Кіріспе

Джон Локктың философиялық еңбегі «Адамның түсінігі туралы очерк» – Джон Локктың адам білімінің және түсінігінің негізі туралы еңбегі. Ол алғаш рет 1689 жылы (бірақ 1690 жыл деп белгіленген) «Адамдық түсінік туралы очерк» деген атпен жарық көрді. Ол сананы туған кездегі бос тақташа (tabula rasa, бірақ ол осы сөздерді нақты қолданбаған) ретінде сипаттайды, кейіннен тәжірибе арқылы толады. Бұл очерк жаңа философиядағы эмпиризмнің маңызды көзі болды және Дэвид Юм мен Джордж Беркли сияқты көптеген ағартушылық философтарға әсер етті. Очерктің I кітабы Локктың туа біткен идеялар туралы рационалистік ұғымды жоққа шығаруға жасаған әрекеті. II кітап Локктың идеялар теориясын, оның ішінде пассивті түрде қабылданатын қарапайым идеялар – мысалы, «қызыл», «тәтті», «дөңгелек» – және белсенді түрде құрастырылатын күрделі идеялар – сандар, себептер мен салдарлар, абстракт идеялар, заттар туралы идеялар, өзіндік ерекшелік және әртүрлілік туралы айтады. Локк денелердің нақты бар болған негізгі қасиеттері – формасы, қозғалысы және ұсақ бөлшектердің орналасуы – және «бізде әртүрлі сезімдер туғызатын күштер» – мысалы, «қызыл» және «тәтті» – екінші деңгейлі қасиеттер арасында да айырма жасайды. Локк осы екінші қасиеттер негізгі қасиеттерге тәуелді екенін мәлімдейді. Ол сонымен қатар жеке тұлғаның өзіндік ерекшелігі туралы теория ұсынады, ол негізінен психологиялық критерийге негізделген. III кітап тілге, ал IV кітап білімге, оның ішінде интуицияға, математикаға, моральдық философияға, табиғаттануға («ғылымға»), сенімге және пікірге арналған.

1-кітап

Негізгі тезис – "Туа біткен принциптер жоқ" дегеніміз. Локк былай деп жазды: "Жаңа туған балаларды мұқият қарастырсақ, олар көптеген идеяларды әкеліп туғандарына сенуге аса көп себеп жоқ". Керісінше, "кейіннен идеялар санаға бірте-бірте келеді және олар тәжірибе мен қоршаған дүниенің байқаулары арқылы ғана білім алады". Эссесінің І кітабы – нативизмге, яки туа біткен идеялар іліміне жасалған шабуыл; Локк, шын мәнінде, өзінің замандастарының философтары бекем ұстанған туа біткен идеялардың кең таралған көзқарасын жоққа шығаруға тырысты. Ол кейбір идеялар ерте жастан санада болатынын мойындағанмен, олардың сезімдер арқылы берілетінін, тіпті ана құрсағында басталатынын дәлелдеді, мысалы, түстер мен дәмдер арасындағы айырмашылықтар. Егер тәттілік сияқты ұғымды біз барлығымыз білсек, онда бұл туа біткен идея емес, себебі біздің барлығымыз ерте жаста тәтті дәмдерге бейімбіз. Локк туа біткен идеяларға қарсы негізгі аргументтерінің бірі – барлық адамдар куә болатын шындық жоқ екендігі. Ол рационалистердің жалпыға бірдей қабылданған шындық ретінде ұсынатын бірқатар пікірлерге қарсы талас жүргізуге уақыт бөлді, мысалы, өзіндік принципіне, балалар мен зияны шектеулі адамдардың осы пікірлерді көбінесе білмейтінін көрсетті. Локк қарсы аргументті күтіп отырды, атап айтқанда, бұрыннан бар туа біткен идеяларды түсіну үшін ақыл-ойының қолданылуын, және былай деді: "Осылайша математиктердің максималары мен олардан шығарылған теоремалар арасында ешқандай айырмашылық болмайды; барлығы бірдей туа біткен деп санау керек, өйткені олардың барлығы ақыл-ойының көмегімен жасалған жаңалықтар".

ІІІ кітап

Үшінші кітап сөздерге арналған. Локк сөздерді олар көрсететін идеялармен байланыстырады, адамның дыбыстарды ерекше сөздерге жинақтап, осы сөздер арқылы идеяларды білдіруге және содан кейін осы сөздер тіл құрамына енуге қабілетті екенін айтады. Осы кітаптың он бірінші тарауы "Сөздердің теріс қолданылуы" мәселесіне тоқталады. Мұнда Локк метафизиктерді мәнісіз жаңа сөздер ойлап табуы үшін сынап, идеялармен байланысы жоқ сөздерді қолдануды және терминдердің негізгі критерийлерін немесе мағынасын өзгертетіндерді де сынға алады. Осылайша, Локк тіл туралы талқылауды шатастыратын ойлаудың нашарлығын көрсету үшін Port Royal Logique (1662) еңбегіндегідей, 10-тарауда "көрінеу түсініксіздікке" ұшырағандарды тілдің теріс қолданылуының қатарына қосады. Локк осындай түсініксіздіктің себебі, мысалы, оқырмандарды шатастыру үшін ескі терминдерді қолданып, оларға күтпеген мағына берумен немесе өз ниеттерін нақты көрсетпей жаңа терминдер құрастырумен айналысатын философтар екеніне шағымданады. Жазушылар да өздерін білімдірек көрсету үшін немесе идеяларын шын мәнінде болғаннан гөрі күрделірек, тереңірек немесе білімдірек етіп көрсету үшін мұндай жасырындықты ойлап табуы мүмкін.

IV кітап

Бұл кітап жалпы білімге назар аударады, оны идеялар мен қабылдаулардың жиынтығы ретінде қарастыруға болады. Локк адам білімінің шектерін және оның дәл немесе шындыққа сай екендігін талқылайды. Осылайша, білім жүйесінің бөлігі ретінде жеке адамның білетінін айтуы мен оның айтқан білімінің шындығы арасында айырмашылық бар. Локк төртінші тараудың басында ("Білімнің шындығы туралы") былай деп жазады: «Менің оқырманым осы уақытқа дейін мен тек ауада сарай салып жүргенмін деп ойлап, маған: «Бұл әрекеттің мәні неде?» деп айтуға дайын болуы мүмкін. Сіздердің айтуыңызша, білім – тек идеяларымыздың сәйкестігі немесе қайшылығын қабылдау ғана. Бірақ бұл идеялар қандай болуы мүмкін? Бірақ заттардың шындығын іздейтін адам үшін адамдардың қиялы туралы бұл әдемі білімнің қандай пайдасы бар? Адамдардың қиялы қандай болса да, маңыздысы – заттардың білімі, соның ғана құны бар. Осы ғана біздің ойлауымызға құндылық береді және бір адамның білімін екіншісінен артық етеді, себебі ол заттардың шын мәнінде қалай екенін, ал емес армандар мен қиял-ойы туралы болады». Кітаптың соңғы тарауында Локк ғылымдардың негізгі жіктелуін – табиғаттану, семиотика және этикаға енгізеді.

Реакция, жауап және әсер ету

Локктың көптеген көзқарастарын рационалистер де, эмпириктер де қатаң сынға алды. 1704 жылы рационалист Готфрид Лейбниц Локк еңбегіне жауап ретінде тараулар бойынша жолдандыру түрінде «Адам ақылы туралы жаңа эсселер» (Nouveaux essais sur l'entendement humain) деп аталатын туынды жазды. Лейбниц «Эсседегі» Локктың бірқатар көзқарастарын сынады, соның ішінде оның туа біткен идеяларды қабылдамауы; түрлерді жіктеуге қатысты күмәндануы; және материяның ойлау мүмкіндігі сияқты мәселелерді атады. Лейбниц Локктың «Эсседегі» рефлексия идеяларына берілгендігі оны нативистік ұстанымнан құтылуға немесе ақыл-ойының пассивтігі туралы эмпирикалық доктриналарымен үйлесімді болуға кедерілді деп ойлады. Эмпирик Джордж Беркли де Локктың «Эсседегі» көзқарастарын сынады. Берклидің Локқа қатысты ең маңызды сын-пікірлері алғаш рет «Адамдық білімнің принциптері туралы трактатта» жарияланды, онда Беркли Локқтың абстракт идеялар туралы түсінігінің дәйекті еместігіне және қатыгез қайшылықтарға әкелетініне сенді. Ол сондай-ақ Локқтың материалдық субстанция туралы түсінігінің түсініксіз екенін айтты, бұл көзқарасты кейіннен «Гилас пен Филонус арасындағы үш диалогта» одан әрі дамытты. Сонымен қатар, Локктың еңбегі Дэвид Юм сияқты болашақ эмпириктер үшін маңызды негіз болды. Джон Уинн 1696 жылы Локқтың келісімімен «Локк мырзаның Адам ақылы туралы зерттеуінің қысқартылған нұсқасын» жариялады. Луиза Каппер 1811 жылы «Локктың Адам ақылы туралы зерттеуінің қысқартылған нұсқасын» жазды. Кейбір еуропалық философтар осы кітаптың психологияға тигізген әсерін Исаак Ньютонның ғылымға тигізген әсерімен теңестірді. Вольтер былай деп жазды:
«Білімді анатомист адам денесінің жұмыс істеуін түсіндіргендей, Локктың «Адам ақылы туралы зерттеуі» сананың табиғи тарихын береді. Көптеген философтар жанның романтикасын жазғаннан кейін, оның тарихын қарапайымдылықпен жазған дана адам келді».

Басылымдар

Локк, Джон. 1690 жыл. Адам ақылы туралы эссе (1-басылым). 1 том. Лондон: Томас Бассет. — 1894 жыл. Адам ақылы туралы эссе, Александр Кэмпбелл Фрейзердің редакциясымен. 2 том. Оксфорд: Кларендон баспасы. — 1722 жыл. Еңбектер, 1-том. Лондон: Тейлор.