Кіріспе

Қызылырмақ өзенінің кең аңғарында орналасқан қала, экономикасы дәстүрлі түрде ауыл шаруашылығына негізделгенімен, орташа өлшемді сауда және өнеркәсіп орталығы болып табылады. Теміржол жөндеу шеберханалары және кілем, кірпіш, цемент, мақта және жүн маталарын өндірудің дамыған саласы қала экономикасының негізгі құрамдас бөліктері болып табылады. Айналасындағы аймақ астық өндіретін өңір, және онда Дивригиде өңделетін темір кенінің ірі кен орындары бар. Сивас сондай-ақ Ирак және Иранға қарайтын солтүстік-оңтүстік және шығыс-батыс сауда жолдары үшін маңызды байланыс нүктесі болып табылады. Теміржолдардың дамуымен қала Анкара, Кайсери, Самсун және Эрзурум қалаларын байланыстыратын маңызды теміржол бағыттарының торабы ретінде жаңа экономикалық маңызға ие болды. Қала әуе жолы арқылы Стамбул және Измирмен байланысады. "Себастьян" атауы Sebastianòs, Σεβαστιανός сөзінен туындаған, ол қалалық адамды білдіреді.

Атауы

Қаланың атауы Византиялық грек тіліндегі Сивастея атауының қысқартылған түрі болып табылады, ол Койне грек тіліндегі Себастея (Σεβάστεια) атауынан шыққан. Бұл атау "Себаст" атағын қолданған императордың құрметіне берілген, ал "Себаст" грек тілінде "Август" атағымен тең.

Ежелгі және ортағасырлық

Сивастың римдік кезеңге дейінгі тарихы туралы көп мәлімет жоқ. Б.з.д. 64 жылы, үшінші Митридат соғысынан кейін Кіші Азияны қайта ұйымдастыру барысында Помпей Ұлы осы жерде "Мегалополис" деп аталған қала құрды. Нумизматикалық деректер Мегалополистің б.з.д. I ғасырының соңында атын "Себасте" деп өзгерткенін көрсетеді, бұл грек тіліндегі Августқа тең келетін "Себастос" сөзінің әйелдік түрі. "Сивас" атауы – қаланың кеш рим (Византия) империясы кезінде белгілі болған Себастея атынан шыққан түрікше нұсқасы. Себастея император Диоклетиан тұсында Кіші Армения провинциясының астанасы болды, христиан шіркеуінің ерте тарихында маңызды орынға ие болды. 4-ғасырда қала епископтары Әулие Блаз және Әулие Петр Себастея, сондай-ақ Кіші Азиядағы монахтықтың алғашқы негізін қалаушылардың бірі Евстафий осы қалада тұрды. Сондай-ақ, 4-ғасырда Себастеяның қырық шейітінің шейіт болған жері де осы қала болды. Юстиниан I бұйрығымен 6-ғасырда қаланың төңірегіне нығайтылған қабырғалар қайта салынды. 1020-жылдардың басында Василий II Себастея маңындағы аймақты Васпураканға айырбастап, король Сенекерим Арджуниге тапсырды, ол мыңдаған армян ізбасарларымен бірге Себастеяға қоныстанды. 1059 жылы Себастея түрік тайпалары тонаған алғашқы маңызды қала болды. Сол жылдың тамызында әртүрлі әмірлердің әскері қабырғасыз қаланың алдына жиналды. Бастапқыда олар қаланы тонауға шексінді, себебі қаладағы бірнеше христиан шіркеулерінің күмбездерін әскери лагерьлердің шатырлары деп жаңылыстырды. Бірақ қаланың қорғанышсыз екенін түсінген соң, оны сегіз күн бойы өртеп, халқының көп бөлігін қырды және көптеген тұтқындарды әкеп кетті. 1071 жылы Манзикерт шайқасынан кейін қала түрікмен Данышменд әулетінің (1071–1174) билігіне көшті. Данишменд Гази қайтыс болғаннан кейін Сивас Низаметтин Яғабасанға өтті, ол Данишменд Газидің мұрагерлерімен күресіп жеңіске жетті. 1174 жылы қала Селжұқ билеушісі Килиж Арслан II басып алды және Коньямен бірге Селжұқ империясының астанасы ретінде қызмет етті. Селжұқтардың билігі кезінде Сивас жібек жолындағы маңызды сауда орталығы болды, сондай-ақ қала мешіттер мен медреселерге (исламдық білім беру орындарына) ие болды, олардың төртеуі бүгінге дейін сақталған, ал біреуі Сивас мұражайына айналдырылды. Кейін қала Ильханидтер, Эретна және Кады Бурханеттиннің билігіне көшті.

Осман дәуірі

Қала Осман сұлтаны Баязид I (1389–1402) тарапынан басып алынды. 1398 жылы Тамерлан аймаққа шабуыл жасады және оның әскерлері 1400 жылы қаланы қиратты, содан кейін 1408 жылы Османдықтар оны қайта басып алды. Османдықтардың билігінде Сивас Рум эялетінің әкімшілік орталығы болды. Екі протестант шіркеуі және сегіз мектеп болды, олардың көпшілігі неміс және американдықтармен қамтамасыз етілген. 1915 жылдың 5 шілдесінен бастап армян геноциді және грек христиандарына қарсы геноцид кезінде Сивас христиан қауымы депортация мен жаппай өлім жазалары арқылы құрылыстан жойылды.

Түрік Республикасы кезеңі

Сивас конгресі (Хейет-и Темсилье) 1919 жылдың 4-11 қыркүйегінде осы қалада өтті. Түрік Республикасының негізін қалаушы Мұстафа Кемал Ататүрк (1881–1938) Амасиядан келгеннен кейін, Сивас конгресі Түрік Республикасының құрылуындағы шешуші кезең деп есептеледі. Осы конгресте Ататүрк ұлттық қарсылықтың атқару комитетінің төрағасы ретінде бекітілді (Түрік тәуелсіздік соғысын қараңыз). Сивас 1927–1939 жылдардағы түрік 500 лиралық банкнотаның арт жағында суреттелген. 1993 жылдың 2 шілдесінде Сивастағы Мадымак қонақ үйіне наразылық білдірген радикалды ислами топтардың шамамен 15 мың мүшесі Азиз Несиннің қатысуына қарсы наразылық көрсетіп, өрт қойған кезде алевилердің мәдени және әдеби фестиваліне қатысқан 37 адам қаза тапты. Осы оқиға Түркия үкіметінің діни фанатизмге, экстремистік исламға және антисекуляризмге қарсы күресті күшейтуіне әкелді. 2006 жылдың соңында Пир Сұлтан Абдал мәдени институты бұл трагедияны еске алу үшін бұрынғы қонақ үйді мұражайға айналдыру науқанын бастады, ол қазір Сивас қырғыны деп белгілі.

Демография

XIX ғасырдың ортасында Сиваста 17 000 адам тұрды, олардың көп бөлігі мұсылман түркілері болды.

Климат

Сивастың континенттік климаты бар (Köppen: Dsb, Trewartha: Dc), жаз айлары жылы және құрғақ, қыс айлары суық және қарлы болады. Шілде және тамыз айлары ең құрғақ, ал сәуір және мамыр айлары ең ылғалды айлар.

Экономика

Сивас тарихи түрде астық өндіруімен белгілі болған.

Көрікті жерлер

Мәдени және өнеркәсіптік орталық ретінде Сивас 12 және 13 ғасырлардағы Селджук сәулетінің көптеген үлгілерін қамтиды. Сивастың Ұлы мешіті (Улу Ками) алғаш рет 1197 жылы салынған. Қалада Осман сәулет стилінің де бірнеше көрнекті үлгілері бар. Қаладағы Осман сәулетінің ең танымал мысалы – 1580 жылы Османдық везир Мехмет Паша салған Кале Ками ("Цитадель мешіті"). 1576 жылы аяқталған Куршунлу Хамами ("Қорғасын монша") қаладағы ең ірі тарихи монша болып табылады және классикалық Осман моншаларының көптеген элементтерін сақтайды. Бехрампаша ханы (караван-сарай) 1573 жылы аяқталды және терезелеріндегі арыстан бейнелерімен әйгілі. Әзірбайжан Конгресі және Этнография мұражайы (Atatürk Kongre ve Etnografya Müzesi) екі бөлімнен тұратын мұражай. Олардың бірі Сивастың Османдық мұрасына, екіншісі – түрік ұлттық қозғалысының маңызды кезеңі болған Сивас Конгресіне арналған. Басқа мұражайлардың ішінде Сивас Конгресі және Этнография мұражайы, сондай-ақ Сивас Археология мұражайы бар. Мадымак ғылым және мәдениет орталығы бұрынғы Мадымак қонақ үйінің ғимаратында орналасқан. Қаланың қазіргі орталығы – Губернатор резиденциясының жанында орналасқан Губернатор алаңы (Hükümet Meydanı, сондай-ақ Конак Meydanı деп те аталады). Осы аймақта қаланың көптеген элиталық қонақ үйлері мен мейрамханалары шоғырланған. Қала тұрғындары әдетте сауда жасау үшін Ататүрк даңғылына барады. Сивас сонымен қатар қала табысына елеулі үлес қосатын емдік жылу суларымен де танымал. Адамдар бұл сулардың көптеген ауруларды емдей алады деп сенеді. Ең танымал жылу сулы аймақтар – Сычак Чермик, Согук Чермик және Кангал Балыклы Каплыца.

Спорт

Футбол – ең танымал спорт түрі: қала орталығынан жоғарыдағы ескі аудандарда балалар кешке ең кішкентай көшелерде доп теуіп ойнайды. Қаланың футбол клубы – «Сивасспор», ол өз ойындарын «Жаңа Сивас 4 қыркүйек» стадионында өткізеді. Қазіргі таңда клуб «Суперлига»да ойнайды.

Ас мәзірі

Сивас өңірінің ерекшелігі – тархана (қышқыл йогуртпен жасалған сорпа), келекос (йогурт қосылған қышқыл картоп сорпасы) және жеке жеуге болатын қабатты қатмыр нан. Сивас тағамының ерекше белгісі – мадимак, яғни шілтешеге ұқсас жергілікті шөпті пайдалану. Сивас кәбабы – Сивас қаласынан тараған кәбабтың бір түрі.