Кіріспе

Қарыз қаражатын активтерді сатып алу үшін пайдалану
Қаржы саласында, кредиттік рычаг, сондай-ақ, "геринг" деп аталады, бұл инвестицияны сатып алу үшін қарыз қаражатын қолдануды қамтитын кез келген әдіс. Қаржылық рычаг физикадағы рычагтың атымен аталған, ол кішкентай күшті үлкен күшке айналдырады, өйткені табысты рычаг қарыз алу үшін қажетті ақшаның аз сомасын үлкен пайдаға айналдырады. Дегенмен, бұл әдіс үлкен қарызды қайтара алмаудың жоғары тәуекелімен де байланысты. Әдетте, несие беруші қанша тәуекелге дайын екеніне шек қояды және қаншалықты кредиттік рычагқа рұқсат беретініне шектеу қояды, сондай-ақ, алынған активті несиеге кепіл ретінде ұсынуды талап етеді. Рычаг пайданы арттыруға мүмкіндік береді. Екінші жағынан, шығындар да арттырылады, және егер қаржыландыру шығындары активтен түсетін табыстан асып кетсе немесе активтің құны төмендесе, рычаг залалға әкелуі мүмкін. Рычаг түрлі жағдайларда туындауы мүмкін. Опциялар және фьючерстер сияқты бағалы қағаздар – бұл тараптар арасындағы тиімді ставкалар, онда негізгі сома жасырын түрде қарыздар және өте қысқа мерзімді қазына вексельдерінің пайыздық мөлшерлемелерімен беріледі. Кәсіпорынның акционерлері өз инвестицияларын бизнеске қажетті қаржының бір бөлігін қарызға алу арқылы күшейтеді. Олар қаншалықты көп қарыз алса, соншалықты аз капитал қажет болады, сондықтан кез келген пайда немесе залал кішірек базада бөліседі және нәтижесінде пропорционалды түрде үлкен болады. Кәсіпорындар өз операцияларын кірістің өзгеруі күтілетін жағдайда тұрақты шығындарды пайдалану арқылы күшейтеді. Кірістің өсуі операциялық пайданың өсуіне әкеледі. Хедж-фондтар басқа позицияларды қысқа сатудан түскен ақшалай қаражатпен портфельдерінің бір бөлігін қаржыландыру арқылы өз активтерін күшейте алады.

Тарих

1980 жылдарға дейін банктердің кредиттік рычагына сандық шектеулер сирек қойылды. Көптеген елдердің банктерінде резервтік талаптар болды, яғни депозиттердің белгілі бір үлесі сұйық түрде, әдетте бағалы металдар, мемлекеттік облигациялар немесе депозиттер түрінде сақталуы керек еді. Бұл кредиттік рычагты шектемейді. Капиталдық талап – активтердің белгілі бір үлесі, ол өзіндік капитал немесе өзіндік капиталға ұқсас құнды қағаздар түрінде қаржыландырылуы тиіс. Бұл екеуі жиі шатастырылса да, шын мәнінде бір-біріне қарама-қарсы. Резервтік талап – баланстың оң жағындағы белгілі бір міндеттемелердің, баланстың сол жағындағы белгілі бір активтер түрінде сақталуы тиіс үлесі. Ал капиталдық талап – баланстың сол жағындағы активтердің, баланстың оң жағындағы белгілі бір міндеттемелер немесе өзіндік капитал түрінде сақталуы тиіс үлесі. 1980 жылдарға дейін реттеушілер көбінесе субъективті капиталдық талаптар қойды, яғни банк "жеткілікті капиталмен қамтамасыз етілуі керек" делінетін, бірақ бұл объективті ережелер емес еді. Ұлттық реттеушілер 1980 жылдары ресми капиталдық талаптарды енгізе бастады, ал 1988 жылға қарай көптеген ірі көпұлттық банктер Базель I стандартына сәйкес жұмыс істеді. Базель I активтерді бес тәуекел санатына бөліп, әрқайсысы үшін ең төменгі капиталдық талаптарды белгіледі. Бұл есептік кредиттік рычагты шектейді. Егер банк активке қарсы 8% капитал ұстауға міндеттелсе, бұл есептік кредиттік рычагтың 1/0,08 немесе 12,5:1 шегімен тең. Базель I банктік тәуекелді басқаруды жақсартуға көмектескенімен, оның екі негізгі кемшілігі болды. Ол барлық баланстан тыс тәуекелдерге капитал талап етпеді (деривативтерге шалаңғы ережелер болды, бірақ басқа баланстан тыс тәуекелдерге емес) және банктерді әр санаттағы ең тәуекелді активтерді таңдауға итермеледі (мысалы, капиталдық талап барлық корпоративтік кредиттер үшін бірдей болды, тіпті нығайып дамыған компанияларға немесе банкроттыққа жақын компанияларға, ал мемлекеттік кредиттерге талап мүлдем болмады).

2007-2008 жылдардағы қаржы дағдарысы

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысы, көптеген бұрынғы қаржы дағдарыстары сияқты, ішінара артық қарызға байланысты болды. АҚШ және көптеген басқа дамыған елдердің тұтынушыларының жалақыларына және кепілдік активтерінің құнына шаққандағы қарыз деңгейі жоғары болды. Тұрғын үй бағалары төмендегенде, қарыздың пайыздық ставкалары өскенде және кәсіпорындар қызметкерлерін жұмыстан шығарғанда, қарыз алушылар қарыз төлемдерін қарыз ала алмады, ал кредиторлар кепілдіктерді сату арқылы негізгі соманы қайтарып ала алмады. Қаржы институттарының қарыздық деңгейі өте жоғары болды. Мысалы, Lehman Brothers соңғы жылдық қаржылық есептемесінде бухгалтерлік қарыздық коэффициенті 31,4 есеге жететінін көрсетті (691 миллиард долларлық активтер 22 миллиард долларлық акционерлер капиталына бөлінген). Банкроттық сарапшысы Антон Р. Валукас нақты бухгалтерлік қарыздық коэффициенті жоғары екенін анықтады: ол Ernst & Young рұқсат берген «репо 105» сияқты күмәнді есептеу әдістері салдарынан төмен көрсетілген. Банктердің номиналды қарыздық деңгейі баланстан тыс операцияларға байланысты екі еседен астам болды. 2007 жылдың соңында Lehman компаниясының жоғарыда аталған активтерге қоса 738 миллиард долларлық деривативтері, сондай-ақ арнайы мақсаттағы ұйымдарға, құрылымдық инвестициялық құралдарға және каналдарға қатысты маңызды тәуекелдері, әртүрлі несие міндеттемелері, шарттық төлемдер және орындалуға жататын міндеттемелер болды, олар тез арада ақшаға айналдырылуы мүмкін. Алайда, бұл есепте негізгі қарыздық актив пен қарызсыз актив бірдей деген тұйық болжам бар. Егер компания жаңарту, өнімді кеңейту немесе халықаралық деңгейде кеңейту үшін қарыз алса, қосымша диверсификациядан туындаған қосымша сауда табысы қарыздың қосымша тәуекелін өтеуі мүмкін.

Есептік өтем

Есептік тиімділік – жалпы активтердің, жалпы активтерден жалпы міндеттемелерді шығарғандағы айырмаға бөлінуі.

Санаулы өтімділік

Номиналдық тиімділік – активтердің және міндеттемелердің жалпы номиналды сомасының капиталға бөлінуі. Мысалы, бір тарап 10 жылдық тұрақты мөлшерлемелі қазынашылық облигациясынан 100 доллар сатып алып, төлемдерді жылжымалы мөлшерлемеге ауыстыру үшін 10 жылдық тұрақтыдан жылжымалыға пайыздық ставкаларды айырбастау шарты жасаса, онда туынды қаржы құралы баланста көрсетілмейді, сондықтан есептік тиімділік үшін ескерілмейді. Сондықтан, есептік тиімділік 1:1-ге тең. Айырмашалау шартының номиналды сомасы номиналды тиімділікке есептеледі, сондықтан номиналды тиімділік 2:1-ге тең. Айырмашалау шарты қазынашылық облигациялардың экономикалық тәуекелінің көп бөлігін жояды, сондықтан экономикалық тиімділік нөлге жуық.