Моцарт әуенінің психологиялық әсері

Кіріспе

Моцарт музыкасын тыңдаудың психологиялық әсері
Моцарт эффектісі – Моцарттың музыкасын тыңдау IQ тестісінің бір бөлігіндегі ұпайларды уақытша арттыруы мүмкін деген теория. Теорияның танымал ғылыми нұсқалары «Моцартты тыңдау сізді ақылды етеді» немесе бала кезінде классикалық музыкаға толу ақыл-ой дамуына жағымды әсер етеді деп мәлімдейді. 1993 жылғы бастапқы зерттеуде, қағазды бүктеу және лабиринттерді шешу сияқты кеңістіктік ойлау деп аталатын белгілі бір ақыл-ой тапсырмаларын орындауда шамамен 15 минутқа дейін уақытша жақсару байқалды. Бұл нәтижелер танымал баспасөздерде күрт шамадан тыс көрсетіліп, «Моцарт сізді ақылды етеді» дегенге айналды. АҚШ-тың Джорджия штаты тіпті әр балаға классикалық музыканың CD-сін беру үшін бюджет ұсынды. 1997 жылғы Boston Globe газетінде Раушер мен Шоудың кейбір нәтижелері жарияланды. Онда үш және төрт жастағы балалардың сегіз ай жеке фортепиано сабақтарын алғаннан кейін, бақылау тобымен (компьютерлік сабақтар, ән салу сабақтары және ешқандай оқытусыз) салыстырғанда, кеңістіктік-уақыттық ойлау сынақтарында 30%-ға жоғары нәтиже көрсеткені айтылды. 1997 жылы Дон Кэмпбеллдің «Моцарт эффектісі: Музыканың күшін пайдаланып, денені емдеу, ақыл-ойыңызды күшейту және шығармашылық рухыңызды ояту» атты кітабында Моцартты (әсіресе фортепиано концерттерін) тыңдаудің IQ-ны уақытша арттыруға және ақыл-ой функциясына көптеген пайдалы әсерлер тигізуі мүмкін деген теория талқыланды. Кэмпбелл нәрестелерге арнайы таңдалған классикалық музыканы ойнауды ұсынады, бұл олардың ақыл-ой дамуына пайдалы болады деп күтеді. «Моцарт эффектісінен» кейін Кэмпбелл «Балалар үшін Моцарт эффектісі» атты кітап жазып, осыған байланысты өнімдер жасады. Оның сөзіне сүйенсек, бұл музыкалар Моцарт эффектісі арқылы «терең демалыс пен қайта жаңғырту», «ақыл-ой мен оқу» және «шығармашылық пен қиялды» жақсартады. Кэмпбелл бұл терминді «денсаулық, білім және әл-ауқаттанудағы музыканың трансформациялық күшін көрсететін кең мағыналы термин» деп анықтайды. Бұл музыканы стрессті, депрессияны немесе алаңдаушылықты азайту, демалысқа немесе ұйқыға түсуге көмектесу, денеге қуат беру, есте сақтау қабілетін немесе сананы жақсарту үшін қолдануды білдіреді. Музыка мен дыбыстың инновациялық және тәжірибелік қолданылуы есту қабілетінің бұзылуын, дислексияны, назар аударудың жетіспеушілігін, аутизмді және басқа да психикалық және физикалық бұзылулар мен ауруларды жақсартуға мүмкіндік береді. Бұл теориялар даулы. Дыбыс пен музыканың (ойналған және тыңдалған) танымдық функциялармен және әртүрлі физиологиялық көрсеткіштермен байланысы нақты нәтижелерсіз зерттелді.

Psychological effects of listening to Mozart's music
The Mozart effect is the theory that listening to the music of Mozart may temporarily boost scores on one portion of an IQ test. Popular science versions of the theory make the claim that "listening to Mozart makes you smarter" or that early childhood exposure to classical music has a beneficial effect on mental development. The original study from 1993 reported a short term (lasting about 15 minutes) improvement on the performance of certain kinds of mental tasks known as spatial reasoning, such as folding paper and solving mazes. The results were highly exaggerated by the popular press and became "Mozart makes you smart",
The U. S. state of Georgia even proposed a budget to provide every child with a CD of classical music. A 1997 Boston Globe article mentioned some of the Rauscher and Shaw results. It described one study in which three and four year olds who were given eight months of private piano lessons scored 30% higher on tests of spatio temporal reasoning than control groups given computer lessons, singing lessons, and no training. The 1997 book by Don Campbell, The Mozart Effect: Tapping the Power of Music to Heal the Body, Strengthen the Mind, and Unlock the Creative Spirit, discusses the theory that listening to Mozart (especially the piano concertos) may temporarily increase one's IQ and produce many other beneficial effects on mental function. Campbell recommends playing specially selected classical music to infants, in the expectation that it will benefit their mental development. After The Mozart Effect, Campbell wrote a follow up book, The Mozart Effect For Children, and created related products. Among these are collections of music that he states harness the Mozart effect to enhance "deep rest and rejuvenation", "intelligence and learning", and "creativity and imagination". Campbell defines the term as "an inclusive term signifying the transformational powers of music in health, education, and well being. It represents the general use of music to reduce stress, depression, or anxiety; induce relaxation or sleep; activate the body; and improve memory or awareness. Innovative and experimental uses of music and sound can improve listening disorders, dyslexia, attention deficit disorder, autism, and other mental and physical disorders and diseases". These theories are controversial. The relationship of sound and music (both played and listened to) for cognitive function and various physiological metrics has been explored in studies with no definitive results.

Саяси әсері

Теорияның саяси әсері 1998 жылдың 13 қаңтарында Грузия штатының губернаторы Зелл Миллер өзі ұсынған мемлекеттік бюджетке жылына 105 000 доллар қарастырылып, Грузияда туған әрбір балаға классикалық музыканың кассеті немесе CD-сі тарту етілетінін жариялады. Миллер: "Өте ерте жаста музыка тыңдау математика, инженерия және тіпті шахматтың негізінде жатқан кеңістіктік-уақыттық есептеу қабілетіне әсер ететініне ешкім күмәнданбайды" деді. Миллер заң шығарушыларға Бетховеннің "Қуаныш гимні" шығармасын магнитофон арқылы ойнатып, "Енді, сіздердің ақылдарыңызды біліп сезініп тұрсыз ба?" деп сұрады. Миллер Атланта симфониясының музыкалық жетекшісі Йоэль Левиден классикалық туындылар жинағын жасауды өтінді. Штат өкілі Гомер Делоч: "Мен Чарли Дэниелс немесе осы сияқты бірдеңені қосу мүмкіндігі туралы сұрадым, бірақ олар классикалық музыканың күшті жағымды әсері бар деп ойлады. Мен осы әсерлерді осыша зертпегендіктен, олардың сөздеріне сенемін, болмаса қалай?" деді.

Кейінгі зерттеулер мен мета-талдаулар

Кейбір қолдау көрсеткен есептер жарияланғанымен, оң нәтижелер көрсеткен зерттеулер эмоционалдық сипаттары бар кез келген музыка түрімен байланысты. Сонымен қатар, көңіл-күй мен белсенділіктің зияткерлік пайдасы кеңістіктік-уақыттық ойлаумен ғана шектелмейді, сонымен қатар өңдеу жылдамдығы мен шығармашылық проблемаларды шешуге де қатысты. Балалар арасындағы кейбір зерттеулер IQ немесе кеңістіктік қабілетке әсер етпейтінін көрсетсе, ал басқалары бұл әсерді балаларға ұнайтын, күшті әуенді музыкамен тудыруға болатынын ұсынады. Кейінгі дәлелдердің салмағы немесе әсердің жоқтығын, немесе көңіл-күй мен белсенділіктің артуымен байланысты қысқа мерзімді әсерлерді қолдайды, бұл нәтижелер Nature журналындағы бастапқы есептен кейін жарияланды. 1999 жылы екі зерттеушілер тобы Моцарт әсерінің болуына күдік тудырды. "Моцарт әсері: прелюдия ма, әлде реквием бе?" деген тақырыппен бірге жарияланған екі мақалада Chabris мета-талдау жасап, "кән кез келген когнитивтік жақсартулар шағын және жалпы IQ немесе ойлау қабілетінің өзгеруін көрсетпейді, бірақ оның орнына бір нақты когнитивтік тапсырманы орындаудан туындайды және "құштарлық белсенділігі" деп аталатын қарапайым нейропсихологиялық түсіндірмеге ие" деп хабарлады. Мысалы, ол "Моцартты немесе Стивен Кинг әңгімесінен үзіндіні тыңдаудың, тек оны ұнатушылардың ғана қағазды бүгу және кесу қабілетін жақсартатынын" көрсеткен зерттеуді келтірді. Steele және басқалар "Моцартты тыңдау бір тәжірибеде тыныштыққа қарағанда 3 ұпайға жоғары, ал екінші тәжірибеде 4 ұпайға төмен" деген қорытындыға келді. Басқа зерттеуде бұл әсер Моцарттың түпнұсқа музыкасымен қайталанды, бірақ темп баяулатылғанда және мажорлық аккордтар минорлық аккордтармен ауыстырылғанда жойылды. Моцарт әсерін қайталау үшін Раушер, Шоу және Кай (1995) ұсынған үш маңызды компонентті іске асырғанмен, Маккачон (2000) 36 ересек адамнан тұратын зерттеуде Моцарт әсерін қайталай алмады. Бұл шарттар: психикалық бейнелердің кеңістіктік компоненттерін пайдаланатын тапсырманы қамтамасыз ету; шың эффектілерін болдырмау үшін алдын ала сынақсыз зерттеу дизайны; қайталанатын және қарапайым емес, күрделі музыкалық композиция. Классикалық музыканы, джазды немесе үнсіздікті тыңдағаннан кейін, зерттеу кеңістіктік ойлау қабілетіне ешқандай маңызды әсер тигізбеді. Моцарт әсері, көбінесе белсенділік пен көңіл-күйдің нәтижесі болып көрінеді. Белсенділік – кеңістіктік қабілет пен музыка арасындағы байланысты анықтайтын, Моцарт әсерін анықтайтын шатастыратын фактор. "Моцарт әсерінің" танымал нұсқалары, соның ішінде Алекс Росс "Моцартты тыңдау сізді шынымен ақылды етеді" деген пікірі және Зелл Миллердің Джорджия заң шығарушы органына "Сіз өзіңізді ақылды сезінбейсіз бе?" деген сұрағы, көбінесе оны "зияткерлікке" байланыстырады. Раушер, бастапқы зерттеушілердің бірі, бұл идеяны жоққа шығарды. 1999 жылы әсерге қарсы мақалаға жауап ретінде,

While some supportive reports have been published, studies with positive results have tended to be associated with any form of music that has energetic and positive emotional qualities. Moreover, the intellectual benefits of enhanced mood and arousal are not restricted to spatial temporal reasoning, but extend to speed of processing and creative problem solving. Among children, some studies suggest no effect on IQ or spatial ability, whereas others suggest that the effect can be elicited with energetic popular music that the children enjoy. The weight of subsequent evidence supports either a null effect, or short term effects related to increases in mood and arousal, with mixed results published after the initial report in Nature. In 1999 a major challenge was raised to the existence of the Mozart effect by two teams of researchers. In a pair of papers published together under the title "Prelude or Requiem for the 'Mozart Effect'?" Chabris reported a meta analysis demonstrating that "any cognitive enhancement is small and does not reflect any change in IQ or reasoning ability in general, but instead derives entirely from performance on one specific type of cognitive task and has a simple neuropsychological explanation", called "enjoyment arousal". For example, he cites a study that found that "listening either to Mozart or to a passage from a Stephen King story enhanced subjects' performance in paper folding and cutting (one of the tests frequently employed by Rauscher and Shaw) but only for those who enjoyed what they heard". Steele et al. found that "listening to Mozart produced a 3 point increase relative to silence in one experiment and a 4 point decrease in the other experiment". In another study, the effect was replicated with the original Mozart music, but eliminated when the tempo was slowed down and major chords were replaced by minor chords. Despite implementing Rauscher, Shaw, and Ky's (1995) suggestions of three key components that must be present to replicate the Mozart Effect, McCutcheon (2000) still failed to reproduce the Mozart Effect in a study with 36 adults. These conditions were: to ensure a task that taps into spatial components of mental imagery; a research design that does not include a pretest to avoid ceiling effects; a musical composition that is complex rather than repetitive and simple. Regardless of listening to classical music, jazz or silence, the study did not yield a significant effect on spatial reasoning performance. The Mozart Effect is likely just an artifact of arousal and heightened mood. Arousal is the confounding variable that mediates the relationship between spatial ability and music that defines the Mozart Effect. Popular presentations of the "Mozart effect", including Alex Ross's comment that "listening to Mozart actually makes you smarter" and Zell Miller's "don't you feel smarter" query to the Georgia legislature, almost always tie it to "intelligence." Rauscher, one of the original researchers, has disclaimed this idea. In a 1999 reply to an article challenging the effect,

Психологиялық қоғамдастықтағы көптеген ғалымдар қазір балаларға классикалық музыка ойнату олардың зияткерлік қабілетін арттырады деген пікірді "аңыз" деп санайды. Эмори университетінің психологы Скотт Лилиенфельд өзінің "Халық психологиясының 50 ұлы аңызы" атты кітабында Моцарт әсерін алтыншы орынға қойды.

Денсаулыққа арналған жәрдемақылар

Музыканың басқа да қасиеттері бар ма екенін анықтау үшін зерттелді. 2001 жылғы сәуір айындағы «Корольдік медицина қоғамы журналында» Моцарт музыкасының денсаулыққа тигізер ықтимал пайдасы бағаланды. Джон Дженкинс эпилепсиямен ауыратын науқастарға K.448 сонатасын ойнатып, эпилептиформалық белсенділіктің төмендегенін анықтады. Ұлыбританиялық эпилепсия ұйымының мәліметінше, зерттеулер Моцарттың K.448 және 23-ші фортепиано концерті (K. 488) ғана емес, тағы бір музыка туындысының да осындай әсерге ие екенін көрсеткен; грек композиторы Яннидің «Акрояли/Стендинг ин Мошн» (Янни Live at the Acropolis нұсқасы, Акропольде орындалған) атты әні. 2023 жылы Сандра Оберлайтер мен Якоб Пицшниг Scientific Reports журналында эпилепсиядағы «Моцарт әсері» туралы қолда бар дәлелдердің ғылыми тұрғыдан жеткілікті еместігін көрсетті. Жүргізілген кең ауқымды мета-талдауда, симптомдарды жеңілдетуге қатысты оң нәтижелердің нашар зерттеу жобалары, таңдап алынған есеп беру және жеткіліксіз үлгі көлеміне негізделгені айтылды. Бұған қоса, зерттеу деректерінің қолжетімсіздігіне байланысты нәтижелерді қайталау мүмкін емес, бұл қазіргі зерттеу стандарттарына сәйкес келмейді.

Моцарттың музыкасының басқа да қолданылулары

Моцарт музыкасының әсері IQ-ны көтермейтіні анық болғанмен, музыканың әсері зерттеулерінің саласы өте кең: эпилепсия ұстамаларын бастауымен байланысы, тіпті жануарларға жасалған зерттеулерде егеуқұйрықтардың жатырда музыкаға ұшырауы олардың лабиринтте оқу қабілетін жақсартатыны анықталды. Алғашқы талап әлі де қоғамдық өмірге әсер етеді. Мысалы, Ұлыбританияның Guardian газеті хабарлағандай, Германиядағы сарқынды су тазарту станциясы қалдықтарды жылдам ыдырату үшін Моцарт музыкасын ойнатады. Станцияның бас операторы Антон Стуцки: «Біздің ойымызша, құпиясы музыканың тербелісінде, ол суға, сарқынды суға және тіпті жасушаларға дейін жетеді», – деген пікір білдірді.

Альфред А. Томатис

"Моцарт әсері" терминін француз зерттеушісі Альфред А. Томатис 1991 жылы жариялаған "Pourquoi Mozart?" ("Неге Моцарт?") атты кітабында қолданды. Ол құлақты "қайта оқыту" үшін Моцарттың музыкасын пайдаланды және әртүрлі жиілікте ойнатылатын музыка құлаққа көмектеседі, емдеуге және мидың дамуына жағдай жасайды деп сенді. Бірақ оның әдісі Моцарттың музыкасын тыңдау интеллектіні арттырады деген пікірлермен тікелей байланысты емес.