Кіріспе

жоқ Капитализм теориясы капитализмнің маңызды ерекшеліктерін және оның қалай жұмыс істейтінін түсіндіреді. Осындай теориялардың тарихы осы мақаланың тақырыбы болып табылады.

Шолу

Капитализмді қалай түсінуге болады деген ұғымдар уақыт өте келе айтарлықтай өзгерді, сонымен қатар, мұндай бақылаушының саяси көзқарасы мен талдау тәсіліне байланысты. Адам Смит ағартушылық жеке мүддеге ("көрінбейтін қол") және капитал жинақтаудың тиімділігін арттырудағы еңбек бөлінісінің рөліне назар аударды. Айн Рэнд капитализмді жеке құқықтарды, соның ішінде меншік құқығын мойындауға негізделген әлеуметтік жүйе деп анықтады, онда барлық мүлік жеке меншікте болады, және оны белгісіз идеал деп атады. Роберт ЛеФевр, американдық либертариан және автоархизмнің негізгі теоретигі, капитализмді жинақталған ақша және капитал – мәнінде, адамдар жинаған ақша, содан кейін өндіріс құралдарына инвестицияланатын ақша деп анықтады. Капитализмнің кейбір жақтастары (Мильтон Фридман сияқты) еркін нарықтың рөлін баса көрсетеді, олар бостандық пен демократияны дамытады деп санайды. Көптеген адамдар үшін (Иммануэль Валлерштейн сияқты) капитализм – тауарлар мен қызметтер нарықта саудаланатын және капиталдық тауарлар мемлекеттік емес ұйымдарға тиесілі экономикалық жүйенің жаһандық деңгейге кеңеюімен байланысты. Ал басқалар үшін (Карл Маркс сияқты) ол еңбек нарығының құрылуымен анықталады, онда көптеген адамдар күнкөріс үшін өздерінің еңбек күшін сатуға мәжбүр. Маркс, сондай-ақ Хилэр Беллок сияқтылар, капитализм жеке меншікпен сипатталатын басқа нарықтық экономикалардан өндіріс құралдарының аздаған адамдардың қолында шоғырлануымен ерекшеленеді деп дәлелдеді.

Адам Смит

Адам Смит біз әдетте капитализм деп атаған нәрсенің алғашқы теоретигі болып саналады. Оның 1776 жылы жазған «Халықтардың байлығының табиғаты мен себептерін зерттеу» атты еңбегінде, белгілі бір тұрақты сауда және бағалау жүйесінде жеке адамдар өндірісін мамандандыру арқылы көбірек табыс табуға ұмтылып, оған жауап береді деген теорияны ұсынады. Бұл адамдар мемлекеттік араласусыз, табиғи түрде «өнеркәсіпті оның өнімі ең жоғары құнға ие болатындай етіп бағыттайды». Бұл бүкіл экономиканың өнімділігін арттырып, оны байытады. Смит, нақты өндірушілерді қорғау тиімсіз өндіріске алып келеді, ал ұлттық ақшаны (яғни монета түріндегі ақшаны) жинақтау тек бағаларды ғана көтереді деп мәлімдеді, бұл Дэвид Юмнің дәлелдерімен саяхас етеді. Оның тауар алмасу, яғни нарықтың жалпы мүддеге қызмет етуге ынталандыратын қалай жұмыс істейтінін жүйелі түрде қарастыруы, сол кездегі саяси экономика, ал кейіннен экономика деп аталатын ғылымның негізіне айналды. Бұл сонымен қатар, сол кездегі басым меркантилистік режимді біртіндеп ығыстырған құқық және үкімет туралы теорияның да негізі болды. Смит, адамдар сауда жасағанда, олар сатып алатын нәрсені, оны алу үшін берген нәрселерінен жоғары бағалайтынын айтады. Егер олай болмаса, олар сауда жасамай, құнды нәрсені өздерінде қалдырар еді. Осы ой өзара пайдалы сауда тұжырымының негізінде жатыр, онда екі тарап та алмасудан пайда көреді деп есептеледі. Адам Смит көбінесе «капитализмнің әкесі» (және «экономиканың әкесі») деп сипатталады. Ол өзі ұстанған экономикалық жүйені «табиғи бостандық жүйесі» деп атады. Смит «капиталды» акционерлік капитал ретінде, ал «пайданы» осы акционерлік капиталға жасалған жақсартулардан түсетін табыстың әділ күтілімі ретінде анықтады. Смит сондай-ақ капиталды жақсартуды экономикалық және саяси жүйенің басты мақсаты деп қарастырды.

Карл Маркс

Капитализмнің нәтижелерін сынға алған Карл Маркс. Маркс пікірінше, еңбекті тауар ретінде қарау адамдардың заттарды олардың пайдалылығынан гөрі бағасы бойынша бағалауына әкелді (тауар фетишизміне қараңыз), соның салдарынан тауарлар жүйесі кеңейді. Кейінгі капитализм тарихының көп бөлігі Дэвид Харви "икемді жинақтау жүйесі" деп атаған құбылысқа байланысты, онда барған сайын көптеген нәрселер тауарға айналады, олардың құны қолданылуынан емес, айырбас процесі арқылы анықталады. Мысалы, тек қана гвоздь ғана емес, гвоздь өндіретін зауыттың үлесі де тауарға айналады; содан кейін зауытты басқаратын компания шығарған акцияларға жасалған опциялар тауарға айналады; одан кейін компания шығарған облигацияларға байланысты пайыздық мөлшерлеменің бөлігі тауарға айналады, және т.б. Осы абстрактілі тауарларға жасалатын спекуляциялар материалдық ресурстар мен еңбекті бөлуді анықтайды. Маркс еңбек құнының теориясының кеңеюі өндіріс құралдарының иелерінің жұмысшыларды олардың өндірген толық құннан айырып, пайдалануына алып келеді деп сенді. Маркс бойынша, артық құн – жұмысшы жасаған құн мен жұмысшының жұмыс берушіден алатын жалақы арасындағы айырмашылық. Көптеген экономистер кейіннен маргинализмді еңбек құнының теориясына қарсы дәлелдеу үшін пайдаланды.

Тарихи дамуы

Сегізінші және тоғызыншы ғасырлар аралығында Еуропа мен еуропалықтар құрған мемлекеттерде сауда кедергілерін азайтуға бағытталған, әсіресе өндіріс пен еңбекке қойылған шектеулерді, стандартты емес салмақтар мен өлшемдерді пайдалануды, жаңа кәсіпорындарды құруға қатысты шектеулерді және сауда-саттыққа кедергі келтіретін патшалық құқықтарды жоюға қатысты біртіндеп үрдіс орын алды. Осы процесті сипаттау және негіздеу үшін екі параллель доктрина пайда болды. Біріншісі – жердің нақты иесі немесе мүліктік құқықты жүзеге асырушы, оны ең тиімді экономикалық тұрғыдан пайдалана алатын адам екендігі және осы принцип әр елдің мүліктік заңнамасында көрсетілуі тиіс деген заңдық доктрина. Екіншісі – «laissez faire» экономикасының саяси доктринасы, яғни нарықтың кез келген мәжбүрлі мемлекеттік реттелуі негіссіз араласу болып табылады және экономикалар еркін нарықтардың жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін үкімет тек қорғаныс ролін атқаратын жағдайда тиімді жұмыс істейді. Капитализмнің теориялық негіздеріндегі келесі маңызды өзгеріс 19-ғасырдың соңында корпорациялар мен қаржының кеңеюімен, өндіріс пен нарықтардың жаһандануымен және экономиканың капиталдық секторларының өндірістік қуатын пайдалануға деген ұмтылыспен басталды, бұл экономикалық өсуді жалғастыру үшін қажетті нарықтар мен ресурстарды қамтамасыз ету мақсатында жасалды. Көптеген адамдар, әсіресе байлар, мемлекетті бизнес ахуалын жақсарту, нарықтарды қамтамасыз ету және тапшы материалдарға қол жеткізу құралы ретінде қарастырды – тіпті мұндай мақсаттарға тек әскери күшпен қол жеткізуге болатын жағдайларда да. 1920 жылдары бұл философия президент Кальвин Кулидждің «Американың ісі – бизнес» деген мәлімдемесінде ең айқын даусын тапты. Осы кезеңді сынға тартқандар оны «корпоратизм» деп атайды, ал оның жақтастары оны табиғи бостандықтың «laissez faire» принциптерінің логикалық жалғасы деп санайды.

Капитализм мен империализм

Дж. А. Хобсон, Екінші Бур соғысы кезінде империализм туралы қызу пікірталастар өрбіген кезде жазған британдық либералы, «Африка үшін талас» құбылысын бақылады және Еуропаның әлеуметтік құрылымдары мен көзқарастарының, сондай-ақ капитал ағынының өзгеруін атап өтті. Бірақ оның соңғысына жасаған баса назары ең ықпалды және қоздырғыш болды. Оның сол кезде өте ықпалды болған, «жинақтау теориясы» деп аталатын теориясы, монополиялық капитализмнің өркендеуі мен байлықтың азау қолдарда шоғырлануының нәтижесінде капитализмнің жеткіліксіз тұтынудан зардап шегетінін көрсетті, бұл оның пікірінше, сатып алу қабілетінің дұрыс бөлінбеуіне әкелді. Оның зерттеуі Еуропаның үлкен, кедейленген өнеркәсіптік жұмысшы табына назар салды, олар көбінесе өнеркәсіптік экономикада өндірілген тауарларды тұтынуға тым кедей болды. Оның капиталдың елден кетуі және алып картельдердің пайда болуына жасаған талдауы кейіннен Владимир Ленинге «Империализм: капитализмнің жоғарғы сатысы» атты кітабында әсер етті, ол империализмнің марксистік талдауының негізіне айналды. Қазіргі заманғы әлемдік жүйелер теориясының өкілі Иммануэль Валлерштейн, Хобсонның негізгі тұжырымдамаларын төмендетпей, Хобсонның қарсы аргументтерін жақсырақ қарастырады. Осыған сәйкес, Валлерштейннің империализмді индустриалды елдердің орталығынан шетелге капитал инвестицияларының жалпы және біртіндеп кеңеюінің бір бөлігі ретінде қарауы Хобсонның тұжырымдамасына сәйкес келеді. Валлерштейннің айтуынша, меркантилизм Германия, Франция, Италия және Бельгия сияқты жартылай перифериялық, жаңадан индустрияланған елдердің басты құралына айналды. Осылайша Валлерштейн формалды империяны Англия мен Франциядағы XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдың меркантилистік ұмтылыстарына ұқсас функция атқаратын деп санайды; соның салдарынан өнеркәсіптік революцияның кеңеюі ұлттық бәсекелестік дәуірінің пайда болуына ықпал етті, бұл XIX ғасырдың соңында Африка үшін күреске және формалды империяларды игеруге әкелді.

Демократия, мемлекет және құқықтық базалар

Мемлекет, оның ресми механизмдері және капиталистік қоғамдар арасындағы қарым-қатынас 19 ғасырдан бері әлеуметтік және саяси теорияның көптеген салаларында белсенді түрде талқыланып келеді. Эрнандо де Сото – заманауи экономист, ол капитализмнің маңызды ерекшелігі – меншік құқығы мен мәмілелер нақты тіркелген ресми меншік жүйесіндегі меншік құқығының мемлекеттік қорғалуы екенін айтады. Де Сото пікірінше, бұл физикалық активтердің капиталға айналу процесі болып табылады, ол өз кезегінде нарықтық экономикада одан да көп және тиімдірек пайдаланылады. Марксистік экономистердің көптеген өкілдері Англиядағы «Enclosure Acts» және басқа елдердегі ұқсас заңнамалар капиталистік алғашқы жинақталудың ажырамас бөлігі болды және жеке жер меншігінің нақты құқықтық негіздері капитализмнің дамуына тікелей қатысты деп дәлелдейді. Дуглас Норт бастама көтерген жаңа институционалдық экономика капитализмнің тиімді жұмыс істеуі үшін құқықтық базаның қажеттілігін қаперіне салады және капитализмнің тарихи дамуы мен саяси және экономикалық институттардың құрылуы мен сақталуы арасындағы байланысқа назар аударады. Жаңа институционалдық экономика және мемлекеттік саясатқа бағытталған басқа да салалардағы экономистер мемлекеттік араласудың (салық, әлеуметтік жәрдемақы және мемлекеттік реттеу сияқты) тиімділікті арттыруға қабілеттілігін және оның қашан және қалай орын алуға болатынын бағалауға тырысады. Жаңа кейнсиандық экономист Грегори Манкиудің пікірінше, мемлекеттік араласу «нарықтың сәтсіздігі» жағдайында немесе нарықтың өзі ресурстарды тиімді бөле алмайтын жағдайларда нарық нәтижелерін жақсарта алады. Нарықтың сәтсіздігіне сыртқы факторлардың болуы себеп болады, яғни нарық оң сыртқы факторға ие өнімді жеткіліксіз өндірсе немесе теріс сыртқы факторға ие өнімді артық өндірсе. Мысалы, ауаның ластануы – нарыққа енгізілмейтін теріс сыртқы фактор, себебі әлемдегі ауа ешкімге тиесілі емес және ластаушыларға сатылмайды. Сондықтан, ластану деңгейі тым жоғары болуы мүмкін, ал өндіріске қатысы жоқ адамдар ластанудың салдарынан зардап шегеді, оның орнына ластануды шығарған компания төлеуі керек. Нарықтың сәтсіздігі теориясын сынға тартқан Рональд Коуз, Гарольд Демсетц және Джеймс М. Бьюкенен сияқты ғалымдар үкіметтік бағдарламалар мен саясаттар да абсолютті түрде жетілдірілмегенін айтады. Олардың пікірінше, нарықтың сәтсіздіктері көбінесе шағын болады, ал үкіметтік сәтсіздіктер кейде үлкен болады. Сондықтан, жетілмеген нарықтар жетілмеген мемлекеттік баламалардан көбінесе жақсырақ. Бүгінгі таңда барлық елдерде нарықты реттеудің қандай да бір түрі бар, бірақ реттеудің оптималды деңгейі күмәнді. Демократия мен капитализм арасындағы қарым-қатынас теорияда және танымал саяси қозғалыстарда даулы мәселе болып табылады. 19 ғасырдағы Ұлыбританияда ересек еркектердің жалпы сайлау құқығының кеңеюі индустриалды капитализмнің дамуымен бірге жүрді, ал демократия капитализммен бірдей уақытта кеңінен тарады. Демократиялық бейбітшілік теориясы бойынша зерттеулер капиталистік демократиялардың бір-бірімен соғысқа түспейтінін және ішкі зорлық-зомбылықтың азын көрсетеді. Алайда, демократиялық бейбітшілік теориясын сынға тартқандар демократиялық капиталистік мемлекеттер демократиялық (немесе капиталистік) болғандықтан емес, саяси ұқсастық немесе саяси тұрақтылық салдарынан басқа демократиялық капиталистік мемлекеттермен сирек немесе ешқашан соғыспайтынын атап өтеді. Авторитарлық режимдер экономикалық өсімді саяси еркіндікке ұсыныс жасамастан басқара алды.