Кіріспе
Өлшеуі жоқ славян тілі ортағасырлық Новгородта қолданылған. Ежелгі Новгород диалектісі (древненовгородский диалект; сондай-ақ Ежелгі Новгород диалектісі деп аударылады) – Андрей Зализняк енгізген термин. 11-15 ғасырларға жататын бұл жазулар Новгород және оның төңірегінен қазылып алынған. Тіл білімі мамандары үшін Ежелгі Новгород диалектісі ерекше қызығушылық тудырады, себебі ол басқа славян диалекттерінде жоғалған кейбір архаикалық ерекшеліктерді сақтап қалған, мысалы, екінші жіңішкерудің болмауы. Сонымен қатар, жазулар сол кезеңдегі жазба әдебиетіне басымдық білдірген шіркеу славян тілінен өзгеше, славян тілінің ерекше мысалын ұсынады. Көптеген жазулар жеке хаттар, нұсқаулар, шағымдар, жаңалықтар және еске салғыштар сияқты бейресми сипатта болады. Мұндай кең қолданыс, тіпті әйелдер мен балалардың арасында да сауаттылықтың жоғары деңгейін көрсетеді. Сақталған жазбалар сол кездегі түпкілікті жазуын көрсетеді; кейбір мәтіндерден айырмашылығы, олар түпкілікті позициядағы славян тілінің екінші жіңішкеруінен кем емес, мысалы, рукѣ, моги. vl’ > l’ өзгерісі, мысалы, Яколь, Яковлев; o түбірлі есімдердің жасыл түріндегі атауы e, мысалы, Иване, посаднике, хлѣбе; а түбірлі есімдердің жалқы санның жіңішкеруі ě, "қатаң" y орнына, мысалы, бес кунѣ. Осыған ұқсас алмастыру о және а түбірлі есімдердің көпше жайылымда да кездеседі. "Қатаң" и-дің "жұмсақ" әріптерімен ауыстырылуы, мысалы, императивтің екілік және көпше саны, қазіргі белсенді қатысушының жасыл түріндегі атауы және сөздердің соңғы буындары (мысалы, тиxъ *тѣxъ орнына). Ежелгі Шығыс славян тіліндегідей, жаңа ѣ және и соңғы буындарымен түбірдің жіңішкеруінің болмауы; а түбірлі есімдердің жасыл түріндегі көпше жайылым, мысалы, кобылѣ, сиротѣ. Соңғы онжылдықтардағы филологиялық зерттеулерде анықталған Ежелгі Новгород диалектісінің ерекшеліктері: түбірдің басындағы славян тілінің екінші жіңішкеруінің болмауы, мысалы, кѣл, хѣр; протославян *TьRT, *TъRT тіркестерінің ерекше әсері, TьRьT, TъRъT нәтижесін береді. Алайда, кейбір диалекттерде бұл TroT, TreT сөздерін білдіреді. Батыс славян тіліндегідей *TоRT тіркестерінің әсері, мысалы, погродье погородиеге қарсы; ml’ > n’ өзгерісі, мысалы, емлючи > енючи; атау және жайылымдың жасыл түріндегі бірігуіне қарамастан, жандылығына қарамастан, мысалы, Nom. sg. погосте : Acc. sg. на погостъ; протославян *kv, *gv тіркестері Батыс славян тілдеріндегідей сақталған, басқа Шығыс славян диалекттеріндегідей алдыңғы дауыстылар алдында cv, zv түріне айналмаған. Көбінесе жазу стилі үйлесімді (кітаптық емес), ъ және о бір жағынан, ь және е екінші жағынан синонимдік түрде қолданылады (XII ғасырдың ортасынан XIV ғасырдың соңына дейінгі қайың қабықтарының қолжазбаларының шамамен 50%). Новгородтық материалды Зализняк жеті хронологиялық топқа бөледі: А. Зализняк бойынша Ежелгі Новгородтың қайың қабық хаттарының кезеңделуі. Кезең Топ 11 ғасырдан шамамен 1125 жылға дейін A 1125–1160 жылдар аралығында B I 1125–1160 жылдар аралығында B II 1220–1290 жылдар аралығында C 1300–1360 жылдар аралығында D I 1360–1400 жылдар аралығында D II 15 ғасыр E
Old Novgorod dialect (древненовгородский диалект; also translated as Old Novgorodian or Ancient Novgorod dialect) is a term introduced by Andrey Zaliznyak to describe the Old East Slavic dialect found in birch bark writings (berestyanaya gramota). Dating from the 11th to 15th centuries, the letters were excavated in Novgorod and its surroundings. For linguists, Old Novgorodian is of particular interest in that it has retained some archaic features which were lost in other Slavic dialects, such as the absence of second palatalization. Furthermore, letters provide unique evidence of the Slavic vernacular, as opposed to the Church Slavonic which dominated the written literature of the period. Most of the letters feature informal writing such as personal correspondence, instructions, complaints, news, and reminders. Such widespread usage indicates a high level of literacy, even among women and children. The preserved notes display the original spelling of the time; unlike some texts, they were not
lack of the Slavic second palatalization in root final position, e. g. рукѣ, моги
the change vl’ > l’, e. g. Яколь, Яковлев
nominative singular masculine of o stems e, e. g. Иване, посаднике, хлѣбе
genitive singular of а stems in "soft" ě, instead of the "hard" y, e. g. бес кунѣ. The same substitution is found in the accusative plural of o stems and a stems. replacement of "hard" и by their "soft" counterparts in other non nominal cases, such as the dual and plural of the imperative, nominative singular masculine of the present active participle, and pronominal endings (e. g. тиxъ instead of *тѣxъ)
absence of palatalization of the stem with the new ѣ and и desinences, as in Old East Slavic
nominative accusative plural of а stems in ě, e. g. кобылѣ, сиротѣ
Features of the Old Novgorod dialect ascertained by the philological study in the last decades are:
lack of the Slavic second palatalization in root initial position, e. g. кѣл , хѣр
a particular reflex of Proto Slavic *TьRT, *TъRT clusters, yielding TьRьT, TъRъT. However, in some dialects these yielded TroT, TreT. West Slavic like reflex of *TоRT clusters, e. g. погродье versus погородие
the change ml’ > n’, e. g. емлючи > енючи
no merger of nominative and accusative singular of masculines regardless of animacy, e. g. Nom. sg. погосте : Acc. sg. на погостъ
Proto Slavic *kv, *gv clusters were retained as in West Slavic languages instead of being transformed to cv, zv before front vowels as in other East Slavic dialects
Often the orthography is domestic (as opposed to bookish), using ъ and о on the one hand and ь and е on the other synonymously (about 50% of birchbark manuscripts from the mid 12th to the late 14th century). The Novgorod material is divided by Zaliznyak into seven chronological groups:
+Periodization of Old Novgorod birchbark letters by A. ZaliznyakClassPeriodA11th century to approx. 1125B Iapprox. 1125–1160B IIapprox. 1125–1160C1220s–1290sD Iapprox. 1300–1360D IIapprox. 1360–1400E 15th century
Ескі Новгород табылған заттардың әсері
Зализняк пікірінше, Ескі Новгород тілінің ерекшеліктері жеке-дара бұрмалаулар емес, ерекше изоглостар жиынтығын құрайды. Ескі қайың қабығындағы жазуларда осы бұрмалаулар жаңа табыстарға қарағанда көптеп кездеседі. Бұл факт, күтілгенің керісінше, басқа солтүстік-шығыс славян тілдерімен салыстырғанда дамудың дивергентті емес, конвергентті болғанын көрсетеді. Зализняк атап көрсеткендей, Ескі Новгород диалектісінің табылуы, Шығыс славян тілдерін салыстырмалы түрде біртекті тілдік топ деп қараған бұрынғы түсініктерді жоққа шығарып, оны диалектілік әртүрліліктің кең аймағы ретінде қарастыратын көзқарасқа жол ашты. Зализняк Шығыс славян аймағын екі диалектілік топқа бөледі: бір жағынан, прото-новгородтық-псков диалектісі, негізінен, велярлардың екінші рет жұмсаруының (palatalization) болмауы және еркек о-текше сөздердің жай күйде е-мен аяқталуы негізінде, ал екінші жағынан – қалған Шығыс славян диалектілері.