Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
жоқ Капитализм теориясы капитализмнің маңызды ерекшеліктерін және оның қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді. Осындай теориялардың тарихы осы мақаланың тақырыбы болып табылады.
none
A theory of capitalism describes the essential features of capitalism and how it functions. The history of various such theories is the subject of this article.
Шолу
Капитализмді қалай түсінуге болады деген ұғымдар уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді, сонымен қатар, мұндай бақылаушының саяси көзқарасы мен талдау тәсіліне байланысты. Адам Смит ағартушылық жеке мүддеге ("көрінбейтін қол") және капитал жинақтаудың тиімділігін арттырудағы еңбек бөлінісінің рөліне назар аударды. Айн Рэнд капитализмді жеке құқықтарды, соның ішінде меншік құқығын мойындауға негізделген әлеуметтік жүйе деп анықтады, онда барлық мүлік жеке меншікте болады, және оны белгісіз идеал деп атады. Роберт ЛеФевр, американдық либертариан және автоархизмнің негізгі теоретигі, капитализмді жинақталған ақша және капитал – мәнінде, адамдар жинаған ақша, содан кейін өндіріс құралдарына инвестицияланатын ақша деп анықтады. Капитализмнің кейбір жақтастары (Мильтон Фридман сияқты) еркін нарықтың рөлін баса көрсетеді, олар бостандық пен демократияны дамытады деп санайды. Көптеген адамдар үшін (Иммануэль Валлерштейн сияқты) капитализм – тауарлар мен қызметтер нарықта саудаланатын және капиталдық тауарлар мемлекеттік емес ұйымдарға тиесілі экономикалық жүйенің жаһандық деңгейге кеңеюімен байланысты. Ал басқалар үшін (Карл Маркс сияқты) ол еңбек нарығының құрылуымен анықталады, онда көптеген адамдар күнкөріс үшін өздерінің еңбек күшін сатуға мәжбүр. Маркс, сондай-ақ Хилэр Беллок сияқтылар, капитализм жеке меншікпен сипатталатын басқа нарықтық экономикалардан өндіріс құралдарының аздаған адамдардың қолында шоғырлануымен ерекшеленеді деп дәлелдеді.
Conceptions of what constitutes capitalism have changed significantly over time, as well as being dependent on the political perspective and analytical approach adopted by the observer in question. Adam Smith focused on the role of enlightened self interest (the "invisible hand") and the role of specialization in promoting the efficiency of capital accumulation. Ayn Rand defined capitalism as a social system based on the recognition of individual rights, including property rights, in which all property is privately owned, and called it the unknown ideal. Robert LeFevre, an American libertarian and primary theorist of autarchism, defined capitalism as savings and capital—in essence—as savings made by men, which are then invested in the tools of production. Some proponents of capitalism (like Milton Friedman) emphasize the role of free markets, which, they claim, promote freedom and democracy. For many (like Immanuel Wallerstein), capitalism hinges on the extension into a global dimension of an economic system in which goods and services are traded in markets and capital goods belong to non state entities. For others (like Karl Marx), it is defined by the creation of a labor market in which most people must sell their labor power in order to make a living. Marx, along with others like Hilaire Belloc, also argued that capitalism differs from other market economies that feature private ownership because it features the concentration of the means of production in the hands of a few.
Адам Смит
Адам Смит біз әдетте капитализм деп атаған нәрсенің алғашқы теоретигі болып саналады. Оның 1776 жылы жазған «Халықтардың байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» атты еңбегінде, белгілі бір тұрақты сауда және бағалау жүйесінде жеке адамдар өндірісін мамандандыру арқылы көбірек табыс табуға ұмтылып, оған жауап береді деген теорияны ұсынады. Бұл адамдар мемлекеттік араласусыз, табиғи түрде «өнеркәсіпті оның өнімі ең жоғары құнға ие болатындай етіп бағыттайды». Бұл бүкіл экономиканың өнімділігін арттырып, оны байытады. Смит, нақты өндірушілерді қорғау тиімсіз өндіріске алып келеді, ал ұлттық ақшаны (яғни монета түріндегі ақшаны) жинақтау тек бағаларды ғана көтереді деп мәлімдеді, бұл Дэвид Юмнің дәлелдерімен саяхас етеді. Оның тауар алмасу, яғни нарықтың жалпы мүддеге қызмет етуге ынталандыратын қалай жұмыс істейтінін жүйелі түрде қарастыруы, сол кездегі саяси экономика, ал кейіннен экономика деп аталатын ғылымның негізіне айналды. Бұл сонымен қатар, сол кездегі басым меркантилистік режимді біртіндеп ығыстырған құқық және үкімет туралы теорияның да негізі болды. Смит, адамдар сауда жасағанда, олар сатып алатын нәрсені, оны алу үшін берген нәрселерінен жоғары бағалайтынын айтады. Егер олай болмаса, олар сауда жасамай, құнды нәрсені өздерінде қалдырар еді. Осы ой өзара пайдалы сауда тұжырымының негізінде жатыр, онда екі тарап та алмасудан пайда көреді деп есептеледі. Адам Смит көбінесе «капитализмнің әкесі» (және «экономиканың әкесі») деп сипатталады. Ол өзі ұстанған экономикалық жүйені «табиғи бостандық жүйесі» деп атады. Смит «капиталды» акционерлік капитал ретінде, ал «пайданы» осы акционерлік капиталға жасалған жақсартулардан түсетін табыстың әділ күтілімі ретінде анықтады. Смит сондай-ақ капиталды жақсартуды экономикалық және саяси жүйенің басты мақсаты деп қарастырды.
Adam Smith is considered the first theorist of what we commonly refer to as capitalism. His 1776 work, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, theorized that within a given stable system of commerce and evaluation, individuals would respond to the incentive of earning more by specializing their production. These individuals would naturally, without specific state intervention, "direct that industry in such a manner as its produce may be of the greatest value." This would enable the whole economy to become more productive, and it would therefore be wealthier. Smith argued that protecting particular producers would lead to inefficient production, and that a national hoarding of specie (i. e. cash in the form of coinage) would only increase prices, in an argument similar to that advanced by David Hume. His systematic treatment of how the exchange of goods, or a market, would create incentives to act in the general interest, became the basis of what was then called political economy and later economics. It was also the basis for a theory of law and government that gradually superseded the mercantilist regime then prevalent. Smith asserts that when individuals make a trade they value what they are purchasing more than they value what they are giving in exchange for a commodity. If this were not the case, then they would not make the trade but retain ownership of the more valuable commodity. This notion underlies the concept of mutually beneficial trade where it is held that both sides tend to benefit by an exchange. Adam Smith is often described as the "father of capitalism" (and the "father of economics"). He described his own preferred economic system as "the system of natural liberty." Smith defined "capital" as stock, and "profit" as the just expectation of retaining the revenue from improvements made to that stock. Smith also viewed capital improvement as being the proper central aim of the economic and political system.
Карл Маркс
Капитализмнің нәтижелерін сынға алған Карл Маркс. Маркс пікірінше, еңбекті тауар ретінде қарау адамдардың заттарды олардың пайдалылығынан гөрі бағасы бойынша бағалауына әкелді (тауар фетишизміне қараңыз), соның салдарынан тауарлар жүйесі кеңейді. Кейінгі капитализм тарихының көп бөлігі Дэвид Харви "икемді жинақтау жүйесі" деп атаған құбылысқа байланысты, онда барған сайын көптеген нәрселер тауарға айналады, олардың құны қолданылуынан емес, айырбас процесі арқылы анықталады. Мысалы, тек қана гвоздь ғана емес, гвоздь өндіретін зауыттың үлесі де тауарға айналады; содан кейін зауытты басқаратын компания шығарған акцияларға жасалған опциялар тауарға айналады; одан кейін компания шығарған облигацияларға байланысты пайыздық мөлшерлеменің бөлігі тауарға айналады, және т.б. Осы абстрактілі тауарларға жасалатын спекуляциялар материалдық ресурстар мен еңбекті бөлуді анықтайды. Маркс еңбек құнының теориясының кеңеюі өндіріс құралдарының иелерінің жұмысшыларды олардың өндірген толық құннан айырып, пайдалануына алып келеді деп сенді. Маркс бойынша, артық құн – жұмысшы жасаған құн мен жұмысшының жұмыс берушіден алатын жалақы арасындағы айырмашылық. Көптеген экономистер кейіннен маргинализмді еңбек құнының теориясына қарсы дәлелдеу үшін пайдаланды.
A critique of the results of capitalism was formulated by Karl Marx. According to Marx, the treatment of labor as a commodity led to people valuing things more in terms of their price rather than their usefulness (see commodity fetishism), and hence to an expansion of the system of commodities. Much of the history of late capitalism involves what David Harvey called the "system of flexible accumulation" in which more and more things become commodities, the value of which is determined through the process of exchange rather than their use. For example, not only pins are commodities; shares in the ownership of a factory that manufactures pins become commodities; then options on the stock issued in the company that operates the factory become commodities; then portions of the interest rate attached to bonds issued by the company become commodities, and so on. Speculation in these abstract commodities then drives the allocation of materials and labor. Marx believed that the extension of the labor theory of value indicated that owners of productive means would exploit workers by depriving them of the full value that workers themselves create. According to Marx, surplus value is the difference between the value that the worker has created and the wage that the worker receives from his/her employer. Many economists have since used marginalism to dispute the Labour theory of Value.
Тарихи дамуы
Сегізінші және тоғызыншы ғасырлар аралығында Еуропа мен еуропалықтар құрған мемлекеттерде сауда кедергілерін азайтуға бағытталған, әсіресе өндіріс пен еңбекке қойылған шектеулерді, стандартты емес салмақтар мен өлшемдерді пайдалануды, жаңа кәсіпорындарды құруға қатысты шектеулерді және сауда-саттыққа кедергі келтіретін патшалық құқықтарды жоюға қатысты біртіндеп үрдіс орын алды. Осы процесті сипаттау және негіздеу үшін екі параллель доктрина пайда болды. Біріншісі – жердің нақты иесі немесе мүліктік құқықты жүзеге асырушы, оны ең тиімді экономикалық тұрғыдан пайдалана алатын адам екендігі және осы принцип әр елдің мүліктік заңнамасында көрсетілуі тиіс деген заңдық доктрина. Екіншісі – «laissez faire» экономикасының саяси доктринасы, яғни нарықтың кез келген мәжбүрлі мемлекеттік реттелуі негіссіз араласу болып табылады және экономикалар еркін нарықтардың жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін үкімет тек қорғаныс ролін атқаратын жағдайда тиімді жұмыс істейді. Капитализмнің теориялық негіздеріндегі келесі маңызды өзгеріс 19-ғасырдың соңында корпорациялар мен қаржының кеңеюімен, өндіріс пен нарықтардың жаһандануымен және экономиканың капиталдық секторларының өндірістік қуатын пайдалануға деген ұмтылыспен басталды, бұл экономикалық өсуді жалғастыру үшін қажетті нарықтар мен ресурстарды қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Көптеген адамдар, әсіресе байлар, мемлекетті бизнес ахуалын жақсарту, нарықтарды қамтамасыз ету және тапшы материалдарға қол жеткізу құралы ретінде қарастырды – тіпті мұндай мақсаттарға тек әскери күшпен қол жеткізуге болатын жағдайларда да. 1920 жылдары бұл философия президент Кальвин Кулидждің «Американың ісі – бизнес» деген мәлімдемесінде ең айқын даусын тапты. Осы кезеңді сынға тартқандар оны «корпоратизм» деп атайды, ал оның жақтастары оны табиғи бостандықтың «laissez faire» принциптерінің логикалық жалғасы деп санайды.
During the course of the eighteenth and nineteenth centuries, there was a gradual movement in Europe and in the states that Europeans had founded, for the reduction of trade barriers, in particular restrictions on production and labor, the use of non standard weights and measures, restrictions on the formation of new businesses, and royal prerogatives that interfered with the conduct of commerce. Two parallel doctrines emerged to describe and justify this process. One was the legal doctrine that the rightful owner of land or exerciser of a property right was the one that could make the best economic use of it, and that this principle must be reflected in the property laws of each nation. The other was the political doctrine of laissez faire economics, namely that all coercive government regulation of the market represents unjustified interference, and that economies would perform best with government only playing a defensive role in order to ensure the operation of free markets. The next major revision of the theoretical basis of capitalism began in the late 19th century with the expansion of corporations and finance, the globalization of production and markets, and the increasing desire to tap the productive capacity of the capital sectors of economies in order to secure the markets and resources required to continue economic growth. Many, particularly the wealthy, came to view the state as a vehicle for improving business conditions, securing markets, and gaining access to scarce materials—even when such objectives could only be achieved through military force. In the 1920s this philosophy found its most publicly prominent voice in President Calvin Coolidge's assertion that "the business of America is business". Critics of this period label it "corporatism", while its adherents generally regard it as a logical extension of the "laissez faire" principles of natural liberty.
Капитализм мен империализм
Дж. А. Хобсон, Екінші Бур соғысы кезінде империализм туралы қызу пікірталастар өрбіген кезде жазған британдық либералы, «Африка үшін талас» құбылысын бақылады және Еуропаның әлеуметтік құрылымдары мен көзқарастарының, сондай-ақ капитал ағынының өзгеруін атап өтті. Бірақ оның соңғысына жасаған баса назары ең ықпалды және қоздырғыш болды. Оның сол кезде өте ықпалды болған, «жинақтау теориясы» деп аталатын теориясы, монополиялық капитализмнің өркендеуі мен байлықтың азау қолдарда шоғырлануының нәтижесінде капитализмнің жеткіліксіз тұтынудан зардап шегетінін көрсетті, бұл оның пікірінше, сатып алу қабілетінің дұрыс бөлінбеуіне әкелді. Оның зерттеуі Еуропаның үлкен, кедейленген өнеркәсіптік жұмысшы табына назар салды, олар көбінесе өнеркәсіптік экономикада өндірілген тауарларды тұтынуға тым кедей болды. Оның капиталдың елден кетуі және алып картельдердің пайда болуына жасаған талдауы кейіннен Владимир Ленинге «Империализм: капитализмнің жоғарғы сатысы» атты кітабында әсер етті, ол империализмнің марксистік талдауының негізіне айналды. Қазіргі заманғы әлемдік жүйелер теориясының өкілі Иммануэль Валлерштейн, Хобсонның негізгі тұжырымдамаларын төмендетпей, Хобсонның қарсы аргументтерін жақсырақ қарастырады. Осыған сәйкес, Валлерштейннің империализмді индустриалды елдердің орталығынан шетелге капитал инвестицияларының жалпы және біртіндеп кеңеюінің бір бөлігі ретінде қарауы Хобсонның тұжырымдамасына сәйкес келеді. Валлерштейннің айтуынша, меркантилизм Германия, Франция, Италия және Бельгия сияқты жартылай перифериялық, жаңадан индустрияланған елдердің басты құралына айналды. Осылайша Валлерштейн формалды империяны Англия мен Франциядағы XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың меркантилистік ұмтылыстарына ұқсас функция атқаратын деп санайды; соның салдарынан өнеркәсіптік революцияның кеңеюі ұлттық бәсекелестік дәуірінің пайда болуына ықпал етті, бұл XIX ғасырдың соңында Африка үшін күреске және формалды империяларды игеруге әкелді.
J. A. Hobson, a British liberal writing at the time of the fierce debate concerning imperialism during the Second Boer War, observed the spectacle of the "Scramble for Africa" and emphasized changes in European social structures and attitudes as well as capital flow, though his emphasis on the latter seems to have been the most influential and provocative. His so called accumulation theory, very influential in its day, suggested that capitalism suffered from under consumption due to the rise of monopoly capitalism and the resultant concentration of wealth in fewer hands, which he argued gave rise to a misdistribution of purchasing power. His thesis called attention to Europe's huge, impoverished industrial working class, which was typically far too poor to consume goods produced by an industrialized economy. His analysis of capital flight and the rise of mammoth cartels later influenced Vladimir Lenin in his book Imperialism: The Highest Stage of Capitalism, which has become a basis for the Marxist analysis of imperialism. Contemporary World Systems theorist Immanuel Wallerstein perhaps addresses better Hobson's counter arguments without degrading Hobson's underlying inferences. Accordingly, Wallerstein's conception of imperialism as a part of a general and gradual extension of capital investment from the center of the industrial countries to an overseas periphery coincides with Hobson's. According to Wallerstein, Mercantilism became the major tool of semi peripheral, newly industrialized countries such as Germany, France, Italy, and Belgium. Wallerstein thus perceives formal empire as performing a function that was analogous to that of the mercantilist drives of the late seventeenth and eighteenth centuries in England and France; consequently, the expansion of the Industrial Revolution contributed to the emergence of an era of aggressive national rivalry, leading to the late nineteenth century scramble for Africa and the acquisition of formal empires.
Демократия, мемлекет және құқықтық базалар
Мемлекет, оның ресми механизмдері және капиталистік қоғамдар арасындағы қарым-қатынас 19 ғасырдан бері әлеуметтік және саяси теорияның көптеген салаларында белсенді түрде талқыланып келеді. Эрнандо де Сото – заманауи экономист, ол капитализмнің маңызды ерекшелігі – меншік құқығы мен мәмілелер нақты тіркелген ресми меншік жүйесіндегі меншік құқығының мемлекеттік қорғалуы екенін айтады. Де Сото пікірінше, бұл физикалық активтердің капиталға айналу процесі болып табылады, ол өз кезегінде нарықтық экономикада одан да көп және тиімдірек пайдаланылады. Марксистік экономистердің көптеген өкілдері Англиядағы «Enclosure Acts» және басқа елдердегі ұқсас заңнамалар капиталистік алғашқы жинақталудың ажырамас бөлігі болды және жеке жер меншігінің нақты құқықтық негіздері капитализмнің дамуына тікелей қатысты деп дәлелдейді. Дуглас Норт бастама көтерген жаңа институционалдық экономика капитализмнің тиімді жұмыс істеуі үшін құқықтық базаның қажеттілігін қаперіне салады және капитализмнің тарихи дамуы мен саяси және экономикалық институттардың құрылуы мен сақталуы арасындағы байланысқа назар аударады. Жаңа институционалдық экономика және мемлекеттік саясатқа бағытталған басқа да салалардағы экономистер мемлекеттік араласудың (салық, әлеуметтік жәрдемақы және мемлекеттік реттеу сияқты) тиімділікті арттыруға қабілеттілігін және оның қашан және қалай орын алуға болатынын бағалауға тырысады. Жаңа кейнсиандық экономист Грегори Манкиудің пікірінше, мемлекеттік араласу «нарықтың сәтсіздігі» жағдайында немесе нарықтың өзі ресурстарды тиімді бөле алмайтын жағдайларда нарық нәтижелерін жақсарта алады. Нарықтың сәтсіздігіне сыртқы факторлардың болуы себеп болады, яғни нарық оң сыртқы факторға ие өнімді жеткіліксіз өндірсе немесе теріс сыртқы факторға ие өнімді артық өндірсе. Мысалы, ауаның ластануы – нарыққа енгізілмейтін теріс сыртқы фактор, себебі әлемдегі ауа ешкімге тиесілі емес және ластаушыларға сатылмайды. Сондықтан, ластану деңгейі тым жоғары болуы мүмкін, ал өндіріске қатысы жоқ адамдар ластанудың салдарынан зардап шегеді, оның орнына ластануды шығарған компания төлеуі керек. Нарықтың сәтсіздігі теориясын сынға тартқан Рональд Коуз, Гарольд Демсетц және Джеймс М. Бьюкенен сияқты ғалымдар үкіметтік бағдарламалар мен саясаттар да абсолютті түрде жетілдірілмегенін айтады. Олардың пікірінше, нарықтың сәтсіздіктері көбінесе шағын болады, ал үкіметтік сәтсіздіктер кейде үлкен болады. Сондықтан, жетілмеген нарықтар жетілмеген мемлекеттік баламалардан көбінесе жақсырақ. Бүгінгі таңда барлық елдерде нарықты реттеудің қандай да бір түрі бар, бірақ реттеудің оптималды деңгейі күмәнді. Демократия мен капитализм арасындағы қарым-қатынас теорияда және танымал саяси қозғалыстарда даулы мәселе болып табылады. 19 ғасырдағы Ұлыбританияда ересек еркектердің жалпы сайлау құқығының кеңеюі индустриалды капитализмнің дамуымен бірге жүрді, ал демократия капитализммен бірдей уақытта кеңінен тарады. Демократиялық бейбітшілік теориясы бойынша зерттеулер капиталистік демократиялардың бір-бірімен соғысқа түспейтінін және ішкі зорлық-зомбылықтың азын көрсетеді. Алайда, демократиялық бейбітшілік теориясын сынға тартқандар демократиялық капиталистік мемлекеттер демократиялық (немесе капиталистік) болғандықтан емес, саяси ұқсастық немесе саяси тұрақтылық салдарынан басқа демократиялық капиталистік мемлекеттермен сирек немесе ешқашан соғыспайтынын атап өтеді. Авторитарлық режимдер экономикалық өсімді саяси еркіндікке ұсыныс жасамастан басқара алды.
The relationship between the state, its formal mechanisms, and capitalist societies has been debated in many fields of social and political theory, with active discussion since the 19th century. Hernando de Soto is a contemporary economist who has argued that an important characteristic of capitalism is the functioning state protection of property rights in a formal property system where ownership and transactions are clearly recorded. According to de Soto, this is the process by which physical assets transform into capital, which in turn is used in many more ways and much more efficiently in the market economy. A number of Marxian economists have argued that the Enclosure Acts in England, and similar legislation elsewhere, were an integral part of capitalist primitive accumulation and that specific legal frameworks of private land ownership have been integral to the development of capitalism. New institutional economics, a field pioneered by Douglass North, stresses the need of a legal framework in order for capitalism to function optimally, and focuses on the relationship between the historical development of capitalism and the creation and maintenance of political and economic institutions. In new institutional economics and other fields focusing on public policy, economists seek to judge when and whether governmental intervention (such as taxes, welfare, and government regulation) can result in potential gains in efficiency. According to Gregory Mankiw, a New Keynesian economist, governmental intervention can improve on market outcomes under conditions of "market failure," or situations in which the market on its own does not allocate resources efficiently. Market failure occurs when an externality is present and a market either underproduces a product with a positive externality, or overproduces a product that generates a negative externality. Air pollution, for instance, is a negative externality that cannot be incorporated into markets as the world's air is not owned and then sold for use to polluters. So, too much pollution could be emitted and people not involved in the production pay the cost of the pollution instead of the firm that initially emitted the air pollution. Critics of market failure theory, like Ronald Coase, Harold Demsetz, and James M. Buchanan argue that government programs and policies also fall short of absolute perfection. In this view, market failures are often small, and government failures are sometimes large. It is therefore the case that imperfect markets are often better than imperfect governmental alternatives. While all nations currently have some kind of market regulations, the desirable degree of regulation is disputed. The relationship between democracy and capitalism is a contentious area in theory and popular political movements. The extension of universal adult male suffrage in 19th century Britain occurred along with the development of industrial capitalism, and democracy became widespread at the same time as capitalism. Research on the democratic peace theory further indicates that capitalist democracies rarely make war with one another and have little internal violence. However critics of the democratic peace theory note that democratic capitalist states may fight infrequently or never with other democratic capitalist states because of political similarity or political stability rather than because they are democratic (or capitalist). Authoritarian regimes have been able to manage economic growth without making concessions to greater political freedom.