Кіріспе

649-683 жылдар аралығында Қытай императоры, Тан императоры Гаоцзун (628 жылдың 21 шілдесінде Ли Чжиді жаңа мұрагер ханзада етіп бекітті. Ол Чжансунды, сондай-ақ екі аға канцлер Фан Хуанлинг пен Сяо Юді Ли Чжидің аға кеңесшілері етіп тағайындады, ал тағы бір канцлер Ли Шиджиді Ли Чжидің үй шаруашылығының басшысы қылды. Басты шенеуніктердің бірі Лю Цзидің, мұрагер ханзаданың жақын араласатын, білімді ғалымдар тобы болуы керек екенін айтқан кеңесіне құлақ асып, император Тайцзун Лю Цзиді, Цэн Вэнбенді, Чу Суйлианды және Ма Чжоуды Ли Чжидің достары мен кеңесшілері ретінде тағайындады).

Тақ мұрагері ретінде

643 жылдың соңында император Тайцзун Ли Чжидің кәнизактары болу үшін жақсы үйлердің әдемі қыздарын таңдауға жарлық шығарды. Бірақ Ли Чжи мұндай қарауға келіспеген соң, император Тайцзун жарлықты жойды. Дегенмен, тәждік ханзада болып тұрған жылдары ол өзінің кәнизагы Консорт Сяоға көңіл бөлгендігі айтылады, одан екі қызы (кейіннен ханшайымдар Иян және Сюань Чэн) мен бір ұлы (Ли Суцзи) дүниеге келді, бұл оның әйелі, тәждік ханшайым Ванның ашуын тудырды. Ол баласыз болғандықтан Консорт Сяоға қызғанышпен қарады. Оның тағы үш кәнизагы оның басқа ұлдары Ли Чжун, Ли Сяо (李孝) және Ли Шанцзинді (李上金) тудырды. Алайда, сол кезде император Тайцзун Ли Чжидің император болуға жеткілікті күшті емес екенінен алаңдады және Чжансун Вуцзимен өзінің кәнизагы Консорт Ян (Суй императоры Янның қызы) Ли Кэні тәждік ханзада ету мүмкіндігін жасырын талқылады. Чжансун бұл идеяға бірнеше рет қарсылық көрсетті, император Тайцзун оны жүзеге асырмады. 645 жылы император Тайцзун Гогурёға жорыққа шыққанда, Ли Чжиді өзімен бірге Дин префектурасына (定州, қазіргі Баодин, Хэбэй) алып, Ли Чжиді логистикамен айналысуға қалдырды, содан кейін өзі майданға аттанды. Сондай-ақ, ол Ли Чжиге көмектесу үшін жоғары лауазымды шенеуніктер Гао Шилиан, Лю Цзи, Ма Чжоу, Чжан Синчэн және Гао Цзифуларды қалдырды. Сол жылы жорық сәтсіз аяқталып, император Тайцзун әскерін майданнан кері қайтарып келгенде, Ли Чжи онымен Линью асуында (臨渝關, қазіргі Шанхай асуы) кездесті. Император Тайцзун жорық кезінде жарақат алды, ал Ли Чжи император Тайцзунның жағдайы нашарлағанда, оның жарасынан іріңді сорып алды, император Тайцзун біршама қалпына келгенше. 646 жылы император Тайцзун әлі де сауығып жатқанда, ол императорлық биліктің бір бөлігін Ли Чжиге тапсырды. Ли Чжи император сарайында қалып, император Тайцзунның ауруына күтім жасады. Сол жылы император Тайцзун Лин префектурасына (靈州, қазіргі Инчуань, Нинся) барып, Хуэянтуоның бұрынғы қарауында болған тайпа басшыларымен кездесуге бел буғанда, ол Ли Чжиді өзімен бірге алып кетуге ниеттенген, бірақ Чжанның ұсынысы бойынша Ли Чжиді Чанъаньда қалдырды, оның жоқ кезінде Ли Чжи мемлекеттік істермен жақсырақ танысуы үшін. Император Тайцзун Линг префектурасынан оралғаннан кейін, императорлық құлшылық, мемлекеттік қонақтар, әскери істер, бесінші дәрежеден жоғары офицерлерді тағайындау және өлім жазасын орындау билігін өзінде қалдырды, ал қалған барлық билікті Ли Чжиге тапсырды. 647 жылы Дуан Чхичонг (段志沖) есімді қарапайым адам император Тайцзунға өтінішхат жолдап, Ли Чжиге тақты тапсыруды сұрады. Ли Чжи император Тайцзунның ашуланбауынан қорқып, уайымдап, қайғырды, Чжансун Дуанды өлімге кесуді ұсынды. Император Тайцзун Дуан мен Ли Чжиді жазаламады. Осы уақытта Ли Чжи анасы, император Чжансунды еске алу үшін Дацзэн ғибадатханасын (大慈恩寺) салуға кірісті, және ғибадатхана 648 жылы аяқталды. 649 жылы жазғы сарайдағы Цюйвей сарайында (翠微宮, Цинь тауларында) император Тайцзун ауыр сырқатқа шалдықты. Ли Шиджидің қабілеттеріне таң қалған ол, Ли Шиджинің тым қабілетті екеніне және Ли Чжиге бағынбайтынына алаңдады. Ол Ли Чжиге былай деді: Ли Шиджи қабілет пен даналыққа толы, бірақ сіз оған ешқандай жақсылық жасамадыңыз, сондықтан оның сізге адал болуы қиын болуы мүмкін. Мен оны қазір елден қууға жіберемін. Егер ол дереу кетсе, оны Пуйе [(僕射, үкіметтегі маңызды сараптама бюросының басшысы)] етіп тағайындап, мен өлгеннен кейін оған сеніңіз. Егер ол тартынса, оны өлімге кесіңіз. Содан кейін ол Ли Шиджиді Дие префектурасының (疊州, қазіргі Ганьнан Тибет автономиялық префектурасы, Ганьсу) коменданты лауазымына төмендетті. Ли Шиджи не болып жатқанын түсініп, бұйрық алғаннан кейін, бірден кетіп қалды. Император Тайцзунның ауруы күшейгенде, Ли Чжи оған үнемі көңіл бөлді және үнемі жылады, көбінесе тамақтан бас тартты, бұл император Тайцзунға қатты әсер етті. Император Тайцзун Ли Чжиді Чжансун мен Чу Суйлианға сеніп тапсырды, содан кейін 649 жылдың 10 шілдесінде қайтыс болды. Бастапқыда Ли Чжи қатты қайғырып, Чжансун мен Чудың мойнынан ұстап тұрудан басқа ештеңе істей алмады. Чжансун өзі де қайғырып жатқанда, Ли Чжиге ол енді империяның басшысы екенін және соған сәйкес әрекет етуі керектігін еске салды. Сондай-ақ, Чжансун император Тайцзунның өлімі туралы хабарландыруды кейінге шегерді, ал келесі күні Ли Чжиді Чанъаньға қайтарды. Чжансун император Тайцзунның атынан бірнеше жарлықтар шығарды, оның ішінде Ю Чжинин, Чжан және Гао Цзифуларды қанағаттар етіп тағайындады. Екі күннен кейін император Тайцзунның өлімі ресми түрде жарияланды. 15 шілдеде Ли Чжи таққа отырды (император Гаоцзун болып).

Юнхуй дәуірі (650-656)

Император Гаоцзонгтың император ретінде алғашқы қадамы – 649 жылдың соңында император Тайцзун жоспарлаған Гогурёға қарсы екінші жорықты тоқтату болды. Ли Тайға император Тайцзунның жаназасына қатысуға рұқсат берілмеді, бірақ император Гаоцзонг оған қайтадан кеңсе ұстауға және сапалы арбалар, киім-кешек пен тағамдарды пайдалануға рұқсат берді. Император Гаоцзонг әйелі Ван ханшайымын император етіп жариялады және оның әкесі Ван Жэньюді (王仁祐) Вэй герцогы етіп тағайындады. Император Гаоцзонгтың билік басындағы кезеңінде ол өзінің ағасы Чжансун Уцзи мен Чу Суйлянға зор құрмет көрсетіп, олардың кеңестерін тыңдады. Осының арқасында үкімет жақсы ұйымдастырылды және халық Тайцзун билігінде болғандай тыныштыққа толы болды. Бірақ 650 жылдың қысында Чу жеке жерді күштеп сатып алуға және нарық бағасынан төмен бағамен алғаны үшін айыпталып, төмендетілді. (Бірақ 653 жылы Чу қайтадан билікке оралды.) 650 жылы генерал Гао Кан (高侃) император Тайцзонгтың жаңадан құрылған Гөктүрік мемлекетіне, Ашина Хубо басқаратын мемлекетке қарсы әскерін жіберді. Император Гаоцзонг Ашина Хубоны кешіріп, оны генерал етіп тағайындады, оның халқы тікелей Тан билігіне бағынды. Сонымен қатар, бұрын Тан басып алған және Тан тағайындаған патшалар басқарған Батыс аймақтарының екі мемлекеті – Куча және Карасахр қырқылысқа ұшырады. Император Тайцзонг бұрын тұтқынға алынған патшаларын, Бай Хэлибушибиді (白訶黎布失畢) және Лонг Тукичжиді (龍突騎支) тақтарына қайтарды. 651 жылы Батыс Түрік қағандығының ханзадасы Ашина Хэлу, император Тайцзонгтан қорғаныс сұрап, алғаннан кейін Таннан бөлініп, Батыс Түрік қағандығының Ипишекуй ханын жеңіп, Батыс Түрік қағандығын өзі биледі және енді Танға бағынышты болмады. 651 жылдың күзінде Ашина Хэлу Танның Тинг префектурасына (庭州, шамамен қазіргі Чанцзи Хуэй автономиялық префектурасы, Синьцзян) шабуыл жасады, ал император Гаоцзонг генералдар Лян Цзяньфан (梁建方) мен Циби Хэлиге (契苾何力) Ашина Хэлуға шабуыл жасауға тапсырма берді. Лян мен Циби Ашина Хэлудың генералы Чжукси Гучжуға (朱邪孤注) қарсы бірнеше жеңіске жетті, бірақ кейін Ашина Хэлумен шайқаспай кері шегінді. Темірде, Ван ханшайымы ұлы болмағандықтан, оның ағасы, канцлер Лю Ши, император Гаоцзонгтан өзінің үлкен ұлы Ли Чжунды мұрагерлік ханзада етіп жариялауды сұрауын ұсынды. Лю Чжансунды да осы идеяны қолдауға көндірді, ал 652 жылдың күзінде император Гаоцзонг Ли Чжунды мұрагерлік ханзада етіп тағайындады. Бірақ осы кезде Ван ханшайымы тағы бір романтикалық қарсыласынан үлкен қауіпке тап болды. Император Гаоцзонг ханзада кезінде император Тайцзунның бір кәнизагы, У ханшайымымен қарым-қатынаста болған. Император Тайцзунның өлімінен кейін ұлы жоқ барлық кәнизактары, соның ішінде У, буддалық монахтар болу үшін Ганье ғибадатханасына (感業寺) орналастырылды. 650 немесе 651 жылы император Гаоцзонг Буддаға құрбандық шалу үшін Ганье ғибадатханасына барған кезде, ол У ханшайымын көрді. Екеуі де жылап жіберді. Бұл туралы естіген Ван ханшайымы, император Гаоцзонгтың ықыласын Ксяо ханшайымынан бұру үшін, жасырын түрде У ханшайымына шашын қайта өсіруді тапсырды, сонымен бірге император Гаоцзонгқа оны кәнизақ ретінде алуға кеңес берді. У ханшайымы ақылды және айлакер еді, сондықтан ол сарайға алғаш оралғанда кішіпейілділікпен әрекет етіп, император Ванға мақтанады, ол оған қатты сеніп, оны император Гаоцзонгқа ұсынды. Көп ұзамай император Гаоцзонг У ханшайымына ғашық болды. Темірде, император Гаоцзонгтың қарындасы Гаоян ханшайымы мен оның күйеуі Фанг Иай (房遺愛, Фанг Сюаньлингтің ұлы) 652 жылы тағы бір қайын інісі Чай Лингвумен (柴令武), генерал Сюэ Ванчемен (薛萬徹) және император Гаоцзонгтың ағасы Ли Юаньцинмен (李元景) Жинг ханзадасымен бірге Ли Юаньцинді император ету үшін сөз байласты. Фанг, Чжансунның Ли Кэден ұзақ уақыт бойы қорқатынын білгендіктен, Ли Кэді де сойысқа қатыстырды, ол Чжансунды жеткілікті түрде құтқарып қалуға үміттенді. Дегенмен, 653 жылдың көктемінде Чжансун мен Цюй Дунлидің ұсынысы бойынша император Гаоцзонг Ли Юаньцин мен Ли Кэні кешірім жасауға бейім болғанына қарамастан, император Гаоцзонг Фанг, Сюэ және Чайды өлтіруге, Ли Юаньцин, Ли Кэ және ханшайымдар Гаоян мен Балингті (Чайдың әйелі) өз-өзіне қол жұмсауға мәжбүрледі. Чжансун бұл мүмкіндікті пайдаланып, Фангпен достық қарым-қатынаста болған немесе оған жау болған бірнеше басқа лауазымды тұлғаларды - канцлер Ювен Цзе, Цзянся ханзадасы Ли Даоцзонг және генерал Жиси Сили (執失思力) -ті Фангпен байланысты болды деп айыптап, жер аударды. Ол сондай-ақ Ли Кэнің анасы Ян ханшайымын және Ян ханшайымының басқа ұлы Ли Иньді (李愔) Шу ханзадасы етіп тағайындады, сондай-ақ Фангтың бауыры Фанг Ичжиді (房遺直) және Сюэдің бауыры Сюэ Ванбэйді (薛萬備) жер аударды. 654 жылға қарай Ван ханшайымы мен Ксяо ханшайымы екеуі де император Гаоцзонгтың ықыласын жоғалтқан, бұл бұрынғы романтикалық қарсыластар У ханшайымына қарсы бірігіп күш біріктірді, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Император Гаоцзонгтың У ханшайымына деген махаббатының белгісі ретінде 654 жылы ол оның әкесі У Шихуоға (武士彠) қайтыс болғаннан кейін құрмет көрсетті. Кейін сол жылы У ханшайымы қысқа ғана уақыттан кейін қайтыс болған қызға босанды. Ван ханшайымы оның өлтірушісі деп айыпталды, бірақ кейбір тарихшылар У ханшайымы Ван ханшайымын жала жауып, өзінің қызын өлтірді деп санайды, бірақ оны растайтын нақты дәлел жоқ. Ашуға мініп, император Гаоцзонг Ван ханшайымын шұғыл түрде алмастыруды жоспарлады, бірақ канцлерлердің қолдауын қамтамасыз етуді қалады, сондықтан ол Чжансунның үйіне У ханшайымымен барды, оған көптеген сыйлықтар берді, бірақ Ван ханшайымының ұлы жоқ екенін айтқанда (оның алмастырылуының желеуі ретінде), Чжансун әңгімені басқа бағытқа бұрудың жолын тапты, ал У ханшайымының анасы Ян ханым мен У ханшайымының адал серігі Сюй Цзинцзун Чжансуннан қолдау іздеуге келгенде де нәтижеге қол жеткізе алмады. 655 жылдың жазында У ханшайымы Ван ханшайымы мен оның анасы Лю ханымды сиқыр қолдануда айыптады. Жауап ретінде император Гаоцзонг Лю ханымды сарайдан шығарып, Лю Шиді төмендетті. Темірде, У ханшайымын қолдайтын шенеуніктер тобы қалыптасты, олар Ли Ифу, Сюй, Цуй Исюань (崔義玄) және Юань Гунъюй (袁公瑜) кірді. 655 жылдың күзінде император Гаоцзонг канцлерлер Чжансун, Ли Шицзи (қазір император Тайцзунның аты Ли Шиминді еске алу үшін Ли Цзи деп аталды), Ю Чжинин және Чуді сарайға шақырды, бұл Чудың императрицаны алмастыру мәселесіне қатысты деп болжады. Ли Цзи ауруға шалдыққандай болып, қатысудан бас тартты. Кеңесте Чу императрицаны алмастыруға қарсы шықты, ал Чжансун мен Ю үнсіздік танытып, наразылықтарын білдірді. Темірде, басқа канцлерлер Хан Юань мен Лай Цзи де бұл қадамға қарсы болды, бірақ император Гаоцзонг Ли Цзиді қайтадан сұрағанда, Ли Цзи: «Бұл сіздің отбасылық мәселеңіз, Әскерлеріңіз. Неліктен басқа біреулерді сұрайсыз?» деді. Император Гаоцзонг осыдан кейін шешімін қабылдады. Ол Чуді Чанша (қазіргі Хунань провинциясы) префектурасының командирі етіп төмендетті, содан кейін Ван ханшайымын және Ксяо ханшайымын қызметтен шеттетуге бұйрық берді, оларды қамауға алып, Ван ханшайымын алмастыру үшін У ханшайымын императорлық ханшайым (皇后, huánghòu) және империядағы ең қуатты әйел (天下母, Tiānxià Mǔ) етіп тағайындады. (Сол жылы Ван ханшайымы мен Ксяо ханшайымы жаңа императорлық ханшайым Удың бұйрығымен өлтірілді, император Гаоцзонг оларды босатуды ойлағаннан кейін.) Содан кейін Сюйдің ұсынысы бойынша 656 жылдың көктемінде император Гаоцзонг Ли Чжунды Лян ханзадасы етіп төмендетті және У ханшайымының үлкен ұлы Ли Хунды Дай ханзадасы етіп мұрагерлік ханзада етіп тағайындады. 655 жылы император Гаоцзонг генерал Чэн Чжицзеге (程知節) Ашина Хэлуға шабуыл жасауға тапсырма берді, бірақ наурыз айында...

Сянцин дәуірі (656-661)

657 жылы император Гаоцзоң бұрынғы сәтсіз жорықта Чэн Цзицзедің қол астында қызмет еткен генерал Су Дингфангқа Рен Ясян мен Сяо Сие (蕭嗣業) көмегімен Ашина Хелуға қарсы жорыққа басшылық етуді тапсырды. Оларға Батыс Түрік қағандығының басшылары Ашина Мише мен Ашина Бужен қосылды, олар император Тайцзоң тұсында Таңға мойынсұнған болатын. Бұл жорық Ашина Хелуды күтпеген жерден шапты, Су оны бірнеше шайқаста жеңіп, Ши мемлекетіне (石國, қазіргі Ташкент, Өзбекстан) қашуға мәжбүр етті. Ши мемлекеті оны тұтқындап, Суға тапсырды, осылайша Батыс Түрік қағандығы ұйымдасқан мемлекет ретінде күшінен шықты. (Император Гаоцзоң Батыс Түрік қағандығын екіге бөліп, Ашина Мише мен Ашина Буженді екі бөліктің хандары ретінде тағайындау арқылы оның вассалдық мәртебеде сақталуын жалғастыруға тырысты.) Осы уақытта Сюй Цзиньцзоң мен Ли Ифу императрица Вумен одақтасып, билік үшін күресуге жеткілікті күш жинап, оның атынан жазалау науқанын бастады. Императрица Ву, өз тарапынан, императордың билігін нығайту үшін император Тайцзоң тағайындаған канцлерлерді жоюға император Гаоцзоңды көндірді. 657 жылы олар Хан Юань мен Лай Цзиді Гуй префектурасының (桂州, қазіргі Гуайлин, Гуанси) коменданты Чу Суйлианмен бірге мемлекетке опасыздық жасады деп айыптады. Император Гаоцзоң Хан мен Лайды алыс аймақтардың префектілері етіп, Чу мен Лю Шиді одан да алыс аймақтарға – Чу жағдайында өте алыс Ай префектурасына (愛州, шамамен қазіргі Танхо провинциясы, Вьетнам) жіберді. Императрица Вудың жазалау шаралары осымен тоқтамады. 659 жылы Чжансун Вуджи келесі нысанаға айналды. Ол кезде екі төменгі лауазымды шенеунік, Вэй Цзифан (韋季方) және Ли Чао (李巢) жағымсыз байланыстар жасады деп айыпталды. Император Гаоцзоң Сюй мен Син Маоцзянға тергеу жүргізуді тапсырғанда, Сюй Вэй мен Лиді Чжансунның опасыздыққа қатысты әйелінің құтырғандығына қатысқан деп жалған айыптады. Император Гаоцзоң Чжансунмен кездеспей, Сюға сеніп, Чжансунды Цян префектурасында (黔州, қазіргі Чунциннің оңтүстік-шығысында) жер аударылу кезінде үй қамауына алды. Сюй сонымен қатар Чу, Лю, Хан және Ю Цзининді де іске араластырды. Ю қызметінен алынды. 658 жылы қайтыс болған Чу барлық лауазымдарынан айырылды, ал оның ұлдары Чу Янфу (褚彥甫) мен Чу Янчонг (褚彥沖) өлім жазасына кесілді. Лиу мен Ханды өлтіру туралы бұйрық берілді, бірақ Хан өлім жазасы орнына жеткенше қайтыс болды. Осы уақытта Чжансун жер аударылған жеріне жеткенде, өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Хан мен Лайдың өлімінен кейін, ешбір шенеунік императорды одан әрі сынауға батыл болмады. 659 жылы Батыс Түрік қағандығының вассалы (Пин. Тую), Думан (都曼), Эсегелдердің (басқаша Izgil, , Ch. Асиджи, Сиджи 思結) қолбасшысы Таңның билігіне қарсы көтерілді, сонымен қатар Батыс Түрік қағандығының Шуле (疏勒), Жужупо (朱俱波) және Ебантуо (謁般陀) (барлығы қазіргі Кашгар, Синьцзян) мемлекеттері де оған қосылды. Думан басқаратын біріккен күштер Таңның вассалы Ютианды (于田, қазіргі Хотан, Синьцзян) тез жеңді. 659 жылы қыста император Гаоцзоң Су Дингфангты Думанға қарсы жіберді. Думан әскерінің маңына жеткеннен кейін, ол 10 000 жаяу әскер мен 3000 атты әскерді таңдап алып, Думанға күтпеген шабуыл жасады. Думанның штабына келгенде, Думан таңғалысты, ал Су бастапқыда Думанды жеңгеннен кейін, Думан қалаға қайта оралуға мәжбүр болды. Су қаланы қоршауға алып, Думан берілді. 660 жылы көктемде Су Думанды сол кезде император Гаоцзоң болған шығыс астанасы Луоянға алып барып, Думанды оған көрсетті. Кейбір шенеуніктер Думанның өлім жазасына кесілуін талап етті, бірақ Су Думанның атынан өтініш жасады, ол Думанның өмірін уәде еткен еді, ал император Гаоцзоң заң бойынша Думан өлсе де, Су уәдесін орындайды деп мәлімдеді, сондықтан ол Думанды аман қалдырды. Таңның ықпалының екінші жағында, Корея түбегінде, Бэкдже Таңның одақтасы Силлаға шабуыл жасады. Су Есегел жорығынан оралғаннан кейін, император Гаоцзоң оған Силламен бірлесіп, Бэкджеге шабуыл жасау үшін теңіз арқылы баруға тапсырма берді. Су тез арада Бэкдже астанасы Сабиді басып алды, Бэкдже патшасы Уиджа мен оның мұрагер ханзадасы Буё Юнгты берілуге мәжбүр етті. Император Гаоцзоң Бэкцзеді Таң территориясына қосуды бұйырды. Император Гаоцзоң содан кейін Суға, Қиби Хелимен, Лю Бойингпен (劉伯英) және Ченг Миньчжэнмен (程名振) бірге Когурёға шабуыл жасауға тапсырма берді. 660 жылы император Гаоцзоң мен императрица Ву Биан префектурасын (қазіргі Тайюань) аралады, ал императрица Ву өзінің ескі көршілері мен туыстарын тойға шақыруға мүмкіндік алды. Кейін сол жылы император Гаоцзоң бас ауруы, бас айналуы, сирек кездесетін ұстамалар және көру қабілетінің жоғалуы сияқты белгілері бар ауруға шалдықты, бұл көбінесе гипертониямен немесе инсультпен байланысты деп есептеледі. Император Гаоцзоң шенеуніктердің ұсыныстары мен петицияларына жауап беруді императрица Вуге тапсырды. Императрица Ву жылдам реакцияға ие болды және әдебиет пен тарихты жақсы түсінді, сондықтан ол дұрыс және қатесіз шешімдер қабылдады. Император Гаоцзоңның ауруы уақыт өте келе нашарлап, өліміне дейін жалғасты. Ол жақсы болғанда, императрица Вудың көмегін қабылдап, оған құжаттарды оқып беруін сұрады, маңызды мәселелер бойынша онымен кеңесті және қабылданған шешімдерді жазып алды. Түн ортасына дейін есептерді қарағанда, император Ву оның жанында болды, егер бірдеңе дұрыс болмаса, ол шешім қабылдады және ол уақыт өте келе оның кеңесіне көбірек сене бастады. Оның ауруына байланысты, император Ву оның атынан әрекет етуге рұқсат берді. Содан кейін оның билігі император Гаоцзоңның билігімен теңесті, осы сәттен бастап императрица Ву император Гаоцзоңның өліміне дейін тақ мүддесіндегі күштің даусыз иесіне айналды. ), ол және ол аспанға құрбан шалу рәсімдерін бастады, ол келесі күні ғана аяқталды. 12 ақпанда жерге құрбандық шалынды. Олар императорлық шенеуніктерге жалпы өсім беру туралы жарлық шығарды және император Гаоцзу мен Тайцзоң тұсында қатаң және баяу болған императорлық шенеуніктердің қызметке тағайындалуы осы уақыттан бастап жеңілдеп, көбінесе шамадан тыс болды. Олар сонымен қатар ұзақ мерзімді жер аударылғандарды қоспағанда, жалпы кешірім жариялады. Жапония, Үндістан, қуғындағы парсы сарайы, Когурё, Бэкдже, Силла, түріктер, Хотан, кхмерлер және Омейя халифатының барлығы император Гаоцзоң мен императрица Ву 666 жылы Тай тауында өткізген Фен және Шан құрбандықтарына өкілдер жіберді.

Цянфэн және Чжунчжан дәуірі (666-670)

666 жылы жазда Еон Гэсомун қайтыс болды, ал бастапқыда оның үлкен ұлы Еон Намсаенг Дэ Манджни лауазымын мұраға алды. Бірақ, кейіннен Еон Намсаенг Когурё жеріне сапар шеккен кезде, Еон Намсаенг Пхеньян қаласында қалдырған кіші әйелдері Еон Намгон мен Еон Намсанды өлтіруге ниетті екендігі, сондай-ақ Еон Намгон мен Еон Намсанның Еон Намсаенгке қарсы көтеріліс жоспарлап отырғаны туралы әңгімелер тарады. Еон Намсаенг жағдайды тыңдау үшін өзіне жақын адамдарды Пхеньянға жібергенде, Еон Намгон оларды тұтқынға алып, өзін Дэ Манджни деп жариялап, ағасына шабуыл жасады. Еон Намсаенг өз ұлын (кейін Чон Хёнсон/Куан Сяньченг (泉獻誠) деп аталды, себебі Еон Намсаенг император Гаозудың есімімен бірдей болғандықтан, тегін өзгертіп, ат қою ережесін сақтады) Танға көмек сұрап жіберді. Император Гаоцзун мен императрица Ву мұны Когурёны жою мүмкіндігі ретінде қарастырып, бастапқыда Киби Хелиге Еон Намсаенгке көмек көрсетуді тапсырды, сондай-ақ генералдар Панг Тонгшан (龐同善) мен Гао Кан (高侃) Когурёға шабуыл жасау үшін жіберді. Осы уақытта императрица Вудың әпкесі, Хан ханшайымы (төменгі дәрежелі шенеунік Халан Юэшиге (賀蘭越石) үйленген) және оның қызы Халан ханшайымы жиі сарайға келіп тұратын және император Гаоцзунның қызығушылығын тудырған. 666 жылы Хан ханшайымы қайтыс болғаннан кейін, император Гаоцзун Халан ханшайымын Вэй ханшайымы етіп тағайындады және оны сарайда қалдыруды қалады, бірақ императрица Ву қызғанышпен қарауы мүмкін деп ойлап шегінді. Императрица Ву бұл туралы естігенде, қызғанышпен, өзінің жиендері У Вейлиан (武惟良) мен У Хуаюн (武懷運) ұсынған етке у салды, олармен қарым-қатынасы жақсы болмаған және әжесі оның анасы Ян ханшайымы болмаған. Содан кейін ол уланған етті Халан ханшайымына берді, ол оны жеп қайтыс болды. Императрица Ву У Вейлиан мен У Хуаюнды Халан ханшайымының өліміне кінәлі деп айыптап, оларды өлім жазасына кесті. 667 жылдың басында император Гаоцзун мен императрица Ву Ли Цзиге Когурёға шабуыл жасаудың бас қолбасшысы болуды тапсырды, оған Хао Чужун көмектесті. 667 жылдың күзінде Ли Цзи Ляо өзенін кесіп өтіп, Синсеонгты (新城, қазіргі Фушунь, Ляонин) басып алды. Тан әскерлері кейіннен Еон Намгонның қарсы шабуылдарына тойтарыс беріп, Еон Намсаенгпен бірікті, бірақ бастапқыда Ялу өзенін кесіп өте алмады. 668 жылдың көктемінде Ли Цзи Когурёның солтүстік қалаларына назар аударып, маңызды Буёо қаласын (扶餘, қазіргі Сипинг, Цзилин) басып алды. 668 жылдың күзінде ол Ялу өзенін кесіп өтіп, Пхеньянды қоршауға алды. Еон Намсан мен Божанг патшасы бағынды, ал Еон Намгон ішкі қалада қарсылық көрсетуді жалғастырғанда, оның генералы буддалық монах Шин Сонг (信誠) оған қарсы шығып, ішкі қаланы Тан әскерлеріне тапсырды. Еон Намгон өзін-өзі өлтіруге тырысты, бірақ ұсталып, емделді. Осылайша Когурё құлады, ал Тан Когурёны өзінің аумағына қосып алды, ал Сюэ Ренгуи бұрынғы Когурё аумағын басқаруға тағайындалды. Сонымен қатар, император Гаоцзун ауырып қалғандықтан, императрица Ву бейбітшілік саясатын ұстанды, ал Тан империясы ресурстарды басқа мақсаттарға жұмсады. Бұл жағдай Силлаға тиімді болды, өйткені жақын арада Силла бүкіл түбектің үстінен қытай билігін енгізуге қарсы тұруға мәжбүр болады, ал Тан билігіне қарсылық күшті болды (Силланың наразылығынан туды, Тан Когурё аумағын оған бермегендігіне олар ашуланып, қарсылық көрсетті), 669 жылы император Гаоцзун мен императрица Вуның бұйрығымен Когурё халқының бір бөлігі Янцзы және Хуай өзендері арасындағы аймаққа, сондай-ақ Цинь тауларынан оңтүстікке және Чанъаньнан батысқа көшірілді, ал ескі және әлсіз адамдар ғана бастапқы жерде қалды. 670 жылы Удың анасы Ян ханшайымы қайтыс болды, император Гаоцзун мен императрица Вуның бұйрығымен барлық императорлық шенеуніктер мен олардың әйелдері оның азасына қатысып, аза тұтты. Содан кейін сол жылы империя ауыр құрғақшылыққа ұшырағанда, императрица Ву император Гаоцзунның бас тартқан биліктен құлатуды ұсынды, бірақ ол оның император болып қалуын қалады және "оған сөйлеу" (бірлескен билеуші ретінде) немесе "оның атынан" (де-факто регент) билікті жүзеге асыруды жалғастырды. Оның өтініші бойынша, император Ву Шиюэге (бұрын ол өлімнен кейін Жоу герцогы ретінде құрметтелген) және Ян ханшайымына Тайюань ханзадасы мен ханшайымы атақтарын беріп, құрмет көрсетті.

Сянхенг дәуірі (670-674)

670 жылы жазда Тибет империясы Тан құрған Батыс Жерлердегі (Сию) 18 префектураны басып алды. Император Гаоцзонг, жауап ретінде, Ашина Даоцзэнь (阿史那道真) мен Гуо Дайфенг (郭待封) көмегімен Сюэ Ренгуиді Цинхай көлі аймағына шабуыл жасауға, Тибет империясына қарсы екінші майдан ашуға, сондай-ақ бұрын Туюхун иеленген аумақты қайтаруға жіберді. Бірақ Гуо, өзін Сюэдей генерал ретінде тең санағандықтан, көмекші болып қызмет етуге наразы болды, олардың араздасуы Тибет империясының премьер-министрі Гар Трин Цендро қолдарынан ауыр жеңіліске әкеп соқты. Осылайша, Сию аумағы уақытша жоғалды. 672 жылы император Гаоцзонг Туюхунды қайта құру үмітін тастап, Муронг Нухэбо мен оның халқын Тан жеріне көшірді. 674 жылы император Гаоцзонг пен императрица Ву, Силла королі Мунмудың Гогурёның қайта жаңғыру қозғалыстарын қолдауына, олардың аймақтағы Тан билігіне қарсы тұруына ашуланып, Мунму патшаны Танның барлық атақтарынан, оның ішінде Силла королі атағынан айырды және оларды Мунмудың інісі Ким Иммунға (金仁問) берді. Лю Ренгуиге Ли Би (李弼, Ли Джидің ағасы) және мохэ тайпасынан шыққан генерал Ли Цзиньсин (李謹行) көмегімен Ким Иммунды Силла жеріне эскорттап жеткізу тапсырылды. Алайда, Мунму патша ресми түрде кешірім сұрап, құрмет көрсеткен соң, император Гаоцзонг пен императрица Ву Ким Иммунға қайта рұхсат берді. Осы шамада, 670 жылы Сасанид шаһзадасы Пероз III Қытайға қашып келді. Қытай императоры арабтардың басып алуынан қашқан Сасанид босқындарына Қытайда қоныстануға рұқсат берді.

Шаньюань және Ифэн дәуірі (674-679)

674 жылы император Вудың бір талабы императордың мәртебесі мен билігіне қатысты болды; император Көк ұлы (天子, Tiānzǐ) деп аталса, оның әйелі логикалық түрде Көк император (天后, Tiānhòu) деп аталуы керек деп талап етті. Осылайша ол өзінің билігін құдайдан берілген құқықпен байланыстырды. 675 жылы император Ву он екі ұсыныс енгізді. Бірі – Лаоцзының (оның тегі Ли еді және Тан императорлық руы оның әулетінен тегін іздеді), «Дао Дэ Цзин» еңбегі императорлық университет студенттері үшін міндетті оқу тізіміне қосылуы керек еді. Тағы бірі – әкесі қайтыс болған жағдайда ғана емес, барлық жағдайларда анасы қайтыс болғанда үш жыл аза тұту керек еді. Сонымен қатар, құлазыған шенеуніктердің төмендетілуі мен жазалануы, барлық шенеуніктерге канцлерлер деңгейінде сөйлеуге мүмкіндік беру, қабілетті орта буын шенеуніктердің жоғарылатылуы, әскери шығындарды азайту, салықтарды төмендету, лайықты шенеуніктердің жалақысын көтеру, зейнеткерлерге тұрақты зейнетақы беру және астана маңындағы кең патшалық жерлерді шаруашылыққа беру ұсынылды. Император Гаоцзун оның ұсыныстарын мақұлдап, қабылдады. 675 жылы Ли Цзиньсин Танға бағынған Мохэ әскерлерімен Силла жеріне жетті. Бірақ Тан әскері Маэсо бекінісінде Силла әскерінен жеңіліске ұшырады. Император Ву тапсырған қауіпті заттарды көп жегеннен кейін бірнеше жыл бойы қатты бас ауруларына шалдықты. Ол империяны басқара алмағандықтан, император сарайындағы билік біртіндеп император Вуға көшті. Осы уақытқа дейін император Гаоцзун үнемі бас ауруынан зардап шегіп, барлық билікті алу үшін император Вуды регент етіп тағайындауды ойлады. Хао Чужун мен Ли Иян бұған қарсы күшті қарсылық көрсетті, император Гаоцзун оны регент етіп тағайындамады, бірақ өзінің билігінің соңына дейін ол үкіметтік және шекаралық мәселелерде көптеген шешімдерді қабылдау құқығына ие болды. Гаоцзунның өмірінің соңында Ву әдеби дарыны бар бірқатар орта буын шенеуніктерді, соның ішінде Юань Ванцин (元萬頃), Лю Ицзи, Фан Любинг, Миао Чуке (苗楚客), Чжоу Симао (周思茂) және Хан Чубинді (韓楚賓) өзінің атынан бірқатар еңбектер жазуға шақырды, олардың ішінде «Атақты әйелдердің өмірбаяны» (列女傳), «Шенеуніктерге нұсқаулар» (臣軌) және «Шенеуніктерге арналған жаңа ережелер» (百僚新誡) кіретін еді. Олар «Солтүстік қақпа ғалымдары» (北門學士) деп аталды, өйткені олар сарайда қызмет етті, ол императорлық үкімет ғимараттарының солтүстігінде орналасқан, және император Ву олардан канцлерлердің билігін шектеу үшін кеңес сұрады. Олар құпия хатшылық қызметін атқарды, «таққа жіберілген императордың ескерткіштерін өңдеп, канцлерлердің құзырына жататын саясат бойынша шешімдер қабылдады». (Қазіргі қытай тарихшысы Бо Ян император Гаоцзунның ауруларының себебі император Вудың ұзақ уақыт бойы жасаған улануы болуы мүмкін деп болжайды, өйткені ол ұзақ және денсаулығы нашарлағандықтан, жиі жауапкершілікті император Вуға жүктеді немесе саяси мәселелерді шешу үшін оның көмегіне жүгінуге мәжбүр болды, бірақ уланудың қалай болғаны туралы дәлелдер келтірмеді.) Сондай-ақ 675 жылы тәж мұрагері Ли Хун күрт қайтыс болды, дәстүрлі тарихшылар оның өлімін негізінен император Вудың улануына байланыстырады, өйткені ол оның билікті қолға алуға тырысқанына ашуланған және Консорт Сяодан туған екі үлкен әпкесі – Иян және Гаоан ханшайымдарына көңіл көрсеткен. Император Гаоцзун мен император Ву қайғыға батып, Ли Хонды император ретінде құрметтеді және император Вудың екінші ұлы Ли Сяньды Юн ханзадасы, тәж мұрагері етіп тағайындады. Силламен соғысқа қоса, Гогурё халқының қарсылығы Тан билігін сол жерде де мазалады. 676 жылы Сюэ Ренгуй Сары теңізден өтіп, Силлаға қарсы соғысты. Бірақ Силла флоты Тан әскерін Силланың батыс жағалауынан ығыстырып шықты. Император Гаоцзун мен император Ву Тан әскерлерін Корея түбегінен толығымен шығарып, Шығысты тыныштыққа жеткізуге арналған генерал-протекторатты Ляодонға (遼東, қазіргі Ляоянг, Ляонин) көшірді, ал бұрынғы Бэкче аумағын басқарған Сионжин комендантын (熊津) Сабиден Геонанға (建安, қазіргі Ингоку, Ляонин) көшірді, бұл Силлаға Корея түбегінен Танды ығыстырып, Таэдун өзенінің оңтүстігіндегі түбектің бөліктерін біріктіруге мүмкіндік берді. 677 жылы ол Гогурёның бұрынғы патшасы Божанг Го Чжанға Чаоксиан ханзадасы және Ляодун коменданты атақтарын берді, сондай-ақ оған күштеп көшірілген Гогурё халқын берді. Ол сонымен қатар Буё Юнга Дайфан ханзадасы және Сионжин коменданты атағын берді, Го Чжан мен Буё Юнгтің Гогурё мен Бэкчені адал вассал ретінде қайта құруына мүмкіндік беру мақсатында. Бұл қозғалыстарды қамтамасыз ету үшін генерал-протекторат одан әрі Сиңчжэңге (新城) көшірілді. (Буё Юнг өзінің халқын Бэкче жеріне қайтаруда ешқандай жетістікке жете алмады, ал Го Чжан Мохэмен одақтасып, Тан билігінен бөлінуге тырысты; бұл мәселе анықталғаннан кейін император Гаоцзун мен император Ву оны Чанъаньға қайтарып алып, Цюн префектурасына жер аударды.) Сонымен қатар, Тан Тибет империясынан бірнеше шабуылдарға ұшырады, және 677 жылы ол Лю Ренгуиді, сол кездегі канцлерді, Таохэ базасында (洮河軍, қазіргі Цинхай провинциясының Хайдун префектурасы) қорғаныс позициясын алуға және Тибет империясына қарсы шабуылға дайындалуға тағайындады. Бірақ Людың ұсыныстарын басқа канцлер Ли Цзинсюань үнемі тоқтатты. Ли Цзинсюаньға қарсы қайтар қадам ретінде, Лю оның әскери істерде қабілетсіз екенін білсе де, оған Тибет империясына қарсы әскерге басшылық етуді ұсынды, және Ли Цзинсюань одан бас тартуға тырысқанына қарамастан, император Гаоцзун Ли Цзинсюаньды Тибет империясына қарсы әскерге басшылық етуге тағайындады. 678 жылғы күзде Ли Цзинсюань әскері Лун Циньлин басқаратын Тибет әскерімен шайқасты, және ауыр жеңіліске ұшырады, Ли Цзинсюаньның көмекшісі Лю Шенли (劉審禮) Тибет империясы тарапынан тұтқынға алынды. Ли Цзинсюань этникалық Бэкче генералы Хэйчи Чанчжидің қорғауымен ғана қашып құтыла алды.

Тяолу, Йонглонг, Кайяо, Йонгчун және Хонгдао дәуірлері (679683)

Тем временем, западный тюркский каганатский вождь Ашина Дучжи провозгласил себя Шисин-ханом и заключил союз с другим вождем, Ли Чжэфу (李遮匐), вместе с которым разграбил Анси (то есть Суяб). Император Гаоцзун был готов отправить армию против Ашины Дучжи и Ли Чжэфу, но чиновник Пэй Синцзянь (裴行儉), ранее служивший главным секретарем в Сичжоу (西州, примерно современная префектура Турфан, Синьцзян), выступил против этого, предложив вместо этого объявить об отправке небольшого отряда для сопровождения персидского принца Нарсиха обратно в Персию, чтобы тот боролся за царское достоинство. Император Гаоцзун согласился и назначил Пэя командующим отрядом. Прибыв в Сичжоу, Пэй, под предлогом охоты, созвал ряд вождей племен, лояльных Тан, в этом районе, и как только они прибыли, внезапно напал на Ашину Дучжи, который, застигнутый врасплох, был вынужден сдаться; Ли Чжэфу также сдался. (Нарсих, использованный таким образом, был оставлен в регионе, чтобы справляться самостоятельно.) Однако вскоре для Тан возникла новая проблема. Бывшая территория Гёктюрков, на которой Тан учредил 24 префектур, а вожди племен служили префектами, восстала, и под предводительством Ашидэ Вэньфу (阿史德溫傅) и Ашидэ Фэнчжи (阿史德奉職) поддержала Ашину Нишоуфу в качестве хана. Император Гаоцзун отправил Сяо Сые атаковать Ашину Нишоуфу, но после нескольких побед Сяо стал беспечным, и контратака Ашины Нишоуфу разгромила его, продвинувшись до префектуры Дин. Ашина Нишоуфу также призвал Си и Кидань атаковать префектуру Ин (營州, примерно современный Чжаоян, Ляонин), хотя эти атаки были отбиты. Около нового года 680 года, после возвращения Пэя с фронта западного тюркского каганата, император Гаоцзун поручил ему атаковать Гёктюрков. Пэй разбил и захватил Ашидэ Фэнчжи, а подданные Ашины Нишоуфу убили его и сдались, положив конец восстанию. Тем временем отношения Ли Сяня с императрицей У ухудшались, поскольку Ли Сянь услышал слухи о том, что он не родился от императрицы У, а от ее сестры, дамы из клана Хань, и испугался. Ранее Мин Чунъянь (明崇儼), колдун, которому доверяли императрица У и император Гаоцзун, неоднократно заявлял, что считает Ли Сяня неспособным быть императором, что его младший брат Ли Чжэ, принц Ин, имеет внешность, похожую на императора Тайцзуна, а другой младший брат, Ли Дан, принц Сян, имеет самую благородную внешность из всех. Зная, что Ли Сянь боится ее, императрица У поручила ученым Северных ворот составить учения о сыновней почтительности для Ли Сяня, а также лично отчитала его, что еще больше его встревожило. Когда Мин был убит в 679 году, императрица У заподозрила Ли Сяня в совершении убийства. Она представила императору Гаоцзуну доклад, в котором обвиняла Ли Сяня в убийстве Мина. Когда чиновники Сюэ Юаньчао, Пэй Янь и Гао Чжичжоу были назначены ответственными за расследование, они обнаружили несколько доспехов во дворце Ли Сяня. Таким образом, императрица У обвинила Ли Сяня в государственной измене, и хотя император Гаоцзун изначально не хотел принимать никаких мер против Ли Сяня, он уступил по настоянию императрицы У. Осенью 680 года, по совету императрицы У, он лишил Ли Сяня статуса и провозгласил Ли Чжэ новым наследным принцем. В 681 году территория Гёктюрков снова восстала, поскольку вождь Ашина Фу'нянь провозгласил себя ханом и заключил союз с Ашидэ Вэньфу, чтобы атаковать китайскую территорию. Император Гаоцзун снова поручил Пэю атаковать силы Гёктюрков. Помощник Пэя Цао Хуайшунь (曹懷舜) первоначально потерпел поражение от Ашины Фу'няня, но после того, как Пэй отправил шпионов для распространения слухов, слухи привели к раздорам между Ашиной Фу'нянем и Ашидэ Вэньфу. Когда силы Пэя приблизились к позициям Ашины Фу'няня, Ашина Фу'нянь арестовал Ашидэ Вэньфу и сдался. (Вопреки рекомендации Пэя пощадить Ашину Фу'няня, император Гаоцзун казнил его.) В 682 году западный тюркский каганатский вождь Ашина Чебо (阿史那車薄) восстал против власти Тан, и император Гаоцзун первоначально собирался снова назначить Пэя, но прежде чем армия смогла отправиться, Пэй умер. Однако комендант в Анси, Ван Фанъи (王方翼, двоюродный брат императрицы Ван), смог разбить Ашину Чебо и подавить восстание. Также в 682 году гёктюркский вождь Ашина Гудулу поднялся, в союзе с Ашидэ Юаньчжэнем (阿史德元珍), чтобы провозгласить себя ханом. Это, в отличие от нескольких предыдущих восстаний, фактически привело к постоянному восстановлению гёктюркского ханата к северу от Тан и продолжалось десятилетиями, и преследовало последние два года правления императора Гаоцзуна, а также правление его преемников. Поздней осенью 683 года император Гаоцзун серьезно заболел, и только императрица У была допущена к нему, находясь в Лояне; канцлеры не были допущены, и она ухаживала за ним; и по его указанию (конечно, она правила много лет) решала все важные государственные дела, и по ее просьбе вызвала Ли Чжэ, который в то время руководил Чанъанем, в Лоян, чтобы встретиться с ним, чтобы в момент его смерти он мог взойти на трон. В ноябре его болезнь привела к слепоте. Имперский врач Цинь Минхэ (秦鳴鶴), родом с Запада/Дакъина (предположительно из Сирии/Восточной Римской империи), предложил лечение иглоукалыванием и кровопусканием, которое было применено (и вылечило слепоту), несмотря на протесты императрицы У. Конечно, он снова заболел, и его состояние ухудшилось.

Танымал мәдениет

1963 жылы Гонконгта түсірілген «Ву Цзэ Тянь императрицасы» фильмінде Чжао Лэй бұл рөлді сомдаған. 1984 жылы ATV телесериалы «Ву императрицасы» сериалында Ло Чун Шунь рөлін ойнаған. 1985 жылы CTV телесериалы «Династияның императрицасы» сериалында Фан Джи Хсин рөлін сомдаған. 1995 жылы CCTV телесериалында Чэнь Баогуо Ву Цзэтянь рөлін ойнады. 2000 жылы CCTV телесериалы «Тілегінің сарайы» сериалында Ли Чжи Син рөлін сомдаған. 2003 жылы CTS телесериалында Бао Цзяньфэн рөлін сомдаған. 2006 жылы «У Цзы Бэй Гэ» телесериалында Чжан Тьелин рөлін ойнаған. 2007 жылы CCTV телесериалы «Ву императрицасының көлеңкесі» сериалында Ма Сяо Вэй рөлін сомдаған. 2011 жылы Хунань телеарнасының «Ву императрицасының құпия тарихы» телесериалында Ю Шао Кун және Уинстон Чао рөлдерін сомдаған. 2011 жылы Хунань телеарнасының «Мэн Хуэй Тан Чао» телесериалында Патрик Там рөлін ойнаған. 2011 жылы Гуанчжоу Зонгхэ арнасының «Әдемі әлем» телесериалында Чжэн Гуо Линь рөлін сомдаған. 2012 жылы Хунань телеарнасының «Тайпин ханшайымының құпия тарихы» телесериалында Гао Цзи рөлін сомдаған. 2012-2013 жылдары KBS1 телесериалында Со Донг Су рөлін сомдаған. 2014 жылы Хунань телеарнасының «Қытай императрицасы» телесериалында Аариф Рахман рөлін сомдаған. 2014 жылы ZJTV телесериалы «Жас Шерлок» сериалында Юань Хун рөлін сомдаған. 2015 жылы «Суй және Тан әулеттерінің батырлары 5» телесериалында Ю Ронгуан рөлін сомдаған. 2017 жылы Аньхой телеарнасының «Легендарлы Ди Ренцзе» телесериалында Qu Ao Hui рөлін ойнаған.