Кіріспе

Солтүстік Ресейдегі американдық экспедициялық күш (АЭК) (сонымен қатар «Мұздық аю экспедициясы» деп те аталады) – Ресейдің Азамат соғысына одақтас елдердің араласуының бір бөлігі ретінде Ресейдің Архангельск қаласына түскен, шамамен 5000 американдық әскерден құралған топ. Олар 1918 жылдың қыркүйегінен 1919 жылдың шілдесіне дейін айналасындағы аймақта Қызыл Армиямен күресті.

Экспедиция

1918 жылы 2 тамызда Архангельскке келген одақтас әскердің британдық қолбасшылары, большевиктердің шегінуі кезінде әскери жабдықтарды Двина өзенімен жоғары қарай алып кеткенін анықтады. Сондықтан, бір айдан кейін американдық әскерлер келген кезде, олар дереу Чех легионына көмектесу үшін шабуылдық операцияларға жұмылдырылды. Британдық қолбасшылар 339-шы жаяу әскер батальонының бірінші бөлімін Двина өзені бойымен, ал үшінші бөлімін Вологда темір жолына жіберді. Олар келесі алты апта бойы большевиктерге қарсы күресіп, оларды кері тартты. Алайда, бұл екі майданның әрқайсысы жүздеген шақырымға созылып, өте тар болды және жабдықтау, күтіп ұстау және қорғау қиындықтар тудырды. 1918 жылдың қазан айының соңына қарай олар шабуылды жалғастыра алмады. Өздерінің осал жағдайын және қыстың тез басталуын мойындап, одақтастар қорғанысқа көшті. Одақтас әскер басшылары сондай-ақ, тиімді жергілікті антибольшевиктік күштерді ұйымдастыра алмайтындарын түсінді. Осылайша, олар Чех легионымен байланысу мақсатынан бас тартып, алдағы қыста қол жеткізгендерін сақтап қалуға бекінді. Сол қыста большевиктер шабуылға шықты, әсіресе Двина өзені бойындағы Вага өзенінің бөлігінде, одақтастарға шығын келтіріп, олардың едәуір қашықтыққа шегінуіне себеп болды. Солтүстік Ресейде болған уақытында американдық әскерлер 210-нан астам жарақат алды, оның ішінде кем дегенде 110-ы шайқаста қаза тапты, шамамен 30-ы жоғалып кетті, ал 70-і аурудан қайтыс болды, олардың 90%-ы испан қызбасынан болды. 1919 жылғы қазан айындағы есеп бойынша, шығын 553 адамды құрады: 109-ы шайқаста қаза тапқан; 35-і жарақатынан қайтыс болған; 81-і аурудан; 19-ы апаттан немесе басқа себептерден; 305-і жараланған және 4 әскери тұтқын (босатылған).

Қайтарып алу

1918 жылғы 11 қарашада Германиямен одақтас күштердің келісіміне қол қойылғаннан кейін, AEF-тегі сарбаздардың туыстары мен достары газеттерге хаттар жазып, АҚШ Конгресіндегі өкілдеріне петициялар жіберді, Солтүстік Ресейден күштерді дереу қайтаруды талап етті. Газеттер өздерінің кері қайтарылуын қолдады, ал конгрессмендер бұл мәселені Вашингтон қаласында көтерді. Сол кезде американдық сарбаздар өздерінің миссиясының өзгергенін, Батыс майдандағы келісімді және Архангельск портының мұзданып, кеме қатынасы үшін жабық болғанын білді. Осының салдарынан сарбаздардың рухы құлдырады. Олар офицерлерінен Ресейде большевиктермен неге соғысып жатқанын сұрады, бірақ олар өмір үшін күресу керектігі және большевик әскерінің оларды Солтүстік Мұзды мұхитқа итеруінен сақтану керектігінен басқа нақты жауап алмады. 1919 жылдың басында одақтас әскер қатарында бүліктер туралы әңгімелер жиі айтыла бастады. 1919 жылғы 15 шілдеде «Аляска Daily Empire» газеті көтеріліс туралы хабарлардың «жалған» екенін және полк командирі майор Николс «полктің I ротасының көтеріліске түскені туралы әңгімеге себеп болған оқиға – ағылшын тілін жақсы түсінбеген сарбаздың бұйрықты дұрыс түсінбеуінен туды» деді. 1919 жылғы 16 ақпанда президент Уилсон Солтүстік Ресейдегі AEF күштерін Солтүстік Ресейден қайтаруды жоспарлауды бастау үшін Соғыс министрлігіне тапсырма берді. 1919 жылғы наурыз айында 339-шы жаяу әскердің B ротасындағы төрт американдық сарбаз Ресейде болуын протесттеген петиция жазып, оларға әскери сот процесі қозғалуы мүмкін екені туралы ескертілді. АҚШ армиясының бригадир генералы Уайлдс П. Ричардсон 1919 жылғы 17 сәуірде Архангельскке «Канада» мұзжару кемесімен келді, генерал Першингтен американдық әскерлерді «ең ерте уақытта» қайтаруды ұйымдастыру туралы бұйрық алды. 1919 жылғы 26 мамырда британдық Солтүстік Ресейлік көмекші күштерінің 8000 ерікті сарбазының жартысы американдық әскерлерді алмастыру үшін Архангельске келді. Маусымның басында Солтүстік Ресейдегі AEF күштерінің көп бөлігі Брестке (Франция), содан кейін Нью-Йоркке және үйлеріне – олардың үштен екісі Мичиган штатында болды – аттанды. Кері қайтарылғанда Солтүстік Ресейдегі AEF сарбаздары өздерін «Қарлы аюлар» деп атауға шешім қабылдады және сол жақ иығында «Қарлы аю» белгісін тағуға рұқсат алды. 1919 жылғы 15 шілдеде «Аляска Daily Empire» газеті «Қарлы аю» экспедициясының 46 офицері мен 1495 сарбазының Солтүстік Ресейдегі қызметтен үйге оралған алғашқы американдық әскерлері екенін хабарлады және олар «Von Steuben» кемесімен Нью-Джерси штатының Хобокен қаласына келді.

Салдары

Экспедиция мүшелерінің барлығы үйлеріне оралғаннан кейін бір жыл өткен соң, 1920 жылы «Полярлық аю» ардагерлері өздерінің штаттық және федералдық үкіметтеріне қаражат алу және кем дегенде 125 американдық сарбаздың денелерін табу үшін қажетті мақұлдауларды алу мақсатында лоббилеуді бастады. Олардың денелері Ресейде жерленген деп есептелді және қалдырылған болатын. Ол кезде 112 сарбаздың сүйектері АҚШ-қа жеткізілген еді. 1929 жылға қарай қосымша зерттеулер 226 «Полярлық аю» сарбазының бастапқыда Солтүстік Ресейде жерленгенін көрсетті, ал сол кезде Солтүстік Ресейде шамамен 130 американдық сарбаздың сүйектері әлі де жерленген деп есептелді. АҚШ пен КСРО арасындағы дипломатиялық қатынастардың болмауынан қиындықтар туды, сондықтан рұқсат алу көп жылдарға созылды. «Шетелдегі соғыс ардагерлері» (VFW) ұйымының қолдауымен ұйымдастырылған экспедиция 1929 жылдың күзінде 86 американдық сарбаздың денелерін тауып, анықтап, елге әкеліп шығарды. 1934 жылы КСРО Солтүстік Ресейдегі 14 АЭФ сарбазының қалдықтарын АҚШ-қа жіберді, бұл Солтүстік Ресейде әлі жерленген американдық сарбаздардың санын шамамен 30-ға дейін азайтты. 1930 жылдың 30 мамырында Мичиган штатының Трой қаласындағы «Уайт-Чапл» мемориалдық зиратында мүсінші Леон Хермант салған «Полярлық аю» ескерткішінің айналасына АЭФ-тің 56 сарбазының сүйектері қайта жерленді. 1899 жылы туған Гарольд Ганнес 2003 жылдың 11 наурызында қайтыс болды. Ганнес Ақ теңіздегі Архангельск порты маңындағы Одақтас әскерлерінің араласуында соғысқан соңғы тірі американдық сарбаз деп есептеледі.