимавалар салық төлемеді және егіншілікпен айналыспады. Боксер кодексі оларды рыцарь және хидалго деп атады. Испан конкистадоры Мигель де Лоарка оларды «бос адамдар, басшылар да, құлдар да емес» деп сипаттады. 1600 жылдардың соңында испан иезуит миссионері Франсиско Игнатио Альчина оларды асылзаттың үшінші дәрежесіне жатқызды. Жақсы күзетілетін және қорғалатын жоғары текті әйелдер бинокот деп аталды, таза текті (төрт буын) датулар «потли нга дату» немесе «лубус нга дату» деп аталды, ал асыл текті әйелдерді (әсіресе қарттарды) Панай тұрғындары урай деп атады (мағынасы: алтын сияқты таза).
In more affluent and powerful territorial jurisdictions and principalities in the Visayas, such as Panay, Cebu and Leyte(which were never conquered by Spain but were accomplished as vassals using pacts, peace treaties, and reciprocal alliances), the datu class was at the top of a divinely sanctioned and stable social order in a sakop or kinadatuan (kadatuan in ancient Malay; kedaton in Javanese; and kedatuan in many parts of modern Southeast Asia), which is elsewhere commonly referred to also as a barangay. This social order was divided into three classes. The kadatuan (members of the Visayan datu class) were compared by the Boxer Codex to the titled lords (señores de titulo) in Spain. As agalon or amo (lords), the datus enjoyed an ascribed right to respect, obedience, and support from their oripun (commoner) or followers belonging to the third order. These datus had acquired rights to the same advantages from their legal Timawa or vassals (second order), who bind themselves to the datu as his seafaring warriors. The Timawa did not pay tribute or perform agricultural labor. The Boxer Codex calls them knights and hidalgos. The Spanish conquistador, Miguel de Loarca, described them as "free men, neither chiefs nor slaves". In the late 1600s, the Spanish Jesuit priest Francisco Ignatio Alcina classified them as the third rank of nobility (nobleza). These well guarded and protected highborn women were called binokot, the datus of pure descent (four generations) were called "potli nga datu" or "lubus nga datu", while a woman of noble lineage (especially the elderly) are addressed by Panay inhabitants as uray (meaning: pure as gold).
Тагалог аймағындағы отарлау алдындағы княздіктердегі дату
Лузондада кең таралған мәдениеттің алуан түрі Манила, Пампанга және Лагунаның испан отарлауына дейінгі тагалог барангайларына көбірек күрделі және тұрақсыз әлеуметтік құрылым сыйлады. Тагалогтар Висая аймағындағыларға қарағанда кеңірек сауда-саттықпен айналысты, Борнеоның саяси байланыстарының ықпалында болды және негізгі кәсіптері ылғалды күріш егу болды. Испан августин миссионері Мартин де Рада оларды жауынгерлер емес, саудагерлер деп сипаттады. Тагалогтардың күрделі әлеуметтік құрылымы испандықтар келген кезде тұрақсыздыққа ұшырады, себебі ол әлі дамуда және өзгерісте болды. Бұл қоғамда басшыны «дату», «лакан» немесе «апо» деп атаса, ал ақсүйектер класы (дату оған жататын немесе одан шығуы мүмкін) – «магину» класы еді. Адам «магину» класына туып, сондай-ақ жеке қабілеттері арқасында «дату» бола алатын.
The different type of culture prevalent in Luzon gave a less stable and more complex social structure to the pre colonial Tagalog barangays of Manila, Pampanga and Laguna. The Tagalog people enjoyed a more extensive commerce than those in Visayas, having the influence of Bornean political contacts, and engaging in farming wet rice for a living. They were described by the Spanish Augustinian friar Martin de Rada as traders more than warriors. The more complex social structure of the Tagalog people was less stable during the Spaniards' arrival because it was still differentiating. In this society, the term datu, lakan, or apo refers to the chief, but the noble class (to which the datu belonged or could come from) was the maginoo class. One could be born as part of the maginoo, but could also become a datu through personal achievement.