Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қызылырмақ өзенінің кең аңғарында орналасқан қала, экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығына негізделгенімен, орташа өлшемді сауда және өнеркәсіп орталығы болып табылады. Теміржол жөндеу шеберханалары және кілем, кірпіш, цемент, мақта және жүн маталарын өндірудің дамыған саласы қала экономикасының негізгі құрамдас бөліктері болып табылады. Айналасындағы аймақ астық өндіретін өңір, және онда Дивригиде өңделетін темір кенінің ірі кен орындары бар. Сивас сондай-ақ Ирак және Иранға қарайтын солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс сауда жолдары үшін маңызды байланыс нүктесі болып табылады. Теміржолдардың дамуымен қала Анкара, Кайсери, Самсун және Эрзурум қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол бағыттарының торабы ретінде жаңа экономикалық маңызға ие болды. Қала әуе жолы арқылы Стамбул және Измирмен байланысады. "Себастьян" атауы Sebastianòs, Σεβαστιανός сөзінен туындаған, ол қалалық адамды білдіреді.
The city, which lies at an elevation of in the broad valley of the Kızılırmak river, is a moderately sized trade centre and industrial city, although the economy has traditionally been based on agriculture. Rail repair shops and a thriving manufacturing industry of rugs, bricks, cement, and cotton and woolen textiles form the mainstays of the city's economy. The surrounding region is a cereal producing area with large deposits of iron ore which are worked at Divriği. Sivas is also a communications hub for the north–south and east–west trade routes to Iraq and Iran, respectively. With the development of railways, the city gained new economic importance as junction of important rail lines linking the cities of Ankara, Kayseri, Samsun, and Erzurum. The city is linked by air to Istanbul and İzmir. The popular name Sebastian derives from Sebastianòs, Σεβαστιανός, meaning someone from the city.
Атауы
Қаланың атауы Византиялық грек тіліндегі Сивастея атауының қысқартылған түрі болып табылады, ол Койне грек тіліндегі Себастея (Σεβάστεια) атауынан шыққан. Бұл атау "Себаст" атағын қолданған императордың құрметіне берілген, ал "Себаст" грек тілінде "Август" атағымен тең.
The name of the city is a truncated form of its Byzantine Greek name Sivasteia from the Koine Greek name Sebasteia (Σεβάστεια), meaning that it was named in honour of an emperor using the title Sebastos, the Greek equivalent of Augustus.
Ежелгі және ортағасырлық
Сивастың римдік кезеңге дейінгі тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Б.з.д. 64 жылы, үшінші Митридат соғысынан кейін Кіші Азияны қайта ұйымдастыру барысында Помпей Ұлы осы жерде "Мегалополис" деп аталған қала құрды. Нумизматикалық деректер Мегалополистің б.з.д. I ғасырының соңында атын "Себасте" деп өзгерткенін көрсетеді, бұл грек тіліндегі Августқа тең келетін "Себастос" сөзінің әйелдік түрі. "Сивас" атауы – қаланың кеш рим (Византия) империясы кезінде белгілі болған Себастея атынан шыққан түрікше нұсқасы. Себастея император Диоклетиан тұсында Кіші Армения провинциясының астанасы болды, христиан шіркеуінің ерте тарихында маңызды орынға ие болды. 4-ғасырда қала епископтары Әулие Блаз және Әулие Петр Себастея, сондай-ақ Кіші Азиядағы монахтықтың алғашқы негізін қалаушылардың бірі Евстафий осы қалада тұрды. Сондай-ақ, 4-ғасырда Себастеяның қырық шейітінің шейіт болған жері де осы қала болды. Юстиниан I бұйрығымен 6-ғасырда қаланың төңірегіне нығайтылған қабырғалар қайта салынды. 1020-жылдардың басында Василий II Себастея маңындағы аймақты Васпураканға айырбастап, король Сенекерим Арджуниге тапсырды, ол мыңдаған армян ізбасарларымен бірге Себастеяға қоныстанды. 1059 жылы Себастея түрік тайпалары тонаған алғашқы маңызды қала болды. Сол жылдың тамызында әртүрлі әмірлердің әскері қабырғасыз қаланың алдына жиналды. Бастапқыда олар қаланы тонауға шексінді, себебі қаладағы бірнеше христиан шіркеулерінің күмбездерін әскери лагерьлердің шатырлары деп жаңылыстырды. Бірақ қаланың қорғанышсыз екенін түсінген соң, оны сегіз күн бойы өртеп, халқының көп бөлігін қырды және көптеген тұтқындарды әкеп кетті. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін қала түрікмен Данышменд әулетінің (1071–1174) билігіне көшті. Данишменд Гази қайтыс болғаннан кейін Сивас Низаметтин Яғабасанға өтті, ол Данишменд Газидің мұрагерлерімен күресіп жеңіске жетті. 1174 жылы қала Селжұқ билеушісі Килиж Арслан II басып алды және Коньямен бірге Селжұқ империясының астанасы ретінде қызмет етті. Селжұқтардың билігі кезінде Сивас жібек жолындағы маңызды сауда орталығы болды, сондай-ақ қала мешіттер мен медреселерге (исламдық білім беру орындарына) ие болды, олардың төртеуі бүгінге дейін сақталған, ал біреуі Сивас мұражайына айналдырылды. Кейін қала Ильханидтер, Эретна және Кады Бурханеттиннің билігіне көшті.
Little is known of Sivas' history prior to its emergence in the Roman period. In 64 BC, as part of his reorganization of Asia Minor after the Third Mithridatic War, Pompey the Great founded a city on the site called "Megalopolis". Numismatic evidence suggests that Megalopolis changed its name in the last years of the 1st century BC to "Sebaste", the feminine form of Sebastos, the Greek equivalent of Augustus. The name "Sivas" is the Turkish version deriving from the name Sebasteia, as the city was known during the late Roman (Byzantine) empire. Sebasteia became the capital of the province of Armenia Minor under the emperor Diocletian, was a town of some importance in the early history of the Christian Church; in the 4th century it was the home of Saint Blaise and Saint Peter of Sebaste, bishops of the town, and of Eustathius, one of the early founders of monasticism in Asia Minor. It was also the place of martyrdom of the Forty Martyrs of Sebaste, also 4th century. Justinian I had a fortified wall around it rebuilt in the 6th century. In the early 1020s, Basil II delivered the region around Sebasteia in exchange for Vaspurakan to King Seneqerim Ardzruni, who settled in Sebasteia with thousands of his Armenian followers. Sebasteia was the first important city to be plundered by Turkish tribes in 1059. In August of that year the troops of various emirs gathered before the unwalled city. Initially they hesitated to sack it, mistaking the domes of the city's several Christian churches for tents of military camps. As soon as they realized that the city was defenceless they burned it for eight days, slaughtered a large part of its population and took many prisoners. The city came under the domain of Turkmen Danishmend dynasty (1071–1174) after the Battle of Manzikert in 1071. After the death of Danişmend Gazi, Sivas passed to Nizamettin Yağıbasan who won it after a struggle with Danişmend Gazi's successors. In 1174, the city was captured by Seljuk ruler Kilij Arslan II and periodically served as capital of the Seljuk empire along with Konya. Under Seljuk rule, Sivas was an important center of trade along the silk road and site of a citadel, along with mosques and madrasas (Islamic educational institutions), four of which survive today and one of which houses the Sivas Museum. Then it passed to the Ilkhanids, Eretna and Kadı Burhanettin.
Осман дәуірі
Қала Осман сұлтаны Баязид I (1389–1402) тарапынан басып алынды. 1398 жылы Тамерлан аймаққа шабуыл жасады және оның әскерлері 1400 жылы қаланы қиратты, содан кейін 1408 жылы Османдықтар оны қайта басып алды. Османдықтардың билігінде Сивас Рум эялетінің әкімшілік орталығы болды. Екі протестант шіркеуі және сегіз мектеп болды, олардың көпшілігі неміс және американдықтармен қамтамасыз етілген. 1915 жылдың 5 шілдесінен бастап армян геноциді және грек христиандарына қарсы геноцид кезінде Сивас христиан қауымы депортация мен жаппай өлім жазалары арқылы құрылыстан жойылды.
The city was acquired by Ottoman Sultan Bayezid I (1389–1402). In 1398, Tamerlane swept into the area and his forces destroyed the city in 1400, after which it was recaptured by the Ottomans in 1408. Under the Ottomans, Sivas served as the administrative center of the Eyalet of Rum Two Protestant churches and eight, mostly German and American staffed, schools. During the genocide against Armenians as well as during the genocide against Greek Christians from July 5, 1915 onward, the Christian community of Sivas was exterminated during deportations and mass executions.
Түрік Республикасы кезеңі
Сивас конгресі (Хейет-и Темсилье) 1919 жылдың 4-11 қыркүйегінде осы қалада өтті. Түрік Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрк (1881–1938) Амасиядан келгеннен кейін, Сивас конгресі Түрік Республикасының құрылуындағы шешуші кезең деп есептеледі. Осы конгресте Ататүрк ұлттық қарсылықтың атқару комитетінің төрағасы ретінде бекітілді (Түрік тәуелсіздік соғысын қараңыз). Сивас 1927–1939 жылдардағы түрік 500 лиралық банкнотаның арт жағында суреттелген. 1993 жылдың 2 шілдесінде Сивастағы Мадымак қонақ үйіне наразылық білдірген радикалды ислами топтардың шамамен 15 мың мүшесі Азиз Несиннің қатысуына қарсы наразылық көрсетіп, өрт қойған кезде алевилердің мәдени және әдеби фестиваліне қатысқан 37 адам қаза тапты. Осы оқиға Түркия үкіметінің діни фанатизмге, экстремистік исламға және антисекуляризмге қарсы күресті күшейтуіне әкелді. 2006 жылдың соңында Пир Сұлтан Абдал мәдени институты бұл трагедияны еске алу үшін бұрынғы қонақ үйді мұражайға айналдыру науқанын бастады, ол қазір Сивас қырғыны деп белгілі.
The Sivas Congress (Heyet i Temsiliye) was held in this city 4–11 September 1919. With the arrival of Mustafa Kemal Atatürk (1881–1938), the founder of the Turkish Republic, from Amasya, the Congress of Sivas is considered a turning point in the formation of the Turkish Republic. It was at this congress that Atatürk's position as chair of the executive committee of the national resistance was confirmed (see Turkish War of Independence). Sivas was depicted on the reverse of the Turkish 500 lira banknote of 1927–1939. On 2 July 1993, 37 participants in an Alevi cultural and literary festival were killed when a mob of demonstrators set fire to the Madımak hotel in Sivas during a violent protest by some 15,000 members of various radical Islamist groups against the presence of Aziz Nesin. The deaths resulted in the Turkish government taking a harder stance against religious fanaticism, militant Islam, and antisecularism. In late 2006, there was a campaign by the Pir Sultan Abdal Cultural Institute to convert the former hotel into a museum to commemorate the tragedy, now known as the Sivas massacre.
Демография
XIX ғасырдың ортасында Сиваста 17 000 адам тұрды, олардың көп бөлігі мұсылман түркілері болды.
In the mid 19th century, Sivas had 17,000 inhabitants, with a majority of Muslim Turks.
Климат
Сивастың континенттік климаты бар (Köppen: Dsb, Trewartha: Dc), жаз айлары жылы және құрғақ, қыс айлары суық және қарлы болады. Шілде және тамыз айлары ең құрғақ, ал сәуір және мамыр айлары ең ылғалды айлар.
Sivas has a continental climate (Köppen: Dsb, Trewartha: Dc), with warm, dry summers and cold, snowy winters. The driest months are July and August and the wettest are April and May.
Экономика
Сивас тарихи түрде астық өндіруімен белгілі болған.
Historically, Sivas was known for producing cereal.
Көрікті жерлер
Мәдени және өнеркәсіптік орталық ретінде Сивас 12 және 13 ғасырлардағы Селджук сәулетінің көптеген үлгілерін қамтиды. Сивастың Ұлы мешіті (Улу Ками) алғаш рет 1197 жылы салынған. Қалада Осман сәулет стилінің де бірнеше көрнекті үлгілері бар. Қаладағы Осман сәулетінің ең танымал мысалы – 1580 жылы Османдық везир Мехмет Паша салған Кале Ками ("Цитадель мешіті"). 1576 жылы аяқталған Куршунлу Хамами ("Қорғасын монша") қаладағы ең ірі тарихи монша болып табылады және классикалық Осман моншаларының көптеген элементтерін сақтайды. Бехрампаша ханы (караван-сарай) 1573 жылы аяқталды және терезелеріндегі арыстан бейнелерімен әйгілі. Әзірбайжан Конгресі және Этнография мұражайы (Atatürk Kongre ve Etnografya Müzesi) екі бөлімнен тұратын мұражай. Олардың бірі Сивастың Османдық мұрасына, екіншісі – түрік ұлттық қозғалысының маңызды кезеңі болған Сивас Конгресіне арналған. Басқа мұражайлардың ішінде Сивас Конгресі және Этнография мұражайы, сондай-ақ Сивас Археология мұражайы бар. Мадымак ғылым және мәдениет орталығы бұрынғы Мадымак қонақ үйінің ғимаратында орналасқан. Қаланың қазіргі орталығы – Губернатор резиденциясының жанында орналасқан Губернатор алаңы (Hükümet Meydanı, сондай-ақ Конак Meydanı деп те аталады). Осы аймақта қаланың көптеген элиталық қонақ үйлері мен мейрамханалары шоғырланған. Қала тұрғындары әдетте сауда жасау үшін Ататүрк даңғылына барады. Сивас сонымен қатар қала табысына елеулі үлес қосатын емдік жылу суларымен де танымал. Адамдар бұл сулардың көптеген ауруларды емдей алады деп сенеді. Ең танымал жылу сулы аймақтар – Сычак Чермик, Согук Чермик және Кангал Балыклы Каплыца.
A cultural hub as well as an industrial one, Sivas contains many examples of 12th and 13th century Seljuk architecture. The Great Mosque (Ulu Cami) of Sivas was first built in 1197. The city also contains some fine examples of the Ottoman architectural style. The most prominent example of Ottoman architecture in the city is the Kale Camii ("Citadel Mosque"), built in 1580 by Mehmet Pasha, an Ottoman vizier. Kurşunlu Hamamı ("Leaden Bath") which was completed in 1576, is the largest historic bathhouse in the city and it contains many details from the classical Ottoman bath building. Behrampaşa Hanı (a caravanserai), was completed in 1573 and it is famous for the lion motifs around its windows. Atatürk Congress and Ethnography Museum (Atatürk Kongre ve Etnografya Müzesi) is a museum with two sections. One is a dedicated to the Ottoman heritage of Sivas. The other is to the Sivas Congress, one of the pivotal moments in the Turkish national movement. Other museums include the Sivas Congress and Ethnography Museum and the Sivas Archaeology Museum. The Madımak Science and Culture Centre is housed in the former Madımak Hotel. The modern heart of the city is Hükümet Square (Hükümet Meydanı, also called Konak Meydanı) located just next to the Governor's mansion. This area is also home to many of the city's high end hotels and restaurants. The city's shoppers usually head to Atatürk Avenue. Sivas is also famous for its thermal springs which have a respectable percentage in the city's income. People believe that the water of these thermal springs can cure many illnesses. The most famous thermal areas are, Sıcak Çermik, Soğuk Çermik and Kangal Balıklı Kaplıca.
Спорт
Футбол – ең танымал спорт түрі: қала орталығынан жоғарыдағы ескі аудандарда балалар кешке ең кішкентай көшелерде доп теуіп ойнайды. Қаланың футбол клубы – «Сивасспор», ол өз ойындарын «Жаңа Сивас 4 қыркүйек» стадионында өткізеді. Қазіргі таңда клуб «Суперлига»да ойнайды.
Football is the most popular sport: in the older districts above the city centre children often kick balls around in the evenings in the smallest streets. The city's football club is Sivasspor, which plays its games at the New Sivas 4 Eylül Stadium. The club currently plays in Süper Lig.
Ас мәзірі
Сивас өңірінің ерекшелігі – тархана (қышқыл йогуртпен жасалған сорпа), келекос (йогурт қосылған қышқыл картоп сорпасы) және жеке жеуге болатын қабатты қатмыр нан. Сивас тағамының ерекше белгісі – мадимак, яғни шілтешеге ұқсас жергілікті шөпті пайдалану. Сивас кәбабы – Сивас қаласынан тараған кәбабтың бір түрі.
Specialties of Sivas are tarhana (a soup made using sour yogurt), kelecos (a sour potato soup made with yoghurt) and katmer, a flaky pastry bread which can be consumed on its own. One distinct feature of Sivas cooking is the use of madimak, which is a local herb used similarly to spinach. Sivas kebabı is a variety of kebab originating from Sivas.