Кіріспе

Гарифуна халқының дәстүрлі музыкасы мен биі – Пунта, Гарифунаның Кариб теңізіндегі Сент-Винсент және Гренадин аралдарынан Роатанға жер аударылуына дейін пайда болған африкалық-үндістік музыка және мәдени би. Ол Юрумей деп те аталады. Пунтада Гарифуна тілінің ерекшеліктері болып табылатын африкалық және аравак элементтері бар. Пунта – Гарифуна қауымының ең танымал дәстүрлі биі. Оны бангити немесе бунда деп те атайды. Гарифуна халқының диаспорасы, көбінесе «Гарифуна ұлты» деп аталады, құлдықтан қашқан Батыс Африкалықтар мен аравак және кариб үндістерінің тарихына дейін жетеді. Пунта мәдени өнер түрлері – би мен музыка арқылы жергілікті халықтың ортақ мұрасы үшін күресті бекіту және білдіру, сондай-ақ олардың төзімділік сезімін көрсету және Гарифуна халқының ата-бабаларымен қайта байланысу үшін қолданылады. Дегенмен, көптеген әндер Гаринугтардың аравак және кариб тілдерінде орындалады және көбінесе дәстүрлі Гарифуна әндерінің заманауи нұсқалары болып табылады. Пунта биі Гарифуна халқының жерлеу рәсімдерінде, жағажайларда және саябақтарда орындалады. Пунта – Гарифуна этносының және қазіргі заманның символы, ол ескі мәдениеттер мен ырғақтарды жаңа үнтастармен байланыстыратын поэтикалық халық өнері ретінде қарастырылады. Бишілер бір-біріне қарама-қарсы тұрады, қимылдар бишілердің шеберлігіне байланысты өзгереді, бірақ әрқашан ер адамның алғашқы, содан кейін әйелдің іздеуі мен екіншісінің кері шегінуі арқылы құдаласу эволюциясын көрсетеді; және олардың біреуі шаршаудан немесе бастамашылықтың жоқтығынан жеңілгенін мойындағанда ғана аяқталады, рингтен шығып кетеді, ал оның орнын бірден басқа биші алады. Көбінесе діни немесе ата-бабалармен байланысты рәсімдер өткізіледі, мысалы, антрополог Нэнси Гонзалес Орталық Америкадағы экспедициясы кезінде тоғызыншы түндік оянуды көрген. Егер адам түнде қайтыс болса, ояну ертеңгісін ерте басталып, күні бойы жалғасады және кешке жерлеумен аяқталады. Алайда, егер қайтыс болған адам күндіз болса, түн бойы ояну болады, адамдар келіп-кетеді, дұға оқылады және ішімдік ішіледі.

Әйелдердің рөлі

1974-1976 жылдар аралығында Оңтүстік Белиздегі экспедициясы кезінде Вирджиния Кернс әйелдердің пунтадағы рөлі мен қатысуын өз көзімен көрді. Ол былай деп есіне алады: "Ән орындалғанда, бір әйел басқаларға ром таратады. Кейін, бірнеше тіңіргеннен кейін, әйелдер пунта билеуді бастайды, ал атмосфера одан да мерекелікке толады. Сыртта, әдетте жасөсперімдер мен балалардан тұратын көпшілік жиналады, олар мұндай рәсімдер кезінде шетте тұрады". Ол сондай-ақ бидің ұзақтығы ромның жеткілікті болуына және бишілердің ынтасына байланысты келесі күнгі түске дейін созылуы мүмкін екенін айтады. Идиофондар – тербелгенде дыбыс шығаратын, кернеусіз қатты материалдан жасалған аспаптар, олар шайқағыштарда, қырғыштарда және ксилофондарда жиі кездеседі. Гарифуна тілінде орындалатын, жаназа кезіндегі пунта ритуалында жеке орындаушы мен хор болады. Пунта музыкасы көңілді болғанымен, оның сөздері көбінесе қайғылы болуы мүмкін. Бір әнді былай аударуға болады: "Кеше сен жақсы едің. Түнде қызба келді. Енді таңда өлдің". Соңғы ғасырдағы тағы бір өзгеріс – әнші және дауылпаз ретінде әйелдердің рөлінің артуы, бұл бұрын тек ерлерге тән деп есептелген, ал әйелдерге ерлердің болмауы жағдайында ғана рұқсат етілген. Белизде өскен суретші Энди Паласио пунта-рок – "гарифуна ырғақтарының регги, R&B және рок-н-ролл элементтерімен үйлесімі" деп санайды. Кейетаноның стилі Белизде жылдам танымал болып, содан кейін Гондурас пен Гватемаладағы гарифуна қауымдастықтарына тарады. Америкалық стильге ұмтылған және дәстүрді жалғастырмаған жас гарифуна ерлер мен әйелдер өз мәдениетін қайта жаңғыртты. Гарифуна әндерін дәстүрлі ырғақтармен орындайтын суретшілер көбейді. Олардың әндері Белиздің гарифуна халқының саяси, әлеуметтік және экономикалық мәселелеріне әлемдік деңгейде дауыс берді және жаңа буынды өздерінің таланттарын ата-бабаларының өнеріне және ерекше мәселелеріне жұмсауға шабыттандырды. Орталық Америкада, АҚШ-та және басқа да елдердегі музыканттар фортепиано, ағаш, латунь және ішекті аспаптарды енгізу арқылы одан әрі дамыды. Пунта-рок 1980-жылдардың басынан бастап синтезатор, электр бас-гитара және басқа да соққылы аспаптарды қамтыды. Пунта мен реггетон Гондурастағы халықтың арасында кең таралған және ықпалды. Испан тілімен араласып, пунта Гондурас пен Гватемаладан АҚШ-қа, Латын Америкасының басқа аймақтарына және Еуропаға, әсіресе Испанияға көшіп келгендердің арқасында кең аудиторияға ие болды. Гондурас пунтасы испан тілінде көбірек орындалады, себебі испан тілінде орындалған топтар коммерциялық сәттілікке жетті. Гондурастың "Banda Blanca" тобы Белиздік Чико Рамос жазған "Sopa De Caracol" ("Каракол сорпасы") әнінің 3 миллионнан астам данасын сатқанда, Белиздің гарифуна халқы алданғанын сезінді, бірақ оның табысын құттықтады. Жанр АҚШ-та, Оңтүстік Америкада және Кариб бассейнінде үлкен қолдаушылар қатарын кеңейтуде. Белиз пунтасы дәстүрлі пунтадан ерекшеленеді, өйткені әндер көбінесе криол немесе гарифуна тілдерінде орындалады, ал испан немесе ағылшын тілдерінде сирек кездеседі. Оған калипсо мен сока да әсер еткен. Калипсо мен сока сияқты, Белиз пунтасы да әлеуметтік мәселелерді қамтиды және әзіл-қалжыңға толы, бірақ пунтаның алғашқы толқыны бұрынғыдан аулақ болды. Калипсо Роуз, Лорд Рабурн және "Cross Culture Band" топтары "Gumagrugu Watah" және "Punta Rock Eena Babylon" сияқты пунта туралы калипсо әндерін орындау арқылы Белиз криолдарының пунтаны қабылдауына көмектесті. Пунта музыкасын таратушы негізгі радиостансалар – WAVE Radio және Krem Radio.

Пунта және Гарифуна мәдениеті Орталық Америкадан тыс

Гарифуна мәдениеті Орталық Америка мен АҚШ-та музыка, би және тіл арқылы этникалық бірегейліктің интеграциялық білдірілісі арқылы ұлттық шекарадан асып, дамыды. Қазіргі уақытта шамамен 200 000 трансұлттық гарифуна халқының ең көп саны Гондураста (90 000), Белизде (15 000), Гватемалада (6 000) және Оңтүстік Америкада шашыраған бірнеше мың адам, ал Солтүстік Америкада шамамен 50 000 адам тұрады. Гарифуна халқының ең ірі үш аймағы – Нью-Йорк, Майами, Нью-Орлеан және негізінен Хьюстон. Америкадағы үлкен қауымдастықтардың арасында кейде көзге түспесе де, гаринагулар өз тілдерін, салтын, тағамдарын және әртүрлі және ерекше музыка мен би стилдері арқылы танымал әңгімелерін сақтап қалуда. 2001 жылы ЮНЕСКО гарифуна тілі мен мәдениетін «адамзаттың ауызша және материалдық емес мұрасының шедеврі» деп жариялады, бұл мәдениеттің жоғалу қаупін және оның қызықтылығын ескере отырып жасалды. Гарифуна қауымдастықтары өз мәдениетін сақтау және жас ұрпаққа өз тарихын үйрету үшін пунта биін және музыкасын пайдаланады. Бұл дәстүр жас ұрпаққа мақтаныш сезімін ұялатады және жаһанданудың кіші мәдениеттерді жоғалту қаупі бар ортасында ұстануға болатын нақты өзіндік ерекшелік береді.