Кіріспе

Әлеуметтану ғылымы ұсынатын түсініктер түрі. Әлеуметтанулық қиял – жеке тәжірибені кең әлеуметтік және тарихи контекстке енгізе отырып, әлеуметтік шындықты түсінуге арналған құрылымды сипаттау үшін әлеуметтану саласында қолданылатын термин. Американдық әлеуметтанушы К. Райт Миллс бұл терминді 1959 жылғы «Әлеуметтанулық қиял» атты кітабында социология ғылымының ұсынатын түсініктерін сипаттау үшін қолданды. Бүгінде бұл термин көптеген әлеуметтану оқулықтарында социологияның мәнісін және күнделікті өмірдегі маңыздылығын түсіндіру үшін пайдаланылады. Сәйкесінше, Миллс әлеуметтанулық қиялдың «жеке тәжірибе мен кең қоғам арасындағы байланысты сезіну» екенін анықтады. Кейінгі әлеуметтанушылардың бұл тұжырымға қатысты көзқарастары әртүрлі болғанымен, олардың арасында ортақ тақырыптар бар. Әлеуметтанулық қиял – адамның өмірбаянының тарихи процестің нәтижесі екенін және үлкен әлеуметтік контекстте қалыптасатынын терең түсінуді қамтитын өмірге қарайтын көзқарас. Қоғамдағы, әсіресе өз заманындағы жеке тұлғаның тарихи және әлеуметтанулық мәнін білуге құштарлық бар. Мұны істеу үшін әлеуметтанулық қиял қолданылып, үлкен тарихи оқиғаны жеке адамның ішкі және сыртқы өмірі үшін мағынасы тұрғысынан жақсырақ түсінуге болады. Тағы бір пікір бойынша, Миллс социологияны «әлеуметтік теңсіздікті ашып, оған қарсы тұруға қажетті түсініктер мен дағдыларды ұсынатын» ғылым ретінде таңдады. Бірақ ол социология мамандығына көңілі тоймады, себебі ол социологияның өз жауапкершілігінен бас тартады деп ойлады, және осыны «Әлеуметтанулық қиял» кітабында сынады. Кейбір кіріспе әлеуметтану сабақтарында Миллстің әлеуметтанулық қиялға берген сипаттамасы, адамдарға «дүниеде және өздерінің ішінде болып жатқан жағдайды нақты түсіну үшін ақпаратты пайдалануға және ойлау қабілетін дамытуға» көмектесетін маңызды ойлау қабілеті ретінде ұсынылады.

Әлеуметтік қиялдың болмауы

Әлеуметтік қиял адамға өзін-өзі жақсырақ тануға және әлеуметтік нормалар немесе іс-әрекеттерді анықтайтын факторлардың ықпалынан емес, саналы шешімдер қабылдауға мүмкіндік береді. Әлеуметтік қиялдың болмауы адамдарды немқұрайлы етеді. Бұл немқұрайлылық моральдық үрей тудыратын жағдайларда наразылық білдірмеу арқылы көрінеді. Холокост – қоғам жетекшінің билігіне бағынып, әлеуметтік қиялдан бас тартқанда не болатынын көрсететін классикалық мысал. Әлеуметтік немқұрайлылық жетекшілердің (саяси немесе жақын) жасаған қиянаттарын қабылдауға және олардың іс-әрекеттері мен шешімдеріне моральдық тұрғыдан ден қоймауға алып келуі мүмкін. Холокост диктатурадағы абсолютті билік принципіне негізделген, онда қоғам немқұрайлылық құрбаны болды және жасалған қасіреттерге көз жұмды. Олар Адольф Гитлердің қабылдаған шешімдерін ерікті түрде қабылдап, оның бұйрықтарын орындады, себебі өзін-өзі тану мен моральдық кодексінен айырылып, жаңа әлеуметтік моральдық кодекске бой ұсынды. Осының нәтижесінде, олар Гитлердің бұйрықтарына моральдық тұрғыдан қарсы тұра алмады және нәтижесінде 6 миллионнан астам еврей, басқа да аз ұлт өкілдері мен мүгедектерді құрбан етті.

Фильмдердегі қолданысы

Әлеуметтік мәселелерді оқытатындар соғыс туралы курстарды оқытуға, студенттерге әлемдік көзқарас қалыптастыруға және нәсілдік қатынастар мәселелерін қарастыруға фильмдерді пайдаланатынын айтады. Халықтық мәдениет курстарында фильмдерді мультимедиалық тәсілдің бір бөлігі ретінде қолданудың артықшылықтары бар. Ол медициналық социология студенттеріне тәжірибелік байқаулар үшін нақты жағдайларды ұсынады. Фильмдер мәдени идеялар, материалдық заттар мен институттардағы өзгерістердің тарихи құжаты ретінде құнды екенін мойындайды. Кіріспе социология курстарында фильмдер социологиялық ойлаудың қазіргі уақыттағы маңыздылығын және социологиялық қиялдың адамдарға әлеуметтік ортаны түсінуге қалай көмектесетінін көрсету үшін қолданылады. Таныс орта болғандықтан, фильмдер студенттерге өз тәжірибелерін кең теориямен байланыстыруға көмектеседі. Басты болжам – социологиялық қиял кіріспе сабақтарында, оқу материалы конфликт теориясы мен функционализм аясында қарастырылғанда ең жақсы дамытылады және қолданылады. Фильмдерді социологиялық қиял арқылы талдау орташа социолог үшін маңызды болғанымен, одан да маңыздысы – бұл процесс социологиялық қиялды түсіну құралы ретінде дамытуға және күшейтуге көмектеседі. Әлеуметтану мен кино өндірісі бір-бірімен тығыз байланысты, себебі бірдей хабарлама мен тақырыпқа көрермендер әртүрлі реакция жасай алады, бұл осы әртүрлі түсіндірулерді талқылауға мүмкіндік береді. Мысалы, бір фильмде кейіпкер өмірдегі төрт түрлі жағдай мен перспективадан көрсетілсе, олардың әрқайсысы әлеуметтік, психологиялық және моральдық нормаларға сүйене отырып, оқиғаның нәтижесін, адамдардың іс-әрекеттерінің себептерін және оқиғаның жалпы мағынасын көрсететін орталық идеяны қалыптастырады. Бұл фильмді көру арқылы көрермендер арасында пікір алмасулар өтуі мүмкін (мысалы, ойын-сауықтан алған әсер немесе фильмнің тақырыптарын түсіндіру). Осы талқылауларда сюжеттік желілер анықталады, қорытындылар жасалады, сондай-ақ қоғамдық мәселелер мен жағдайлар қарастырылады. Көрермендер ненің моральдық тұрғыдан қабылдандырылатынын немесе қабылданбайтынын анықтай алады, адамдарға көмектесудің тиімді жолдарын талқылайды және идеологиялар мен аспектілерді байланыстыра отырып, жаңа идеялар тудырады. Бұл процесс социологиялық қиялды күшейтеді, өйткені ол көрерменнің санасына социологиялық көзқарас қоса алады.

Әлеуметтік көзқарас

"Социологиялық перспектива" терминін Питер Л. Бергер енгізген, оны "жалпыны жекеде" көру және социологтарға нақты адамдардың мінез-құлқындағы жалпы үлгілерді түсінуге көмектесу деп сипаттады. Социологиялық перспективаны адамның жеке таңдауы ретінде және қоғамның жеке адамдардың өмірін қалыптастырудағы рөлі ретінде қарастыруға болады. Әлеуметтік желілер адамдарға қарым-қатынас жасау, ойларын білдіру және әлеуметтік өзгерістерді ұйымдастыру үшін зор мүмкіндік береді. Олар ортақ идентичность, тәжірибе және мүдделер негізінде онлайн-қоғамдастықтардың пайда болуын жеңілдетіп, әлеуметтік байланыстарды физикалық шекаралардан тысқары кеңейтеді. Бұдан өзге, әлеуметтік желілер жаңалықтармен бөлісуге арналған платформа болып табылады, пайдаланушыларға басқа көзқарастарды қарастыруға және қалыптасқан түсініктерге қарсы тұруға мүмкіндік береді. Алайда, әлеуметтік желілердің де кемшіліктері бар, мысалы, жалған ақпараттың таралуы, "эхо-камералардың" қалыптасуы және жеке құпиялылықтың төмендеуі.