Соғыстан кейінгі Германия мен Австрияның экономикалық өркендеуі

Кіріспе

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Батыс Германия мен Австрияның қарқынды қайта құрылысы.

"Wirtschaftswunder" ("экономикалық керемет"), сонымен қатар Рейн ғажайыаты деп белгілі, – Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Батыс Германия мен Австрия экономикасының жылдам қайта құрылуы және дамуы (ордолиберализм негізіндегі әлеуметтік нарықтық экономика қабылдануы). Бұл құбылысты білдіретін терминді алғаш рет 1950 жылы "The Times" газеті қолданды. 1948 жылы рейхсмарканы заңды төлем құралы ретінде неміс маркасына алмастырудан бастап (Австрияда да шиллинг қайта құрылды), Батыс Германия канцлері Конрад Аденауэр және оның экономика министрі Людвиг Эрхард басшылығымен тұрақты түрде төмен инфляция мен қарқынды өнеркәсіптік өсуді қамтамасыз етті. Людвиг Эрхард тарихқа "Батыс Германия экономикалық кереметінің әкесі" ретінде енді. Австрияда тиімді еңбек шаралары осыған ұқсас экономикалық өсу кезеңіне алып келді. Экономикалық өсім дәуірі Батыс Германия мен Австрияны тотальді соғыс салдарынан зардап шегуден қазіргі Еуропаның дамыған елдері деңгейіне көтерді. 1957 жылы Еуропалық ортақ нарық құрылған кезде Батыс Германияның экономикалық өсуі сол кездегі Ұлыбританиядағы қиын жағдайлармен қатар келмейтін.

Батыс Германия

Батыс Германияның экономикалық дамуының басты себебі ордолибералды өсу үлгісінде. Германияда 1946 жылы білікті жұмыс күші мен жоғары технологиялық деңгей болды, бірақ оның капиталды қоры соғыста және одан кейін көп жағдайда жойылған. Бұл шағын капитал қорлары Германия экономикасын азаматтық тауарлар өндірісіне айналдырудың қиындықтарымен, сондай-ақ ақшалай және реттеуші проблемалардың кеңінен таралуымен, соғыстан кейінгі алғашқы жылдары ерекше төмен экономикалық өнімге әкелді. Бұл бастапқы проблемалар 1948 жылғы валюталық реформа кезінде шешілді, ол рейхсмарканы неміс маркасына заңды төлем құралы ретінде ауыстырды, бұл инфляцияны тоқтатты. Батыс Германия экономикасын нығайту үшін бұл әрекетке JCS 1067 қолданылған екі жыл ішінде тыйым салынды. JCS 1067 Германиядағы АҚШ-тың оккупациялық күштеріне "Германияның экономикалық қалпына келтіруіне бағытталған ешқандай қадам жасамауға" нұсқау берді. Сонымен қатар, Эрхардтың кеңесіне сай, үкімет орташа табысқа салынатын салықты күрт қысқартты. АҚШ-тың басқыншы күштерінің жас экономисі, кейін АҚШ президенті Джон Кеннедидің экономикалық кеңесшілері кеңесінің төрағасы болған Уолтер Хеллер 1949 жылы "өте жоғары мөлшерлемелердің қысымшылық әсерін жою үшін әскери үкімет No. 64 валюталық реформа кезінде Германияның салық жүйесін кеңінен қиып тастады". Әсіресе, жеке табыс салығының мөлшерлемелері күрт төмендеді. Бұрын 6000 неміс маркасынан асатын табысқа салынатын салық 95 пайызды құрайтын. Салық реформасынан кейін бұл 95 пайыздық мөлшерлеме тек 250 000 неміс маркасынан жоғары жылдық табысқа ғана қолданылды. 1950 жылы жылына 2400 неміс маркасы түсетін Батыс Германия тұрғындары үшін салықтың шекті мөлшерлемесі 85 пайыздан 18 пайызға дейін төмендеді. Сонымен қатар Эрхард бағаны бақылаудан бас тарту туралы жарлық шығарды. Бұл қадам одақтас оккупациялық күштердің рұқсатысыз жүргізілді және оған Социал-демократиялық партия, Батыс Германияның көптеген өндірістік мүдделері және Эрхардтың айтуынша, кем дегенде оның кейбір кеңесшілері қарсы болды. Сол кезде азық-түлікті дүкендерден жасанды түрде төмен бағамен табу қиын болды, оның орнына көбінесе бартер арқылы немесе қара базар арқылы сатып алынды. Бағаны бақылау жойылғанымен, өнім тапшылығы жойылып, экономика күрт жақсарды. Бағаны бақылаудың жойылуы сұраныс пен ұсынысты тепе-теңдікке келтірді. Тауарлар сатып алушылардың сұранысын көрсететін жоғары бағаға сатылатын болса, ол өндірушілерді өндірісті арттыруға ынталандырады, нәтижесінде экономикалық тиімділікті арттырады. Потсдам конференциясында қабылданған Батыс Германияның көмір және болат өнеркәсібін жою туралы шешім 1950 жылы іс жүзінде аяқталды; сол кезде 706 өндірістік зауыттың жабдықтары алынып тасталды және болат өндірісі 6,7 млн. тоннаға қысқартылды. Өнеркәсіптік маңызы бар Саар жері өзінің бай көмір кен орындарымен 1957 жылы Батыс Германияға қайтарылса да, ол 1959 жылға дейін Франциямен кедендік одақта экономикалық интеграцияланған болып қалды, ал Франция 1981 жылға дейін осы аймақтан көмір өндірді. Батыс Германия 1948 жылдан кейін тез арада өзінің капиталды қорларын қайта құруға кірісті, осылайша өзінің экономикалық өнімін таңғажайып қарқынмен арттырды. 1950 жылдары бұл өсімге төмен тұтынудың арқасында капиталға салынған инвестициялардың өте жоғары мөлшерінің және өте аз қажеттілікпен алмастыру капиталды инвестициялаудың (әлі де шағын капитал қорларының арқасында) әсері тиді. Өмір сүру деңгейі де тұрақты түрде өсті, 1950 жылдан 1960 жылға дейін жалақының сатып алу күші 73% -ға өсті. 1960 жылдардың басында британдық журналист Теренс Притти атап өткендей: Батыс Германиядағы өнімділіктің өсуі жұмысшылардың көпшілігінің өмір сүру деңгейін және "өмір қауіпсіздігін" айтарлықтай жақсартты. Дэвид Эверсли жазды: 1955 жылға дейін әскер болмағандықтан, соғысқа аз қаржы жұмсалды.

The fundamental reason for the quick economic recovery of West Germany can be found in the ordoliberal growth model. Germany had a skilled workforce and a high technological level in 1946, but its capital stock had largely been destroyed during and after the war. This small capital stock was compounded by the difficulty in converting the German economy to the production of civilian goods, as well as rampant monetary and regulatory problems, leading to an unusually low economic output during the first post war years. These initial problems were overcome by the time of the currency reform of 1948, which replaced the Reichsmark with the Deutsche Mark as legal tender, halting rampant inflation. This act to strengthen the West German economy had been explicitly forbidden during the two years that JCS 1067 was in effect. JCS 1067 had directed the U. S. forces of occupation in Germany to "take no steps looking toward the economic rehabilitation of Germany". At the same time, the government, following Erhard's advice, cut taxes sharply on moderate incomes. Walter Heller, a young economist with the U. S. occupation forces who was later to become chairman of the Council of Economic Advisers under President of the United States John F. Kennedy, wrote in 1949 that to "remove the repressive effect of extremely high rates, Military Government Law No. 64 cut a wide swath across the German tax system at the time of the currency reform." Individual income tax rates, in particular, fell dramatically. Previously the tax rate on any income over 6,000 Deutschmark had been 95 percent. After tax reform, this 95 percent rate applied only to annual incomes above 250,000 Deutschmark. For the West German with an annual income of about 2,400 Deutschmark in 1950, the marginal tax rate fell from 85 percent to 18 percent. Erhard also issued a decree abolishing price controls. This move was conducted without the permission of the Allied occupying powers, and was opposed by the Social Democratic Party, most West German manufacturing interests, and according to Erhard, at least some of his own advisers. At the time, food was difficult to find in stores at the artificially low price, and was instead often acquired by barter or through the black market. Once the price controls were removed, the shortages disappeared and the economy improved dramatically. The removal of price controls returned supply and demand to equilibrium. Once the goods could be sold for the higher price that reflected buyer demand, it incentivized producers to increase production, ultimately increasing economic efficiency. The Allied dismantling of the West German coal and steel industries decided at the Potsdam Conference was virtually completed by 1950; equipment had then been removed from 706 manufacturing plants in the west and steel production capacity had been reduced by 6,700,000 tons. Although the industrially important Saarland with its rich coal fields was returned to West Germany in 1957, it remained economically integrated in a customs union with France until 1959, and France extracted coal from the area until 1981. West Germany proceeded quickly after 1948 to rebuild its capital stock and thus to increase its economic output at stunning rates. The very high capital investment rate thanks to low consumption and a very small need for replacement capital investments (due to the still small capital stock) drove this recovery during the 1950s. Living standards also rose steadily, with the purchasing power of wages increasing by 73% from 1950 to 1960. As noted by the British journalist Terence Prittie in the early 1960s:

Productivity growth in West Germany enabled most workers to obtain significant improvements in their living standards and 'security of life.' David Eversley wrote:

As since there was no army before 1955, there was little war spending.

Өтемақылар

Батыс Германияның экономикалық қалпына келуіне кедергі келтіретін физикалық тосқауылдардан өзге, интеллектуалдық қиындықтар да болды. Одақтас державалар Германияның ел ішінде және шетелдегі барлық патенттерін, зор құндылыққа ие интеллектуалдық меншігін тәркілеп алып, оларды одақтас компанияларға лицензия беру арқылы өзінің өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттілігін арттырды. Германияның капитуляциясынан кейін және одан кейінгі екі жыл бойы АҚШ "Қағаз қысқышы" операциясы арқылы белсенді интеллектуалдық өтемақы бағдарламасын іске асырды. Джон Гимбелдің "Ғылым, технология және репарациялар: Соғыстан кейінгі Германиядағы пайдалану мен тонау" атты кітабында АҚШ пен Ұлыбритания жасаған "интеллектуалдық репарациялардың" құны шамамен 10 миллиард долларды құрады деп тұжырымдайды. Бұл саясат екі жылдан астам уақыт бойы сақталғандықтан, Германиядағы жаңа өнеркәсіптік зерттеулерге кедергі келді, себебі ол қорғалмаған және шетелдік бәсекелестерге толыққанды қолжетімді болды, ал оккупациялық билік оларды барлық құжаттар мен мекемелерге қол жеткізуге ынталандырды.

Маршалл жоспары

Мыңдаған ең жақсы неміс зерттеушілері мен инженерлері Кеңес Одағында және АҚШ-та жұмыс істеді. Маршалл жоспары тек Батыс Германияға оның экономикасын басу басқа еуропалық елдердің қалпына келуіне кедерілгі білдіргенін және «Экономикалық кереметтің» басты күші емес екенін түсінгеннен кейін ғана таратылды. Дегенмен, ол Германияның жалпы экономикалық жаңғыруына үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, 150 000 АҚШ оккупациялық әскерінің «жасырын үлесі» көбінесе назардан тыс қалды, олар бір долларға 4 неміс маркасына дейін таба алды. Бұл маркалар Батыс Германияда тамақ, тұтыну тауарлары, сыра және автомобильдер сатып алуға, сондай-ақ жергілікті тұрғындарды қызықтыруға және жыныс қызметкерлеріне жұмсалды. Оқу жаттығулары кезінде әскер саны 250 мыңнан асып кетті. Бірақ, көмектің ақшалай сомасы, негізінен несиелер түрінде, шамамен 1,4 миллиард доллар, немістердің соғыс өтемақысы ретінде төлеуге тиіс сомасымен және одақтастардың Германиядан оккупацияның жалғасуы үшін жылына шамамен 2,4 миллиард доллар алған төлемдерімен қалып қойды. 1953 жылы Германия алған көмектің 1,1 миллиард долларын қайтару туралы шешім қабылданды. Соңғы төлем 1971 жылдың маусым айында жасалды. 1950–1953 жылдардағы Корея соғысының қажеттіліктері Батыс Германия өнімдерін сатып алуға қарсылықты жеңуге көмектескен тауарлардың жаһандық тапшылығына әкелді. Сол кезде Батыс Германияда білікті жұмыс күшінің көп қоры болды, бұл ішінара 16,5 миллионға дейін немістерді қамтыған депортациялар мен көші-қондардың нәтижесінде болды. Бұл Батыс Германияға соғыс кезінде және одан кейін экспорт құнын екі еседен астам арттыруға көмектесті. Бұл факторлардан басқа, 1950-ші, 1960-шы және 1970-ші жылдардың басында халықтың тың күшпен жұмыс істеуі және ұзақ сағаттар бойы толық қуатпен жұмыс істеуі, сондай-ақ мыңдаған «қонақ жұмысшылар» (1950-ші жылдардың соңынан бастап) ұсынған қосымша жұмыс күші экономикалық өсімді сақтау үшін маңызды база болды. 1950-ші жылдардың соңынан бастап Батыс Германия әлемдегі ең күшті экономикалардың біріне ие болды. Шығыс Германия экономикасы да күшті өсімді көрсетті, бірақ бюрократиялық жүйе, жұмыс жасындағы шығыс немістерінің Батыс Германияға көшіп кетуі және КСРО-ға репарация ретінде жіберілген материалдардың салдарынан Батыс Германиядағыдай емес. 1961–1966 және 1970–1971 жылдары жұмыссыздық 0,7–0,8% рекордтық деңгейге жетті. 1949 жылдан 1963 жылға дейін канцлер Аденауэрдің кабинетінде экономика министрі болған, кейіннен канцлер болған Людвиг Эрхард көбінесе Батыс Германияның «Экономикалық кереметімен» байланыстырылады.

Thousands of the best German researchers and engineers were working in the Soviet Union and in the United States. The Marshall Plan was only extended to Western Germany after it was realized the suppression of its economy was holding back the recovery of other European countries and was not the main force behind the Wirtschaftswunder. However, it likely greatly contributed to Germany's overall economic recovery. Furthermore, often overlooked is the effect of the "unofficial contributions" of 150,000 U. S. occupation troops, earning as much as 4 Deutschmark to the dollar. These marks were spent within West Germany to buy food, luxury items, beer and cars, as well as entertaining the locals and for prostitutes. During exercises such numbers of soldiers would swell to over 250,000. Nonetheless, the amount of monetary aid, which was mainly in the form of loans, about $1.4 billion, was greatly overshadowed by the amount the Germans had to pay back as war reparations and by the charges the Allies made on the Germans for the ongoing cost of the occupation, about $2.4 billion per year. In 1953 it was decided that Germany would repay $1.1 billion of the aid it had received. The last repayment was made in June 1971. The demands of the Korean War in 1950–53 led to a global shortage of goods that helped overcome lingering resistance to the purchase of West German products. At the time West Germany had a large pool of skilled labour, partly as a result of the deportations and migrations which involved up to 16.5 million Germans. This helped West Germany to more than double the value of its exports during and shortly after the war. Apart from these factors, hard work and long hours at full capacity among the population in the 1950s, 1960s and early 1970s and extra labour supplied by thousands of Gastarbeiter ("guest workers", since the late 1950s) provided a vital base for the sustainment of the economic upturn with additional workforce. From the late 1950s, West Germany had one of the world's strongest economies. The East German economy also showed strong growth, but not as much as in West Germany, due to the bureaucratic system, emigration of working age East Germans to West Germany, and materiel sent as reparations to the USSR. Unemployment hit a record low of 0.7–0.8% in 1961–1966 and 1970–1971. Ludwig Erhard, who served as Minister of the Economy in Chancellor Adenauer's cabinet from 1949 until 1963 and later became Chancellor, is often associated with the West German Wirtschaftswunder.

Австрия

Австрия да Маршалл жоспарына енгізілді, сондықтан оны «Экономикалық керемет» деп аталатын құбылысты қарастырғанда да ескеруге болады. Негізгі салаларды (VOEST, AMAG, Steyr Puch) мемлекеттік меншікке алу және ұзақ жұмыс уақыты арқасында экономиканың толық қуаты қол жеткізілді. Батыс Германияның тәжірибесіне сүйене отырып, валюта рейхсмарканың орнына шиллингті қайта енгізу арқылы тұрақтандырылды. Бұл экономикалық саясат журналистер арасында Рааб-Камиц бағыты деп аталды, ол 1953 жылдан бастап Австрия канцлері Юлиус Рааб пен оның қаржы министрі Рейнхард Камицтің есімдерімен байланысты, бұл Батыс Германиядағы Аденауэр-Эрхард бағытына ұқсас болды. Капрун су электр станциясы және Батыс автобаны сияқты ірі мемлекеттік жобалардың нәтижесінде жұмыссыздық азайды және қоғамдық тәртіп сақталды. 1950 жылдары елге Оңтүстік Италия мен Грекиядан алғашқы «гастарбайтерлер» келді, себебі экономикалық өсімді сақтау үшін қосымша жұмыс күші қажет болды.