Кіріспе

"Темір зауыттағы өмір" – Ребекка Хардинг Дэвис 1861 жылы жазған, он тоғызыншы ғасырдағы зауыт әлемінде өтетін қысқа әңгіме. Бұл американдық реализмнің алғашқы туындыларының бірі және еңбек және әйелдер мәселелерін зерттеушілер үшін маңызды мәтін. "Темір зауыттағы өмір" алғаш рет 1861 жылғы сәуір айында "Атлантик" журналында жарияланды. Анонимді түрде жарық көргеннен кейін Эмили Дикинсон мен Натаниел Хоторн бұл туындыны жоғары бағалады. Элизабет Стюарт Фелпс Уорд Дэвистің "Темір зауыттағы өмірінен" үлкен әсер алды және 1868 жылы Массачусетс штатының Лоуренс қаласындағы Пембертон зауытындағы 1860 жылғы өрт оқиғасына негізделген "Қаңтардың он бірінші күні" атты туындысын "Атлантик" журналында жариялады. Ребекка Хардинг Дэвис елдің алғашқы әлеуметтік тарихшыларының және әдебиет өнерінің новаторларының бірі саналды. Ол Азамат соғысы кезінде қара нәсілділер, әйелдер, иммигранттар және жұмысшы табының жағдайын жақсарту мақсатында жазды. Өзінің ұзақ мансабында Дэвис дәстүрлі тақырыптар мен ескі жазу стиліне қарсы шықты. Бала кезінде оның отбасы Флоренс қаласында (Алабама штаты) тұрды, ал 1837 жылы Огайо өзенінің жағасындағы Виргиния штатының Уиллинг қаласына (қазіргі Батыс Виргиния) көшті. Ондағы темір зауыттары мен иммигранттар "Темір зауыттағы өмір" туындысының тұжырымдамасына ұқсас ортаны ұсынды. Ребекка Хардинг Дэвис "Темір зауыттағы өмір" және басқа да әңгімелерін Америка Азамат соғысы кезінде өмірде болған оқиғаларды бейнелеу үшін жазды. Бұл әңгіме "Атлантик" журналында жарияланды. Дэвис өзінің туындысы үшін жақсы гонорар алды және "Атлантик" журналында қысқа әңгімелер жариялауды жалғастырды.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

"Темір зауытындағы өмір" повесі терезеден қарап, тұман мен теміршілерді көретін толық білімді баяндаушыдан басталады. Баяндаушының жынысы белгісіз, бірақ баяндаушының орта тапқа жататын байқаушы екені анық. Баяндаушы терезенің әйнегінен сыртқа қарағанда, ескі бір оқиға есіне түседі – баяндаушы тұрып жатқан үйдің тарихы. Баяндаушы оқырманды объективті қарауға және алдағы оқиғадағы кейіпкерді асықпай бағалауға шақырады. Баяндаушы Вулфтың туысы Дебораны таныстырады. Ол еңбекқор, қарапайым әйел ретінде сипатталады, сондай-ақ арқасында ойық бар. Дебора Джейнен Хьюның жұмысқа түскі асын алып бармағанын біледі де, Вулфқа түскі асын жеткізу үшін жаңбыр астында шақырымдармен жол жүруге бел буады. Зауытқа жақындағанда Дебора оны тозақтай сипаттайды, бірақ Вулф үшін бәрібір жолын жалғастырады. Ол келгенде Вулф достарымен сөйлесіп тұрады, ол оны таниды. Баяндаушы оған деген құрметін білдіреді, бірақ бұл құрметті махаббат емес, көңіл жағдайы деп сипаттайды. Хью кешкі асын жеуге үлкермейді де, қайтадан жұмыс істеуге барады. Дебора шаршап, Хьюмен бірге қалады, оның сменасы біткенше күтеді. Осы уақытта баяндаушы Вулфтың темір зауытының жұмысшыларының ортасына жатпайтынын түсіндіреді. Ол басқа жұмысшылармен өзінің мінез-құлқы мен білімі үшін "Молли Вульф" деп аталады. Жұмыс істегенде ол жұмысшыға ұқсамайтын адамдарды көреді. Ол Кирбидің ұлы Кларкты, дәрігер Мейді және танымайтын тағы екі адамды көреді. Олар жұмысшыларды көру үшін тоқтап, әңгімелесіп, байқап тұрғанда, ерекше пішіндес, адамға ұқсайтын бір нәрсені көреді. Жақындағанда, оның қоршаудан жасалған, есімсіз мүсін екенін көреді. Олар оны талдап, осындай мүсінді кім жасағанын ойлайды, жұмысшылардың бірі Вулфты көрсетеді, ал олар оған барады. Олар одан неліктен мүсінді жасағанын және оның нені білдіретінін сұрайды. Хью тек "Ашады" дейді. Олар жұмыс күшінің әділетсіздігі туралы сөйлей бастайды, ал біреуі Хьюдің осы жұмысынан құтылуы мүмкін екенін, бірақ өкінішке орай ол көмектесе алмайтынын айтады. Олар кетеді, бірақ Дебора олардың біреуінің әмиянын ұрлап алады, оның ішінде үлкен сомаға чек болады. Олар үйге оралады, ал Вулф өзін сәтсіздікке ұшырағандай сезінеді және өзінің экономикалық жағдайына ашуланады. Ол немесе ол Хьюнің өмір сүргендігінің жалғыз куәсі – қоршаудан жасалған әйел мүсінін сақтайды. Қоршау әйел. Бұл Хью жасаған мүсін, Хьюдың өнер талантын көрсетеді. Ол қоршаудан жасалған. Қоршау әйел мүсіні индустриализмнің жұмысшы табына тигізген әсерін бейнелейді.

Стиль

Жан Пфальцердің пікірінше, "Темір зауыттағы өмір" американдық реализмнің, американдық пролетариат әдебиетінің және американдық феминизмнің қалыптасуындағы маңызды туынды саналады. Бұл әңгіме жұмысшы табының индустриалды капитализмнің қатал тізгінін үзуге бейшара екенін көрсететін революциялық шығарма болды. "Америкадағы утопиялық роман, 1886-1896" (1984) кітабының авторы және Дэвис туралы көптеген мақалалардың авторы Пфальцер, жинақтың әдеби таңдауларын редакциялап, маңызды сындық кіріспе жазады. Кіріспеде Дәуис сезімтал әдеби дәстүрді мұра еткені, бірақ "сезімталдық пен реализм арасындағы кернеуді ашқан" "күнделікті әңгімелер" жазғаны айтылады. Сезімталдық жанр өзіндік сананы басуға негізделген, ал реализм – жеке тұлғаның ізденуіне. Дәуистің тозығы жеткен, тозаққа ұқсас зауыттар мен кедей жұмысшылардың өмірін шыншыл бейнелеуі, отандық әдебиетте көбінесе бейнеленетін жоғарғы таптың материалдық игіліктерінен мүлдем өзгеше. Ол сондай-ақ, білімсіз иммигранттар кейіпкерлерін шынайы көрсету үшін және олардың төменгі әлеуметтік жағдайын көрсету үшін жергілікті тіл мен диалектілерді шебер қолданады. Дәуис дені сау, күшті қыздар мен зауыттарды үлгілі жұмыс орындары ретінде көрсетуге қарсы тұрады. "Темір зауыттағы өмір" трансцендентализмнің оптимизміне күйреуге ұшыратып, ашкөз капиталистердің ықпалымен индустриализмнің табиғатты және адам рухын қалай жоятынын көрсетеді.

Феминизм

"Темір зауыттағы өмір" – американдық реализмнің ең алғашқы жарияланған әңгімелерінің бірі. Дарвиндік натурализмнен кейінгі жағдайды болжап, Дэвис өзінің "Темір зауыттағы өмір" (алғашқыда анонимді жарияланым) атты еңбегінде американ еңбегінің артық, адамгершіліксіз құлдығын суреттегені американ әдебиетінің алғашқы өнеркәсіптік жариялаушысы болуы мүмкін. Пфальцердің айтуынша, оның этникалық, кәсіби және таптық ерекшеліктеріне арналған графикалық зерттеуі Дэвистің ең ерекше тақырыбы мен мотиві: күшті әйелдер мен әлсіздік. Дегенмен, автордың екі басты кейіпкерді пайдалану шешімі еңбектің жыныстық бөлінуін, жұмысшы ерлер мен жұмысшы әйелдер арасындағы әлеуметтік қатынастарды және әйелдер еңбегінің мәнін одан да күшейтіп көрсетеді. Дэвис әңгімесі шындыққа жақын болғандықтан ғана емес, өткен мен қазіргі оқырмандарды таң қалдырып, хабарлайтындықтан өмірге келді, себебі ол романның жетістіктерін бөлісіп, кеңейтеді. Дэвис көрсеткендей, өнеркәсіптік революциямен бірге күрделі сәулетпен сәнді үйлер салуға мүмкіндік берген капиталистер мен өнеркәсіпшілердің материалдық байлығымен айқын көрініс тапқан таптық айырмашылықтар да келді. Ал фабрика жұмыскерлері мен басқа да біліктілігі жоқ жұмысшылар көбінесе тығыз пәтерлерде және шағын үйлерде тұрды. Олардың өмірі мұндай қиындыққа толы болғандықтан, төменгі тапқа жатқандықтары мен жұмыстың стресі мен бейсіздігіне байланысты көптеген жалақы алушылар ішімдікке құмар болды. Дэвис осы қайшылықтарды "Темір зауыттағы өмір" әңгімесінде тиімді түрде бейнелейді. Елге келетін болсақ, индустрияландыру мен урбанизация салдарынан иммигранттар Американы көптеген жұмыс орындары бар жер ретінде қарастырды. 1840 жылдары елге 1,7 миллион, ал 1850 жылдары 2,6 миллион иммигрант келді. Көптеген зауыттар мен фабрикалар иелері шетелдік жұмысшыларды пайдаланып, арзан тауарлар өндіріп, байыды. Дэвис "оқырманға өздерінің материалдық жайлылығын классикалық құдайлар немесе арзан көмір мен өзен кемелері емес, сөзбен айтуға келмейтін жағдайда тамақтанған, ұйықтаған және еңбек еткен нағыз адамдар қамтамасыз еткенін түсіндіруге тырысты" (4). Осы әңгімеде Дэвис оқырмандарға сол кездегі жұмыстың шын мәнін сезінуге ғана емес, сонымен қатар оларды әлеуметтік белсенділікке шақырып, нақты әлемде өзгерістер жасауға итермелейді. Индустрияландырудың басында еңбек жағдайлары өте ауыр болды. Әңгімедегі кейіпкерлердің барлығы темір зауыттарынан шыққан ластануға ұшыраған қалада өмір сүрді, сондықтан қала тұрғындары үшін таза ауа болмады және қала әрқашан "ластанған" болып көрінді. Осы кейіпкерлердің барлығы ұзақ сағаттар бойы қорқынышты жағдайларда жұмыс істеуге мәжбүр болғандықтан, ластану олардың денсаулығына қаншалықты зиян келтіретінін көрсетті. Бір ғылыми мақалада Жилл Гатлин былай деп түсіндіреді: "Дэвис ластануды қорқыныш көзі немесе байлықтың белгісі ретінде емес, жай ғана ренжітуші немесе мазалаушы ретінде емес, жұмысшылар үшін өлім қаупі ретінде бейнелейді". Дэвис ластанудың қаншалықты қауіпті екенін түсінуге көмектеседі, егер ол үнемі көп мөлшерде жұтылып жатса. "Темір зауыттағы өмір" ластану арқылы пайда болатын қалдықтардың барлығына назар аударуға және кейбіреулер үшін бұл олардың күнделікті өмірінің бір бөлігі екенін көрсетеді. Жоғары таптың адамдары өздерін басқалардан артық санайды, соңынан олар жұмысшы табын басып тастайды. Осы себепті, өнеркәсіптік революцияның басында жоғары таптың өкілдері зауыт жұмысшыларын адам ретінде емес, құрал ретінде қарастырды. Бұл қазіргі қоғамда да орын алып отыр. Дэвис осы әңгімені әлемде өзгерістерді көргісі келгендіктен жазды. Ол сондай-ақ, XIX ғасырда зауыт жұмысшыларының қорқынышты жағдайларын төзімділікпен күрескен, өзгерістерді талап ететін адамдарды жасағысы келді. "Темір зауыттағы өмір" оқырмандарды азат ету және Азамат соғысы қақтығыстарынан алып тастап, оларға әділетсіздікке ұшыраған темір жұмысшыларының қауымдастығын еске салды. Дэвистің Ральф Уолдо Эмерсон, Натаниел Хоторн және басқалар сияқты әдебиетті қолдаушылары да болды. Ребекка Хардинг Дэвис "Атлантик" журналында жарияланымдарын тоқтатқаннан кейін әдеби әлемнен жоғалып кетті. "Темір зауыттағы өмір" Тилли Олсеннің көмегімен сын-пікірлер қабылдауға ие болды. 1970 жылдары көптеген феминисттік қолдаушылар Ребекка Хардинг Дэвистің әңгімесінің күші туралы жазды. Норма Розен "Қуанышқа қайта оралу" авторы, "Темір зауыттағы өмір" кітабын алғаш рет оқығандағы әсерін былай сипаттайды: "Осы кітапты, "Темір зауыттағы өмірді" қолымда ұстағанда, мен эхолордың дәлізінде тұрғандай сезінемін". Тағы бір сыншы, Федерик Уиттакер, Ребекка Хардинг Дэвисті "Еңбек рыцарі" тұжырымына қатысатын жазушы ретінде сипаттайды, Уиттакердің пікірінше, бұл жазушылар 1800 жылдары темір зауытының еңбекшілері туралы көркем әдебиет жасайды. "Темір зауыттағы өмір" 1970 және 1980 жылдары көптеген сыншылар тарапынан реализм арқылы темір зауытының еңбекшілерін бейнелеген алғашқы туындылардың бірі деп есептелді. Көптеген сыншылар әңгімедегі әртүрлі тақырыптарды, олардың автордың ортасымен және тарихи контекстімен байланысын зерттейді. Шейла Хассел Хьюз "Темір зауыттағы өмір" әңгімесіндегі тақырыптар туралы сыншылар арасындағы қайшылықтарды мысалға келтіреді.

Мұра

Ребекка Хардинг Дэвистің "Темір зауыттағы өмір" атты әңгімесі Эмили Дикинсон, Луиза Мэй Алкотт және Натаниел Хоторн сияқты көптеген жазушылар тарапынан маңызды туынды ретінде мойындалды. Элизабет Стюарт Фелпс Уорд 1868 жылы Массачусетс штатының Лоуренс қаласында құлаған диірмен туралы "Қаңтардың он күні" атты әңгімесін жазуға осы әңгімеден шабыттанды. Тилли Олсеннің "Сытыраулар" кітабындағы "Темір зауыттағы өмір" туралы зерттеуі осы шығармаға жаңа назар аударды; қазір ол әдебиетте еңбекшілерді реалистік бейнелеудің бастапқы нүктесі ретінде танылады.