Кіріспе
Мадагаскар жоспары (Мадагаскарплан) – нацистік Германия үкіметі ұсынған Еуропадағы еврейлерді Мадагаскар аралына күштеп көшіру жоспары. Франц Радемахер, Германия Сыртқы істер министрлігінің еврейлер бөлімінің басшысы, бұл идеяны 1940 жылдың маусым айында, Францияның құлауына аз уақыт қалғанда ұсынды. Ұсыныста Мадагаскар, сол кездегі француз колониясы, Германияға бейбіт келісімнің бір бөлігі ретінде берілуі керек еді. 1937 жылы Польша үкіметі поляк еврейлерін Мадагаскарға қоныстандыру мүмкіндігін зерттеді, бірақ аралдың әлеуетін бағалау үшін жіберілген топ тек 5000-ден 7000-ға дейін немесе кейбір есептер бойынша 500 отбасыны қабылдауға болатынын анықтады. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін нацистер Германиядағы еврей халқының эмиграциясын ынталандыруға тырысқандары толыққанды сәтті болмағандықтан, 1940 жылы нацистік үкімет еврейлерді Мадагаскарға депортациялау идеясын қайта көтерді. Радемахер 3 маусымда Мадагаскардың Еуропа еврейлері үшін бағыт ретінде қарастырылуын ұсынды. Адольф Гитлердің келісімімен Адольф Эйхман 15 тамызда төрт жыл бойы жылына миллион еврейді қоныстандыруды көздейтін меморандум жариялады, арал СС басқаруындағы полициялық мемлекет ретінде басқарылатын еді. Олар жоспар іске асса, көптеген еврейлердің қатал жағдайларға тап болатынын болжады. Британ теңіз блокадасының салдарынан жоспарды жүзеге асыру мүмкін болмады. 1940 жылдың қыркүйегінде нацистер Ұлыбритания шайқасында жеңілгеннен кейін жоспар кейінге шегерілді және 1942 жылы, еврейлерге қарсы жүйелі геноцид саясаты – «Соңғы шешім» басталғанда толығымен тоқтатылды. Бұл жоспар геноцид саясатына қатысты маңызды психологиялық қадам болды.
The Madagascar Plan (Madagaskarplan) was a plan proposed by the Nazi German government to forcibly relocate the Jewish population of Europe to the island of Madagascar. Franz Rademacher, head of the Jewish Department of the German Foreign Office, proposed the idea in June 1940, shortly before the Fall of France. The proposal called for the handing over of control of Madagascar, then a French colony, to Germany as part of the eventual peace terms. The idea of re settling Polish Jews to Madagascar was investigated by the Polish government in 1937, but the task force sent to evaluate the island's potential determined that only 5,000 to 7,000 families could be accommodated, or even as few as 500 families by some estimates. As the efforts by the Nazis to encourage the emigration of the Jewish population of Germany before World War II were only partially successful, the idea of deporting Jews to Madagascar was revived by the Nazi government in 1940. Rademacher recommended on 3 June 1940 that Madagascar should be made available as a destination for the Jews of Europe. With Adolf Hitler's approval, Adolf Eichmann released a memorandum on 15 August 1940 calling for the resettlement of a million Jews per year for four years, with the island being governed as a police state under the SS. They assumed that many Jews would succumb to its harsh conditions should the plan be implemented. The plan was not viable when proposed due to the British naval blockade. It was postponed after the Nazis lost the Battle of Britain in September 1940, and it was permanently shelved in 1942 with the commencement of the Final Solution, the policy of systematic genocide of Jews, towards which it had functioned as an important psychological step.
Шығу тегі
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Мадагаскар жоспарына бастау болған еуропалық еврейлерді қоныстандыру бойынша бірнеше жоспарлар жасалды. Шығыстанушы Пауль де Лагард алғаш рет 1878 жылы жарияланған «Германия жазбалары» (Deutsche Schriften) атты еңбегінде еуропалық яһудилерді Мадагаскарға көшіруді ұсынды. 1904–1905 жылдары сионисттік қозғалыстың өкілдері Ресей империясындағы қырғындардан қауіп көрген орыс яһудилерін сол кезде Ұлыбритания империясының құрамында болған Шығыс Африка протекторатына (қазіргі Кения) қоныстандыруды қарастырған Уганда жоспары туралы қызу пікірталас жүргізді. Алайда, Дүниежүзілік сионисттік конгресс бұл жоспарды іске асыруға келмейтін деп таныды. Аймақтық сионизмді жақтаушылар негізгі сионисттік қозғалыстан бөлініп, яһудилердің қоныстануына және мемлекет құруға немесе кемінде автономды аймақ құруға мүмкіндік беретін жерді іздеуді жалғастырды. Мадагаскарда еврейлерді қоныстандыру идеясын британдық антисемиттер Генри Гамильтон Бимиш (британдық антисемиттік қоғам «Британдықтар» құрушысы), Арнольд Лиз (Императорлық фашистік лиганың құрушысы) және тағы басқалар қолдады. Француздардың көмегімен Польша үкіметі 1937 жылы аралға поляк яһудилерін қоныстандыру мүмкіндігін зерттеу үшін комиссия құрды. Комиссия төрағасы Миечислав Лепецкий [pl] аралға 57 000 отбасыны орналастыруға болатынын есептеді, бірақ комиссия құрамындағы еврей өкілдері климаттық жағдайлар мен нашар дамыған инфрақұрылымға байланысты тек 500 немесе одан да аз отбасы қауіпсіз қоныстана алатынын мәлімдеді.
Нацистік Германияда
Расизм мен антисемитизм нацистік партияның және нацистік үкіметтің негізгі принциптері болды. 1933 жылы билікті басып алғаннан кейін еврейлерге қарсы кемсітушілік және зорлық-зомбылық дереу басталды. Нацистер еврейлерді елден өз еркімен кетуге мәжбүрлеу үшін зорлық-зомбылық пен экономикалық қысымды пайдаланды. 1939 жылға қарай Германияның 437 000 еврейінің шамамен 250 000-ы АҚШ, Аргентина, Ұлыбритания және басқа да елдерге, сондай-ақ Палестинаның Британдық мандатына эмиграциялады. Нацистік басшылық қалған неміс еврейлерін теңіз арқылы депортациялау идеясын қолға алды. Олар құнарсыз, өнімсіз жерлерді депортацияланғандардың жаңа орналасқан жерінде гүлденуіне бөгет жасайтын орын деп қарастырды. 1940 жылғы мамырда Гитлерге жолданған меморандумында, «Шығыстағы шетелдік халықтарға қатысты», Рейхсфюрер-СС Генрих Гиммлер Африкаға немесе басқа да колонияларға еврейлердің жаппай көшірілуі арқылы «еврей» терминінің толығымен жойылуын күтетінін мәлімдеді.
Жоспарлау басталады
Алғашқы талқылаулар 1938 жылы Джулиус Штрайхер, Герман Геринг, Альфред Розенберг және Йоахим фон Риббентроп сияқты нацистік идеологтар арасында басталды. Сол кезде Германияның құзырындағы еврейлердің 10 пайызы поляк азаматтары еді. Польшаның Германиядағы елшісі Йозеф Липски елдің оларды қайта қабылдауға құлшынбайтынын білдірді, ал Польша үкіметі Польша паспорты барларға ерекше жағдайлар болмаса, елге оралуға рұқсат бермейтінін жариялады. Риббентроп сол жылдың желтоқсан айында француз сыртқы істер министрі Жорж Боннемен бұл мәселені талқылағанда, Бонне француз тарапының неміс еврейлерін қабылдауға ықыласы жоқ екенін айтты және олардың келуін болдырмау үшін қандай шаралар қолдануға болатынын сұрады. Франция өзі де шамамен 10 000 еврейді депортациялау жолдарын қарастырып, Мадагаскарды лайықты бағыт деп ойлады. 1940 жылы неміс депортациясын Мадагаскарға ұйымдастыру жұмысы ресми түрде басталды. Франц Радемахер, жақында Сыртқы істер министрлігінің еврейлер бөлімінің басшысы болып тағайындалды, 3 маусымда өзінің жоғары тұрған адамы, дипломат Мартин Лютерге еврейлердің тағдыры туралы ескертпе жіберді. Радемахер: «Тілеулі шешім – барлық еврейлерді Еуропадан шығару» деді. Ол Палестинаны қысқа мерзімге мақсатты жер ретінде қарастырды, бірақ оны қолайсыз деп тапты, себебі Таяу Шығыста күшті еврей мемлекеті құрылуын қаламайтын. Сонымен қатар, Палестина сол кезде британдықтардың бақылауында болды. Радемахер 1940 жылдың 10 мамырында немістер басып алған Францияның капитуляция шартының бір бөлігі ретінде француз колониясы Мадагаскардың Еуропа еврейлері үшін бағдарлау орны ретінде қолжетімді болуын ұсынды. Радемахердің сөзіне сәйкес, қоныс аударған еврейлерді «Америкадағы нәсілдік туыстарындарын болашақта жақсы мінез-құлық танытуға» ынталандыру үшін кепіл ретінде пайдалануға болады. Жоспарды Германия бөлімінің D III бөлімі жасады. Лютер бұл мәселені сыртқы істер министрі Риббентроппен талқылады, ол да сол уақытта ұқсас жоспарды әзірлеп жатқан еді. 18 маусымда Гитлер мен Риббентроп Франция жеңілгеннен кейін іске асыруға болатын жоспар туралы Италия басшысы Бенито Муссолинимен сөйлесті. План туралы білгеннен кейін, Рейх қауіпсіздік бас кеңсесінің (РСХА) басшысы СС обергруппенфюрері Рейнхард Гейдрих Риббентроптың болашақтағы жоспарға қатысты жауапкершіліктен толығымен бас тартуын талап етті. Гейдрих 1939 жылдың қаңтарында Гёрингтің Германия басып алған аумақтан еврейлерді эвакуациялауды қадағалауға тағайындалғандықтан, еврей мәселесі оның қарауында болды. Біраз уақыттан кейін Адольф Эйхман, RSHA IV B4 бөлімінің басшысы, еврейлердің істерімен және эвакуациямен айналыса бастады. 15 тамызда ол «РСХА: Мадагаскар жобасы» деген тақырыптағы ескертпе шығарды, онда төрт жыл бойы жылына бір миллион еврейді қоныстандыру және Еуропада еврейлерді қалдыру идеясынан бас тарту туралы айтылды. Эйхман атап көрсеткендей, РСХА бағдарламаның барлық аспектілерін бақылайды. Радемахер колонияны неміс бақылауында ұстауды, бірақ еврей әкімшілігі басқаратын өздік басқару құруды ұсынса, Эйхман СС аралдағы өмірдің барлық саласын бақылауға және қадағалауға ниеттенгенін, оны полициялық мемлекет ретінде басқаруды көздегенін нақтылады. Франция 22 маусымда капитуляциялады. Нацистердің көптеген бюролары, соның ішінде Сыртқы істер министрлігі, Қауіпсіздік полициясы және Бас үкімет (басып алынған Польша бөлігі) бұл жоспарға үміт артты, себебі бұл эмиграция арқылы «еврей мәселесін» шешудің соңғы мүмкіндігі болды. Әсіресе, Бас үкіметтің губернаторы Ханс Франк Мадагаскарға мәжбүрлеп қоныстандыруды Польшаға депортациялаудың бұрынғы біртіндеп жүргізілген әрекеттерінен артық деп қарады. 10 шілдеден бастап Польшаға депортация тоқтатылды және Варшава геттосының құрылысы тоқтатылды, себебі ол қажетсіз болып көрінді.
Жоспарлау жалғасуда
Радемахер еуропалық банк құруды жоспарлады, ол ақырында еуропалық еврейлердің барлық мүлкін сату арқылы жоспарды қаржыландыруға мүмкіндік беретін еді. Бұл банк Мадагаскар мен әлемнің қалған бөлігі арасында делдал рөлін атқаратын болар еді, себебі еврейлерге сыртқы тұлғалармен қаржылық байланыс жасауға рұқсат берілмейтін. Герингтің Төрт жылдық жоспар кеңсесі жоспардың экономикалық жағын басқаруды қадағалайтын еді. Сонымен қатар, Радемахер басқа мемлекеттік органдардың да рөлдерін көздеді. Риббентроптың Сыртқы істер министрлігі Мадагаскарды Германияға беру үшін француздермен келіссөздер жүргізер еді. Ол сондай-ақ Еуропа еврейлеріне қатысты басқа да шарттарды жасауға қатысатын. Оның Ақпараттық бөлімі, Иосиф Геббельс пен оның Халықты ағарту және насихаттау министрлігі бірге ел ішіндегі және сыртқы ақпарат ағынын бақылайтын. Фюрер кеңсесінің бөлім бастығы Виктор Брак көлік тасымалын ұйымдастыруды бақылайтын. СС еврейлерді Еуропадан қуғынға салуға және аралды полициялық мемлекет ретінде басқаруға жауапты болар еді. Нацистер Ұлыбританияға "Теңіз арыстаны" операциясы аясында шабуыл жасағаннан кейін, еврейлерді Мадагаскарға тасымалдау үшін британ сауда флотын тартып алатындарын күтті. Нацистер көптеген депортацияланғандардың қатал жағдайларда немесе СС қолдарынан қаза болатынын күтті. Тарихшы Иан Кершоу бұл жоспарды геноцидтің басқа бір түрі деп сипаттады.
Жоспардан бас тарту
Ұлыбритания шайқасында Корольдік әуе күштерін жеңе алмағандықтан, 1940 жылдың 17 қыркүйегінде Ұлыбританияға бағытталған жоспарланған шабуыл мерзімсіз кешіктірілді. Бұл британдық сауда флотының Германияның эвакуация үшін пайдалану мүмкін болмайтынын білдірді, ал Мадагаскар жоспары дайындалуы тоқтап қалды. 1940 жылдың тамыз айының соңында Радемахер Риббентроптан өз министрлігінде жоспарды жасай бастау үшін сарапшылар тобын құру мақсатында кездесу өткізуді өтінді. Риббентроп жауап бермеді. Сол сияқты, Эйхманның меморандумы да Хайдрихтың қарауында қалды, ол оны мақұлдаған жоқ. 1940 жылдың тамыз айында Варшавада және Польшаның басқа қалаларында геттолардың құрылысы қайта басталды. Бұл жоспар 1942 жылдың ақпан айында Сыртқы істер министрлігінде ресми түрде тоқтатылды. 1942 жылдың қараша айында британдық әскерлер Мадагаскар шайқасында Виши Франциясынан аралды басып алды және басқару құқығы еркін француздерге берілді. Барбаросса операциясын жоспарлау басталғаннан кейін Гитлер Гиммлерден Еуропадағы еврейлерді жоюдың жаңа жоспарын жасауды сұрады, ал Гиммлер бұл міндетті Гейдрихке жүктеді. Оның жобасында еврейлерді Польша арқылы Кеңес Одағына депортациялау көзделген. Кейіннен профессор Конрад Мейер және басқалар дайындаған «Ост генеральдік жоспары» (Шығысқа арналған жалпы жоспар) оккупацияланған Шығыс Еуропа мен Кеңес Одағының тұрғындарының барлығын Сібірге, құлдық еңбек үшін немесе Кеңес Одағы жеңіліске ұшырағаннан кейін өлтіру үшін депортациялауды қарастырды. Бұл жоспар Кеңес әскерін жедел жеңуге байланысты болды. Кеңес Одағына қарсы соғыс күткеннен әлдеқайда ұзаққа созылатыны анық болғаннан кейін, Гейдрих нацистік бақылаудағы еврей халқына назар аудару жоспарларын қайта қарастырды. Көптеген адамдарды соғыс аймағына тасымалдау мүмкін болмағандықтан, Гейдрих еврейлерді Польшаның оккупацияланған аймақтарында құрылған жойқын лагерьлерде өлтіруге шешім қабылдады. Соның салдарынан болған Холокост кезінде шамамен 5,5-6 миллион еврей қаза болды деп есептеледі.