Мелхиор Ленгель: Венгр жазушысы, драматур және сценарист өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Венгр жазушысы, драматург және сценарист

Мелхиор Ленгьел (шын аты – Меньхерт Лебович; Lengyel Menyhért; 12 қаңтар 1880 – 23 қазан 1974) – еврей венгр жазушысы, драматург және киносценарист.

Өмірбаян

Ленгьел 1880 жылы Венгрияның ауылдық жерінде, Сайохидвегте еврей отбасында алты баланың екіншісі болып дүниеге келді. Ол өзінің жазушылық жолын журналист және сыншы ретінде бастады. Алдымен ол Кассада (Кошице), кейін Будапештте жұмыс істеді. Оның алғашқы пьесасы «A nagy fejedelem» («Ұлы ханзада») 1907 жылы «Талия» компаниясымен қойылды. Венгрия Ұлттық театры 1908 жылы оның келесі драмасы «A hálás utókor» («Алғыс білдірген ұрпақ») қойды, осы пьеса үшін ол Венгрия Ғылым академиясының ең жақсы пьеса үшін жыл сайын табыс ететін Войниц сыйлығын алды. Оның 1909 жылы жазған «Таифун» пьесасы әлемдік деңгейде танымал болды және бүгінгі күнге дейін қойылып келеді. 1914 жылы пьеса Америка Құрама Штаттарында фильмге бейімделді. Оның мақалалары көбінесе ХХ ғасырдың бірінші жартысындағы мажар әдебиетінің ең маңызды журналы болған «Nyugat» («Батыс») журналында жарияланды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол венгрлік «Az Est» («Кеш») газетінің тілшісі ретінде Швейцарияға жіберілді. Оның 1918 жылы жазған бейбітшіл мақалалары мен басқа да жарияланымдары неміс және француз газеттерінде жарияланып, «Egyszerű gondolatok» («Жай ойлар») атты кітапқа жинақталды. Оның 1916 жылы жарық көрген «A csodálatos mandarin» («Ғажайып мандарин») атты «пантомималық гротеск» әңгімесі белгілі венгр композиторы Бела Бартокты 1924 жылы «Ғажайып мандарин» балетін жасауға шабыттандырды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ленгьел АҚШ-қа ұзаққа барып, 1922 жылы «Amerikai napló» («Американдық күнделік») кітабында өзінің тәжірибесін жариялады. 1920 жылдары ол киноиндустриясында белсенді болды. Біраз уақыт бойы ол Берлиндегі «May Film» кинокомпаниясында сюжет редакторы болып жұмыс істеді. 1929/30 жылдары Будапешт театрының қос режиссері болды. 1931 жылы ол Венгрияның «Pesti Napló» («Пешт Журналы») газетінің тілшісі ретінде Лондонға жіберілді. Оның утопиялық романы «A boldog város» («Бақытты қала») 1931 жылы жарық көрді. 1937 жылы ол Голливудқа көшіп, сценарийші болды. Оның бірнеше әңгімелері Эрнст Любичтің әлемдік деңгейде табысқа жеткен фильмдерінің сценарийлеріне негіз болды, мысалы «Ниночка» (1939), осы фильм үшін ол «Үздік сценарий, түпнұсқа әңгіме» номинациясы бойынша «Оскар» сыйлығына ұсынылды; «Болу немесе болмау» (1942) және 1937 жылы түсірілген Марлен Дитрихтің қатысуымен түсірілген «Ангел» фильмі. Ленгьел 1960 жылы Еуропаға оралып, Италияда қоныстанды. 1963 жылы ол әдеби еңбектері үшін Римнің Ұлы сыйлығын алды. 1956 жылғы Венгрия революциясынан кейін Ленгьел жиі туған еліне барып, 1974 жылы Будапештке қайтып келді. Ол көп ұзамай 94 жасында қайтыс болды. 2004 жылы оның туған қаласы Балмазуйваростың қалалық кітапханасы оның есімімен аталды. Осы оқиғаға орай кітапханашылардың бірі Ленгьелдің барлық еңбектерінің тізімін, сондай-ақ оның жайындағы мақалалар мен сілтемелерді және оның басылымдарын жинады.

Lengyel was born Menyhért Lebovics in 1880, the second of six children in a Jewish family, in rural Hungary, in Sajohidveg, where his father supported the family as a farming supervisor. He started his writing career as a reviewer and journalist. He worked first in Kassa (Košice), then later in Budapest. His first play, A nagy fejedelem (The Great Prince) was performed by the Thalia Company in 1907. The Hungarian National Theatre performed his next drama A hálás utókor (The Grateful Posterity) in 1908 for which he received the Vojnits Award from the Hungarian Academy of Sciences, given every year for the best play. Taifun (Typhoon), one of his plays, written in 1909, became a worldwide success and is still performed today. It was adapted to the screen in the United States in 1914. His articles were often published in Nyugat (West), the most important Hungarian literary journal in the first half of the 20th century. During World War I, he was sent to Switzerland by the Hungarian daily newspaper Az Est (The Evening) as a reporter. His pacifist articles and other publications written in 1918 were also published in German and French papers and were collected in a book called Egyszerű gondolatok (Simple Thoughts). His story The Miraculous Mandarin (A csodálatos mandarin), a "pantomime grotesque" came out in 1916. It is the story which inspired Béla Bartók, the famous Hungarian composer, to create in 1924 the ballet The Miraculous Mandarin. After World War I, Lengyel went to the United States for a longer stay and published his experiences in 1922 in a book Amerikai napló (American Journal). In the 1920s, he was active in the film industry. For some time, he was story editor at May Film in Berlin. In 1929/30, he was co director of a Budapest theatre. In 1931, he was sent by the Hungarian newspaper Pesti Napló (Pest Journal) to London as its reporter. The story of his Utopian novel A boldog város (The Happy City) came out in 1931; it was set in an American city that lay in the depths of a chasm created by the great Californian earthquake. He moved to Hollywood, California in 1937 and became a screenwriter. Several of his stories were the basis of screenplays for films by Ernst Lubitsch which became worldwide successes, such as Ninotchka (1939), for which he was nominated for the Academy Award for Best Writing, Original Story; To Be or Not to Be (1942), and the 1937 film Angel, starring Marlene Dietrich. Lengyel returned to Europe in 1960 and settled in Italy. In 1963, he received the Great Award of Rome for his literary works. After the Hungarian Revolution of 1956, Lengyel often visited his home country and returned to live in Budapest in 1974. He died there shortly afterwards at the age of 94. The city library of Balmazújváros, his native town, was named after him in 2004. A complete list of Lengyel's works as well as the articles and references about him and his publications were compiled by one of the librarians on this occasion.