Кіріспе

Шығыс иран тілдерінің аймақтық тобы – Памир тілдері, Шығыс иран тілдерінің аймақтық тобына жатады және Памир тауларында, негізінен Панж өзені мен оның салалары бойында көптеген адамдар қолданады. 19 және 20 ғасырдың басында батыс ғалымдары Памир тілдері отбасын кейде Галча тілдері деп атаған. Қазіргі таңда Галча термині Памир тілдерін немесе осы тілдерде сөйлейтін халықты атау үшін қолданылмайды. Памир тілдерін зерттеудегі ең белгілі ғалымдардың бірі – кеңес тілшісі Иван Иванович Зарубин.

Географиялық таралуы

Памир тілдері негізінен Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан провинциясында және Тажикстанның шығысындағы Горно-Бадахшан автономиялық облысында қолданылады. Памир тілдері Синьцзянда да таралған, ал Памир тілі – Сарыколи Ауғанстан-Қытай шекарасындағы Сарыкол тауларының ар жағында сөйленіп, қазіргі иран тілдерінің ең шығысқа орналасқан тілі болып есептеледі. Вахи қауымдастықтары көршілес Читрал ауданында (Қибер-Пахтунхва провинциясы) және Пәкістанның Гилгит-Балтистан аймағындағы Годжалда да кездеседі. Оңтүстік-шығыс иран тобының жалғыз тірі өкілі – пушту тілі.

Жіктеу

Памир тілдерін иран тілінің бір кіші тобы ретінде біріктіретін ешқандай ерекшелік дәлелденбеген. Ethnologue памир тілдерін пашту тілімен бірге Оңтүстік-Шығыс иран тілдеріне жатқызады, бірақ Encyclopedia Iranica бойынша, памир тілдері мен пашту тілі Солтүстік-Шығыс иран тармағына жатады. Памир тілдер аймағының құрамына төрт анықталған топ кіреді: Шугни, Сарықоли және Язғулям тілдерін қамтитын Шугни-Язғулям тобы; Мунджи және Идға; Ишкашими және оған жақын диалекттер; және Вахи. Олардың сөздер тіркесі субъект-объект-етістік тәртібімен құрылады. Вацлав Блажек (2019) памир тілдерінің Бурушаски тіліне ұқсас субстраты бар екенін ұсынады. Бурушаски тілі бүгінде Памир тілдер аймағының оңтүстігіндегі Пәкістанда қолданылса да, бұрын Бурушаски тілі іран-үнді тілдеріне ассимиляцияланбас бұрын, географиялық жағынан кеңірек таралған.

Шугни-Язгулами филиалы

Шугни, Сарыколи және Язгулям тілдері Шугни-Язгулами тармағына жатады. Ауғанстан мен Тәжікстанда осы тілдер отбасындағы шамамен 75 000 адам сөйлейді (оның ішінде рушани, бартанги, орошори, хуфи және шугни диалектілері бар). 1982 жылы Қытайдың Синьцзян провинциясындағы Ташқұрған Тәжік автономиялық округіндегі Сарыкөл аңғарында Сарыколи тілінде шамамен 20 000 адам сөйлеген. Шугни және Сарыколи тілдері бір-бірін түсінбейді. 1994 жылы Тәжікстанда Язгулям өзені бойында Язгулям тілінде 4000 адам сөйлеген. Язгулям тілі жазылмаған. Ванжи тілі Тәжікстанның Горно-Бадахшан автономиялық облысындағы Ванж өзені аңғарында қолданылған және Язгулям тілімен туыс. 19 ғасырда бұл аймақ Бухара әмірлігіне күштеп қосылып, зор ассимиляция науқаны жүргізілді. 19 ғасырдың соңына қарай Ванжи тілі жойылып, тажик тіліне ауысты. Тәжікстанда көптеген тілдес және басқа да адамдар осы топтағы тілдерді «Памирский» немесе «Памир» деп атайды. (мысалы, «Мен Памир, Ишкашем және Вахи тілдерінде сөйлей аламын»).

Мунжи-Йидга филиалы

Мунжи және Идға тілдері тығыз байланысты. Пакистанның бұрынғы Читрал ауданындағы Жоғарғы Лоткох аңғарында 6000-ға жуық Идға тілінде сөйлейтін адамдар тіркелген, ал 2008 жылы Ауғанстанның солтүстік-шығысындағы Бадахшан провинциясының Куран ва Мунжан ауданындағы Мамалға және Мунжан аңғарларында негізінен 5300-ге жуық Мұңжы тілінде сөйлейтін адамдар болды. Мұңжы-Идға тілі Бактрий тілімен бірге *ð > дамуын бөліседі, бұл басқа үш Памир тобында кездеспейді. Бадахшанның жойылған Сарғулами тілі Мұңжы-Идға тармағына жатады деп саналады.

Санглечи-Ишкашими

Ауғанстан мен Тәжікстанда сөйлейтін Санглечи және Ишкашми тілдерінде шамамен 2500 адам бар, бұл тілдер жазба тілдер емес.

Вахи

Вахи тілінде Ауғанстан, Тәжікстан, Қытай, Пәкістан және Ресейде шамамен 58 мың адам сөйлейді.

Мәртебе

Тәжікстан мен Ауғанстандағы Памир тілінде сөйлейтін көпшілігі әдеби тіл ретінде тажик (парсы) тілін де қолданады, бұл тіл – Памир тілдерінен айырмасы, Оңтүстік-Батыс Иран тіліне жатады. Тіл тобының саны 1990 жылы шамамен 100 000 болғандықтан, олардың жоғалу қаупі бар.