Кіріспе

Өлшеуі жоқ славян тілі ортағасырлық Новгородта қолданылған. Ежелгі Новгород диалектісі (древненовгородский диалект; сондай-ақ Ежелгі Новгород диалектісі деп аударылады) – Андрей Зализняк енгізген термин. 11-15 ғасырларға жататын бұл жазулар Новгород және оның төңірегінен қазылып алынған. Тіл білімі мамандары үшін Ежелгі Новгород диалектісі ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол басқа славян диалекттерінде жоғалған кейбір архаикалық ерекшеліктерді сақтап қалған, мысалы, екінші жіңішкерудің болмауы. Сонымен қатар, жазулар сол кезеңдегі жазба әдебиетіне басымдық білдірген шіркеу славян тілінен өзгеше, славян тілінің ерекше мысалын ұсынады. Көптеген жазулар жеке хаттар, нұсқаулар, шағымдар, жаңалықтар және еске салғыштар сияқты бейресми сипатта болады. Мұндай кең қолданыс, тіпті әйелдер мен балалардың арасында да сауаттылықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Сақталған жазбалар сол кездегі түпкілікті жазуын көрсетеді; кейбір мәтіндерден айырмашылығы, олар түпкілікті позициядағы славян тілінің екінші жіңішкеруінен кем емес, мысалы, рукѣ, моги. vl’ > l’ өзгерісі, мысалы, Яколь, Яковлев; o түбірлі есімдердің жасыл түріндегі атауы e, мысалы, Иване, посаднике, хлѣбе; а түбірлі есімдердің жалқы санның жіңішкеруі ě, "қатаң" y орнына, мысалы, бес кунѣ. Осыған ұқсас алмастыру о және а түбірлі есімдердің көпше жайылымда да кездеседі. "Қатаң" и-дің "жұмсақ" әріптерімен ауыстырылуы, мысалы, императивтің екілік және көпше саны, қазіргі белсенді қатысушының жасыл түріндегі атауы және сөздердің соңғы буындары (мысалы, тиxъ *тѣxъ орнына). Ежелгі Шығыс славян тіліндегідей, жаңа ѣ және и соңғы буындарымен түбірдің жіңішкеруінің болмауы; а түбірлі есімдердің жасыл түріндегі көпше жайылым, мысалы, кобылѣ, сиротѣ. Соңғы онжылдықтардағы филологиялық зерттеулерде анықталған Ежелгі Новгород диалектісінің ерекшеліктері: түбірдің басындағы славян тілінің екінші жіңішкеруінің болмауы, мысалы, кѣл, хѣр; протославян *TьRT, *TъRT тіркестерінің ерекше әсері, TьRьT, TъRъT нәтижесін береді. Алайда, кейбір диалекттерде бұл TroT, TreT сөздерін білдіреді. Батыс славян тіліндегідей *TоRT тіркестерінің әсері, мысалы, погродье погородиеге қарсы; ml’ > n’ өзгерісі, мысалы, емлючи > енючи; атау және жайылымдың жасыл түріндегі бірігуіне қарамастан, жандылығына қарамастан, мысалы, Nom. sg. погосте : Acc. sg. на погостъ; протославян *kv, *gv тіркестері Батыс славян тілдеріндегідей сақталған, басқа Шығыс славян диалекттеріндегідей алдыңғы дауыстылар алдында cv, zv түріне айналмаған. Көбінесе жазу стилі үйлесімді (кітаптық емес), ъ және о бір жағынан, ь және е екінші жағынан синонимдік түрде қолданылады (XII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың соңына дейінгі қайың қабықтарының қолжазбаларының шамамен 50%). Новгородтық материалды Зализняк жеті хронологиялық топқа бөледі: А. Зализняк бойынша Ежелгі Новгородтың қайың қабық хаттарының кезеңделуі. Кезең Топ 11 ғасырдан шамамен 1125 жылға дейін A 1125–1160 жылдар аралығында B I 1125–1160 жылдар аралығында B II 1220–1290 жылдар аралығында C 1300–1360 жылдар аралығында D I 1360–1400 жылдар аралығында D II 15 ғасыр E

Ескі Новгород табылған заттардың әсері

Зализняк пікірінше, Ескі Новгород тілінің ерекшеліктері жеке-дара бұрмалаулар емес, ерекше изоглостар жиынтығын құрайды. Ескі қайың қабығындағы жазуларда осы бұрмалаулар жаңа табыстарға қарағанда көптеп кездеседі. Бұл факт, күтілгенің керісінше, басқа солтүстік-шығыс славян тілдерімен салыстырғанда дамудың дивергентті емес, конвергентті болғанын көрсетеді. Зализняк атап көрсеткендей, Ескі Новгород диалектісінің табылуы, Шығыс славян тілдерін салыстырмалы түрде біртекті тілдік топ деп қараған бұрынғы түсініктерді жоққа шығарып, оны диалектілік әртүрліліктің кең аймағы ретінде қарастыратын көзқарасқа жол ашты. Зализняк Шығыс славян аймағын екі диалектілік топқа бөледі: бір жағынан, прото-новгородтық-псков диалектісі, негізінен, велярлардың екінші рет жұмсаруының (palatalization) болмауы және еркек о-текше сөздердің жай күйде е-мен аяқталуы негізінде, ал екінші жағынан – қалған Шығыс славян диалектілері.