Кіріспе

Сақтау сәйкестігі немесе жинақтау инвестициясы сәйкестігі – ұлттық табыс есебінде экономикадағы жинақталған соманың жаңа физикалық машиналарға, жаңа қорларға және осы сияқты салаларға инвестицияланған сомаға тең болатынын көрсететін ұғым. Нақтырақ айтқанда, ашық экономикада (сыртқы сауда және капитал ағыны бар экономикада) жеке жинақтар, мемлекеттік жинақтар (мемлекеттік бюджеттің профициті немесе дефициттің теріс көрсеткіші) және ішкі шетелдік инвестициялар (шеттен капитал түсуі) жеке физикалық инвестицияларға тең болуы керек. Басқаша айтқанда, инвестицияның ағын айнымалысы жеке отандық жинақтар, мемлекеттік жинақтар (профицит) және шетелдік жинақтар (шеттен капитал түсуі) комбинациясымен қаржыландырылуы тиіс. Бұл – «сәйкестік», яғни бұл анықтама бойынша рас. Бұл сәйкестік тек инвестицияға қасақана және қасақана емес қор жинақтарудың да кіретіні анықталғандықтан ғана дұрыс. Егер тұтынушылар көбірек жинап, аз жұмсауға шешім қабылдаса, сұраныстың төмендеуі кәсіпорындардың қорларының көбеюіне әкеледі. Қорлардағы өзгерістер кәсіпорындар инвестицияны арттыруға ниеттенбесе де, жинақ пен инвестицияны теңгерімге келтіреді.

Ашық экономиканың бірегейлігі

Ашық экономикада ұқсас өрнек кездеседі. Ұлттық табыс теңдігі:

Бұл теңдеуде – сауда балансы (экспорттан импортты қысқандағы айырма). Жеке жинақтар бұрынғыдай , демек, қайтадан біріктіру (бір жағынан шешіп, екінші жағымен теңестіру арқылы) келесіні береді:

Қажетті және жоспарланбаған инвестициялар

Жоғарыда келтірілген теңдеулерде – жоспарлы және жоспарсыз (жоспарсыз инвестиция – бұл жоспарсыз қор жинақталуы) жалпы инвестиция көлемі. Осы түсіндірме бойынша, жоғарыдағы теңдеулер өзіндік теңдіктер болып табылады: олар кез келген сыртқы айнымалылардың мәніне қарамастан, анықтамасы бойынша автоматты түрде орындалады. Егер тек жоспарлы инвестиция ретінде қайта анықталса, онда жоғарыда аталған теңдеулердің бәрі енді өзіндік теңдіктер емес, керісінше тауар нарығындағы тепе-теңдік жағдайын көрсетеді.

Адам Смит

Адам Смит бұл туралы «Халықтардың байлығы» атты еңбегінде айтады және ол жалпы тепе-теңдік және жалпы артық өндіріс дауы мәселесіне қатысты. Жалпы тепе-теңдік моделінде экономиканың қалыпты жұмыс істеуі үшін жинақтар инвестициялармен тең болуы керек. Капиталистердің жинақтауы мен ұқыптылығы капиталдың артуына алып келеді, бұл өнімділігі жоғары мемлекетке ұласады. Смит пайданы үнемдеуді қасиет деп санайды. Смит жалақы қоры мен капиталға инвестиция арасындағы оң байланысқа мысал ретінде отарлық Америка Құрама Штаттарын келтіреді. Ол Англия Америкадағы кез келген елге қарағанда бай экономика дейді, бірақ нағыз байлық жалақы қорының нарығында және халықтың өсу қарқынында деп есептейді. Колонияларда Англияға қарағанда жалақы мөлшері жоғары, себебі тіршілік көріктік заттар мен қажеттіліктерге жұмсалатын қаражат аз, бұл экономиканың «иелері» арасында адам капиталы үшін күшті бәсекеге әкеледі, нәтижесінде жалақы мөлшері артып, жалақы қоры ұлғаяды. Осы құбылыстың мәні – Адам Смит жинақ пен инвестицияның теңдігіне сенуінің себебі. Жалақының өсуі және жұмыс берушілер арасындағы бәсекелестік капиталдың тұрақты түрде келуінің нәтижесі, ол еңбек күшінің өсу қарқынымен тең немесе одан да жоғары.

Дэвид Рикардо

Рикардоның жинақтау-инвестиция теңдігіне қатысты көзқарасы Смиттің көзқарасынан неліктен ерекшеленетінін түсіну үшін, ең алдымен Рикардоның рента туралы анықтамасын қарастыру қажет. Бұл рента қоғамға жаңа құндылық қосбайды, бірақ жер иелері пайда табуға ұмтылғандықтан және халық саны өсу кезеңінде артып келе жатқандықтан, жұмысшылардың күнкөрісіне жетерлік азық-түлік беретін жерлер ізделіп табылады, соның салдарынан осы жерлерден алынатын пайда төмендеп, рента да төмендейді. Бұл Рикардоның жинақтау-инвестиция теңдігі туралы сенімінің негізі. Ол Смитпен үнемдеудің және қарақылдық болудың қадірлі екендігіне келісті, сондай-ақ жинақтау мен инвестиция тең екендігін мойындады, бірақ халық саны азайғанда табыс та азаяды деген тұжырымды енгізді. Табыстың төмендеуі Рикардоның «тұрақты күй» деп атаған жағдайға алып келеді, яғни, ең төменгі пайда деңгейіне жеткенде жаңа инвестициялар (яғни, қосымша капитал жинақтау) тоқтатылады. Пайда оң болғанша капитал қоры артады, ал жұмыс күшіне деген сұраныстың өсуі орташа жалақыны уақытша арттырады. Бірақ жалақы күнкөріс деңгейінен асып кеткенде халық саны артады. Халық санының өсуі көбірек азық-түлікпен қамтамасыз етуді қажет етеді, сондықтан импортқа тәуелді болмау үшін егістік жерлердің сапасы нашарлауына (төменгі рента) көшуге тура келеді. Осы процесте рента өсіп, пайда төмендейді, нәтижесінде тұрақты күйге жетеді.