Кіріспе

Оноре де Бальзактың романы «Ла По де Шагрин» (la po də ʃaɡʁɛ̃, The Skin of Shagreen), ағылшын тілінде «The Magic Skin» және «The Wild Ass's Skin» деп аталады, 1831 жылы француз романисі және драматургы Оноре де Бальзак (1799–1850) жазған роман. XIX ғасырдың басында Парижде өтетін оқиғада, жас шалбардың өзінің барлық тілегін орындайтын сиқырлы шагринді (жабайы есектің терісін) табатыны айтылады. Бірақ, әрбір орындалған тілек үшін терісі кішірейе түсіп, оның дене күшінің бір бөлігін жұтып алады. «Ла По де Шагрин» Бальзақтың «La Comédie humaine» романдар тізбегіндегі «Études philosophiques» тобына жатады. Романды аяқтамас бұрын Бальзак бірнеше париждік журналдарда мақалалар мен очерктер сериясын жариялап, оған қызығушылық тудырды. Ол қолжазбаны бес айға кешіктіргенімен, романның жарық көрген күні бірден сатылып кеткенін қамтамасыз етті. Бір айдан кейін тағы он екі «философиялық әңгімелерден» тұратын екінші басылымы жарық көрді. Роман фантастикалық элементтерді пайдаланғанымен, оның негізгі назары буржуазиялық материализмнің шектен шығуының реалистік бейнесін беруге бағытталған. Бальзақтың егжей-тегжейлілікке назар аударуы қазына үйін, антиквариат дүкенін, патшалық тойды және басқа да орындарды сипаттау үшін қолданылады. Ол өзінің жазушылық мансабының басындағы үйге ұқсас үйге басты кейіпкерді орналастырады, өзінің күрескен жазушы ретіндегі өмірінен де еске алады. «Ла По де Шагрин» романының орталық тақырыбы – құштарлық пен ұзақ өмір сүру арасындағы қақтығыс. Сиқырлы тері иесінің өмірлік күшін білдіреді, ол ерік-жігердің әрбір көрінісімен, әсіресе оны билікке жету үшін қолданғанда сарқылады. Дүкен иесінің ескертуін елемеген басты кейіпкер, байлыққа тонып, оқиғаның соңында өзін бақытсыз және әлсіз сезінеді. «Ла По де Шагрин» Бальзакты Францияда маңызды жазушы ретінде бекітті. Оның әлеуметтік байланыстары кеңейді және болашақ жобалары үшін баспагерлер оны іздеді. Бұл кітап Польша бароншасы Эвелина Ханскаямен хат алмасуының бастамасы болды, ол кейіннен оның әйеліне айналды. Сондай-ақ, ол Гизелхер Клебенің «Die tödlichen Wünsche» операсына шабыттандырды.

Өмірбаян

1830 жылы Оноре де Бальзак жазушы ретінде таныла бастады. Әке-шешесі оны заңгер болуға көндіргенімен, 1819 жылы ол автор болғысы келетінін мәлімдеді. Анасы қатты ренжіді, бірақ ол әкесімен келісіп, оған аз ғана кіріс беруге дауакер болды, бірақ ол өзін жазу ісіне арнап, жарияланған әр туындысынан түскен табыстың жартысын оларға беруге міндеттенді. Париждегі Арсенал кітапханасының жанындағы шағын бөлмеге көшіп келген соң, Бальзак бір жыл бойы сәттілікке жете алмады. Көңілі толмағаннан кейін, ол Вильпаризис маңындағы отбасына қайтып оралып, әдеби жолындағы мақсаттарын ілгерілету үшін ата-анасынан ақша қарыз алды. Келесі бірнеше жылды ол қарапайым, тез жазылатын романдарды жазуға жұмсады, оларды түрлі псевдонимдермен жариялады. Ол осы кітаптардан түскен табыстың бір бөлігін ата-анасымен бөлісті, бірақ 1828 жылға қарай оларға 50 000 франк қарызы болды. 1829 жылы ол алғаш рет өз атымен шығарма жариялады. Бриттаниядағы роялистер күші туралы "Шоандар" романы коммерциялық жағынан сәтті болмады, бірақ Бальзакты әдеби ортада танымал етті. Соның ізінен, сол жылы ол неке институтын зерттеген "La Physiologie du mariage" атты еңбегін жариялап, үлкен жетістікке қол жеткізді. Оның танымалдығын арттырып, ол "Revue de Paris", "La Caricature" және "La Mode" журналдарында түрлі қысқа әңгімелер мен мақалалар жариялап, әйгілігін одан әрі кеңейтті. Осылайша ол баспа индустриясында байланыстар орнатып, кейіннен романдарына сын-пікір алуға мүмкіндік алды. Сол кезде француз әдебиетінде фантастикалық әңгімелерге деген қызығушылықты 1829 жылы неміс жазушысы Э.Т.А. Гофманның "Фантастикалық әңгімелер" жинағының аудармасы, Англияның Энн Рэдклифтің готикалық романдары және француз жазушысы Жюль Жанннің 1829 жылғы "L'Âne Mort et la Femme Guillotinée" ("Өлі есек және гильотиналанған әйел") романы оятты. Ол осы үлгідегі роман жазуды жоспарлағанмен, Бальзак "фантастикалық" деген сөзді ұнатпады, бір рет оны "жанрдың жаңалыққа толы алғашқы кезеңіндегі қарапайым бағдарлама, бірақ сөздің жиі қолданылуынан тым тозығы жеткен" деп сипаттады. Ал осы уақытта Францияның саяси және мәдени өмірінде де өзгерістер болып жатты. Алты жыл билік құрғаннан кейін, король Карл X 1830 жылғы шілде революциясы кезінде тақтан басқаруға мәжбүр болды. Оның орнына Луи Филипп келді, ол өзін "Француздардың королі" деп атады (әдеттегі "Францияның королі" емес), бұл оның өзін Ескі Режимнен алшақтату әрекеті болды. Шілде монархиясы буржуазиялық идеологияны нығайтты, онда Бальзак ұйымсыздық пен әлсіз басшылықты көріп отырды.

Жазу және жариялау

"La Peau de chagrin" атауы алғаш рет 1830 жылдың 9 желтоқсанында Бальзақтың "La Caricature" журналына Альфред Кудрё атты есіммен жазған мақаласында айтылды. Оның жазбаларында, мүмкін сол кезде жазылған, мынандай жазба бар: "L'invention d'une peau qui représente la vie. Шығыс әңгімесі". ("Өмірді бейнелейтін терінің ойлап табуы. Шығыс әңгімесі.") Бір аптадан кейін, ол "Генри Б" есімімен "Le Dernier Napoléon" атты әңгіме фрагментін "La Caricature" журналында жариялады. Онда жас жігіт париждік құмар ойындарында соңғы Наполеон монетасын жоғалтады, содан кейін өзін-өзі суға батыру үшін Пон-Руальға барады. Бірақ көп ұзамай оның оқиғаға деген көзқарасы жақсарды. Бірақ арадағы айларда ол өзінің тұрақсыз прогресінің белгілерін көрсетті. Кітаптың жариялануына дейін оны насихаттау мақсатымен мамыр айында тағы екі фрагмент жарық көрді. "Revue des deux mondes" журналында жарияланған "Une Débauche" буржуазиялық қатысушылардың әзіл-қалжың мен пікір алмасуға толы тойын сипаттайды. Екінші фрагмент, "Le Suicide d'un poète" ("Ақынның өзін-өзі өлтіруі") Париж журналында басылды; ол қаржы тапшылығын толтыруға тырысатын болашақ ақынның қиындықтары туралы. Үш фрагмент байланысты болмаса да, Бальзак өзінің аяқталуға жақын романынан кейіпкерлер мен көріністерді алып келді. Романның кешігуі Бальзақтың белсенді әлеуметтік өмірінен туындады. Ол достарының үйінде, соның ішінде романист Эжен Сю және оның сүйіктісі Олимп Пелиссие, сондай-ақ феминист жазушы Жорж Санд және оның серігі Жюль Сандомен көптеген түндерді өткізді. Бальзак пен Пелиссие арасында қысқа ғана махаббат болды, ол оның жұрт алдында көрінген алғашқы сүйіктісі болды. Соңында ол Парижден шығып, қала шетіндегі достарымен бірге тұрып, жұмысты аяқтауға бел буды. Көктемнің соңында ол Сандқа аяқталуға жақын қолжазбаны оқуға рұқсат берді; ол оған ұнады және оның жақсы қабылданатынын болжады. Ақырында, 1831 жылдың тамызында "La Peau de chagrin: Conte philosophique" екі томдық болып жарық көрді. Ол коммерциялық сәттілікке ие болды, және Бальзак париждік мерзімді басылымдардағы байланыстарын пайдаланып, оны кеңінен мақала жазуға итерді. Кітап тез сатылып кетті, және айдың соңына қарай тағы бір келісімшартқа қол қойылды: Бальзак қосымша 1200 дана басып шығару үшін 4000 франк алатын болды. Бұл екінші басылымда фантастикалық элементтері бар он екі басқа әңгімелердің жинағы болды және "Romans et contes philosophiques" (Философиялық романдар мен әңгімелер) деген атпен шығарылды. 1833 жылдың наурыз айында төрт томдық болып қайта жинақталған үшінші басылым жарық көрді.

Қысқаша мазмұны

Ла-Пэу де-Шаgrin үш бөлімнен тұрады: "Le Talisman" ("Талисман"), "La Femme sans cœur" ("Жүрексіз әйел") және "L'Agonie" ("Агония"). Бірінші басылымда "Еңба" және "Мораль" болды, олар кейінгі нұсқалардан алынып тасталды. "Le Talisman" "Le Dernier Napoléon" сюжетімен басталады: Рафаэль де Валентин есімді жас жігіт соңғы монетасын тікелей тіккенде жеңіліп, Сейн өзеніне барып, өзін-өзі суға батыруға ниеттенді. Бірақ жолшыбай ол ерекше дүкенге кіріп, әлемнің түкпір-түкпірінен әкелінген қызықты заттармен толы екенін көреді. Қарт дүкенші оны қабырғада ілінген қара күдеріге жетеледі. Ол "Шығыс" жазуымен жазылған; қарт оны "санскрит" деп атайды, бірақ ол дәл емес арабша. Күдері иесінің кез келген тілегін орындауға уәде береді, әр тілек орындалған сайын сәл қысқарады. Дүкенші Валентинге оны тегін алуға рұқсат береді, бірақ оны ұсынысты қабылдамауға шақырады. Валентин дүкеншінің ескертулерін елемей, шарап, әйелдер мен достары бар патшалық той болғанын тілеп, күдеріні алады. Ол бірден таныстарымен кездеседі, олар оны осындай шараға шақырады; олар сағаттап тамақ ішіп, әңгімелесіп, уақыт өткізеді. Екінші бөлім, "Жүрексіз әйел", Валентиннің көзқарасынан баяндалған естелік ретінде келтіріледі. Ол досы Эмильге өзінің жас кезіндегі ғалымдық өмірі туралы шағымданады, қарт үй иесі мен оның қызы Паулинмен кедейлікте өмір сүріп, Фуэдора есімді әдемі, бірақ салқын әйелдің жүрегін жеңуге тырысады. Ол жолында Евгений де Растиньяк есімді ересек адамнан сабақ алады, ол оны жоғары қоғамның әлеміне енуге ынталандырады. Үй иелерінің мейірімділігінен пайдаланып, Валентин Фуэдораның достар тобына жол табады. Бірақ оның махаббатына қол жеткізе алмағандықтан, ол "Le Talisman" кітабының басында кездесетін бақытсыз және мұқтаж адамға айналады. "L'Agonie" бірінші және екінші бөлімдердегі тойдан бірнеше жыл өткен соң басталады. Талисманды пайдаланып, үлкен кіріс тапқан Валентин күдерінің де, денсаулығының да нашарлап бара жатқанын байқайды. Ол қарғысты күдеріден құтылу арқылы бұзуға тырысады, бірақ сәтсіз аяқталады. Бұл жағдай оны қорқытып, одан әрі тілектері өмірін қысқартуы мүмкін деп алаңдатады. Ол үйін тілек тілеу мүмкіндігін болдырмау үшін ұйымдастырады: оның қызметшісі Жонатан тамақ, киім және қонақтарды тұрақты түрде дайындайды. Бірақ оның бақылауынан тыс жағдайлар оны түрлі нәрселер тілеуге итермелейді, ал күдері жалғасып қысқарады. Үмітін жоғалтқан, ауру Валентин күдеріні созудың қандай да бір жолын іздеп, өмірлік күшін қайтару үмітімен Aix les Bains шипажай қаласына сапар шегеді. Күдері қарақұмық жапырағынан кішкентай болғанда, Паулин оны бөлмесіне келіп, оған деген махаббатын білдіреді. Ол Шагрин туралы шындықты және Рафаэльдің ажалына қатысы бар екенін білгенде, қорқып кетеді. Рафаэль оған деген құштарлығын баса алмай, көрші бөлмеге жүгіріп кіріп, оның өмірін сақтап қалады. Ол есікті қағып, оған деген махаббатын және оның құшағында өлу тілегін білдіреді. Ал ол, оның керісінше, оны құштарлығынан босату үшін өзін-өзі өлтіруге тырысады. Ол есікті бұзып, олар махаббаттарын қызу шақта біріктіреді, содан кейін ол қайтыс болады.

Стиль

Ол "философиялық" терминін артық көреді десе де, Балзақтың романы фантастикалық негізге құрылған. Тері Валентинге мүмкіндіктер әлемін ашады, ол оны көптеген тілектерін орындау үшін пайдаланады. Мысалы, дуэльге мәжбүр болғанда, ол қарсыласының оғынан қашудың да, өзінің қаруын көздеудің де қажеті жоқ екенін түсіндіреді, нәтижесі алдын ала белгілі. Ол ойсыз атып, екінші адамды бірден өлтіреді. Басқа жерлерде, терідің табиғаттан тыс қасиеттері химияшы мен физиктің оны созу әрекеттеріне қарсы тұрғанда көрінеді. Дегенмен, фантастикалық элементтерді енгізу автордың адам табиғатын және қоғамды талқылауының құрылысы ғана. Бір сыншы: "Осы фантастика болмаса да, оқиға шамамен осылай болар еді" дейді. Бальзак, псевдонимдермен жариялаған романдарының арасында табиғаттан тыс элементтерді пайдаланған, бірақ олардың "Жас қасіретте" болуы оның символизмді қолдану тәсіліндегі өзгерісті білдіреді. Егер ол бұрынғы туындыларында фантастикалық заттар мен оқиғаларды қолданған болса, олар көбінесе қарапайым сюжеттік бөлшектер немесе күмәнді жағдайлар үшін күрделі емес амалдар болатын. Ал "Жас қасіретте" талисман Валентиннің жанын бейнелейді, сонымен қатар оның өлімі үлкен әлеуметтік құлдыраудың символы болып табылады. Бальзақтың 1831 жылғы романындағы басты мәселелер – адам тілектерінің күші және шілде революциясынан кейінгі қоғамның мәні. Француз жазушысы және сыншысы Фелисиан Марсо тіпті, романдағы символизм, басқа Балзак романдарының жеке жағдайларын зерттеуге қарағанда, таза талдау жасауға мүмкіндік береді дейді; талдау абстрактілі деңгейге көтерілгенде, жеке тұлғалардың айырмашылықтарымен күрделенбейді. Валентин – жалпыға ортақ адам, ол адам табиғатының қажетті сипаттамаларын көрсетеді, тері ұсынатын қиындыққа қатысты нақты адамның көзқарасын емес. Романның алғашқы басылымының кіріспесінде Бальзак фантастикалық элементтердің пайдалылығы туралы ой жүгіртеді: "[Жазушылар] ақиқатты аналогия арқылы ойлап табады немесе сипатталуға тиіс нысанды көреді, нысан оларға келсе немесе олар нысанға барып жетсе. Адамдар ғаламды миларына сыйдыра ала ма, әлде олардың миы уақыт пен кеңістіктің заңдарын жоятын талисман ба?" Сыншылар Бальзақтың "Жас қасіреттегі" мақсаты – бірінші нұсқа екендігіне келіседі. Кітаптың үшінші абзацында, құмар ойындарының үйлеріндегі "заң бастапқыда сіздің қалпағыңызды тартып алады" деген рәсімнің мақсаты мен процесінің ұзақ сипаттамасы бар. Бұл орынның атмосферасы егжей-тегжейлі сипатталған: ойыншылардың бет-әлпетінен бастап, "майлы" қабырға қағазына және "алтынның үйкелісінен тозған" үстел матасына дейін. Алғашқы беттердегі ақшаға жасалған баса назар және оның ескірген ортамен салыстырылуы, романның әлеуметтік құрылым және экономикалық материализм тақырыптарын көрсетеді. Реалистік егжей-тегжейлілік пен символдық мағынаның үйлесуі Валентин антиквариат дүкеніне кіргенде де жалғасады; дүкен планетаның өзін көрсетеді. Ол дүкенді аралап жүріп, әртүрлі дәуірлердің қалдықтары арқылы әлемді аралап шығады: "Жер бетіндегі әрбір ел өзінің білімінің бір бөлігін, өнерінің бір үлгісін ұсынған сияқты". Адамзат іс-әрекетінің панорамасы дүкен иесі Валентинді Рафаэльдің Иса Мәсіхтің суретіне жеткізгенде моральдық тұйыққа жетеді. Алайда бұл оны мақсатынан айырмайды; тек теріні тапқанда ғана Валентин өзін-өзі өлтіруден бас тартуға шешім қабылдайды. Осылайша ол адамзаттың рухани құтқарылудан гөрі жеке мүддесін бағалайтынын көрсетеді.

Ашылу кескіні

Романның басында Бальзак Лоренс Стерннің 1759 жылғы "Тристрам Шэнди" романынан бір сурет енгізеді: "адам еркін болғанда" сезімін беруге тырысатын кейіпкердің ауада салған иілген сызығы. Дегенмен, сыншы Мартин Кейнс бұл сурет тілдің бір идеяны толыққанды жеткізе алмайтынын көрсетеді деп санайды. Оның пікірінше, бұл мәселе романның басындағы дүкеншінің ерік пен білім арасындағы қайшылығымен тікелей байланысты.

Өмірбаян

Бальзак «Жас жүрек» романының алғашқы бөлімдерінде өзінің өмірінен егжей-тегжейлі суреттер алған, және ол басты кейіпкер Рафаэль де Валентинді өзіне үлгі еткені мүмкін. Валентиннің кедейлікте өмір сүргендігі туралы айтқан әңгімелері Балзақтың жазушылық жолының басындағы өмірбаяндық деректерге сілтеме жасайды: «Осы шатыр ғалым күтіп тұрған, сарғыш сары қабырғалары мен кедейліктің иісімен ерекше көзге түседі, одан артық жаман жер жоқ. Шатыр тіктеп түскен, аспан тайлы аралықтардан көрінеді. Бұл жерде төсек, үстел, бірнеше орындықтарға және төбедегі ең биік нүктеде пианиноға орын бар». Биографтар мен сыншылар олардың кейбірін әшекейлеуге мүмкіндік болғанын мойындайды, бірақ Бальзак өзінің тәжірибесінен шабыттанғанына келіседі. Оқиғаның басқа бөліктері де автордың өмірінен алынған: Бальзак бір кезде маркиз де Лас-Марисмас өткізген кештің куәсі болды, ол газет шығаруды жоспарлаған – дәл осы жағдай Валентин алғашқы тілегін талисманға айтқаннан кейін оны қоршап тұр. Кейін Валентин операға қаруланған күйі келеді, оның қуатты көзілдірігі сахнадағы әйелдердің әрбір кемшілігін көруге мүмкіндік береді (құштарлықтан сақтану үшін). Бұл да Бальзак өзінің тәжірибесінен алған болуы мүмкін, өйткені ол бірде Париж обсерваториясынан тапсырыс берген «ұлылық» опералық көзілдіріктері туралы хат жазған. Романның әйелдері мен Бальзак өміріндегі әйелдер арасындағы байланыс одан да маңызды. Кейбір сыншылар Валентиннің Фуэдораның жүрегін жеңуге жасаған әрекеттері мен Бальзактың Олимп Пелиссиерге деген құштарлығы арасындағы маңызды ұқсастықтарды атап өтті. Валентиннің Фуэдораның жатын бөлмесінде жасырынып, оның киініп шешуін бақылаған көрініс, Бальзак Пелиссиерді жасырын бақылаған оқиғаға ұқсас деп айтылады. Алайда, Пелиссиер Фуэдораның прототипі болмаған, өйткені ол Бальзактың ұсыныстарын қабылдады және оған достық хаттар жазды; Фуэдора, керісінше, өзін кез келген қызығушылық танытқан сүйіктіге қол жеткізбейтіндей деп жариялайды. Сыншылар романның «Жүрексіз әйел» бейнесі Бальзак таныған басқа әйелдердің жиынтығы екеніне келіседі. Ал Паулиннің кейіпіне, сол кезде Бальзактың тағы бір сүйіктісі, Лор де Берни әсер еткен болуы мүмкін.

Құмарлық, құдірет және білім

Кітаптың басында дүкенші Валентинмен "адам өмірінің ұлы құпиясы" туралы әңгімелейді. Ол Балзақтың үлкен әріптермен жазған үш сөзінен тұрады: VOULOIR ("қалау"), POUVOIR ("болуға қабілетті") және SAVOIR ("білу"). Ол түсіндіреді, қалау бізді жейді; күш (немесе бір аудармада, "қалауыңа ие болу"). Талисман осы қағидаларды витализм теориясымен байланыстырады; ол иесінің өмірлік күшін физикалық түрде бейнелейді және әрбір қалау танытумен азаяды. Дүкенші Валентинге ең дана жол – өзінің қалауын қолдану немесе билікке ие болу емес, ақыл-ойыңды дамыту екенін ескертуге тырысады. "Егер қалау мен күштің артық болуы болмаса, ақымақтық дегеніміз не?" – деп сұрайды ол Валентиннен. Бірақ, тері ұсынған мүмкіндіктерге баурап қалған жас жігіт сақтығын ұмытып, тілегіне құмарланады. Талисманды ұстап алып, ол: "Мен артықшылықта өмір сүргім келеді" деп жариялайды. Валентиннің шағын шатырындағы материалдық жағдайы нашар болса да, оқу мен жазуға беріліп, мейірімді Паулиннің оған адал болуы – кітап соңындағы оның қасіретіне қайшы келеді, ол кезде ол өзінің материалдық тілектерінің жемістерімен оранып жатады.

Қоғам

Роман Балзактың жеке тұлғадан қоғамға дейінгі құштарлық талдауын кеңейтеді; ол әлемнің, Валентин сияқты, материалдық артықшылықтар мен бұрыс басымдықтарға байланысты жолдан тайып бара жатыр деп қорқыды. Құмар ойын үйінде, тойда, антиквариат дүкенінде және ғалымдармен болған әңгімелерде Балзак осы дилемманы түрлі жағдайларда зерттейді. Растиньяқтың Валентинді әлеуметтік мәртебеге жетелеуі осы шектен шығудың символы болып табылады; әдемі, бірақ қол жеткізе алмайтын Фёдора жоғарғы қоғам ұсынатын ләззаттарды бейнелейді. Ғылым ешқандай құтқарушы болмайды. Бір көріністе дәрігерлер Валентиннің осалдығына қатысты әртүрлі пікірлер білдіреді. Екіншісінде физик пен химик терісін керіп созуға арналған түрлі тәсілдерді қолданғаннан кейін сәтсіздікке ұшырағанын мойындайды. Осы ғылыми тәсілдердің ешқайсысы нағыз дағдарысты түсінбейді, сондықтан олар сәтсіздікке ұшырайды. Валентиннің атымен аталатын Ренессанс суретшісі Рафаэль арқылы бейнеленген Христиандық дінінің шамадан тыс нәрсені тежеуге қабілетті екенін Балзак оқырмандарына еске салғысы келді. Терісін созу әрекеттері сәтсіз аяқталып, химик: «Мен шайтанға сенемін», – дейді; «Ал мен Құдайға сенемін», – деп жауап береді физик. Артықшылықтың бұзылуы соңғы бөлімнің басында сипатталған әлеуметтік ұйымсыздықпен байланысты. Денесі осал болғанымен, зәулім өмір сүріп жатқан Рафаэль де Валентиннің көздерінде «ерекше зиялылық» сақталған, ол «бәрін бірден» көре алады: Бұл көрініс қынжылды. Бұл – өз тілектерін жүрегінің түбіне тығуға мәжбүр болған күшсіз адамның түсініксіз үңілуі; немесе ақшасының өзіне сыйлай алатын барлық ләззаттарды қиялында көретін, бірақ ол өзінің қорларын азайтудан бас тартатын сараңның көрінісі; 1815 жылғы Наполеонның, тізгінталған Прометейдің, жауларының жасаған стратегиялық қателігін білгенде және Елизаветада жиырма төрт сағаттық қолбасшылықты бекер сұрағандағы көрінісі.

Қабылдау және мұра

Роман сатылымға шыққаннан кейін дереу сатылып түгелдей бітті және барлық ірі париждік газеттер мен журналдарда мақалалары жарияланды. Кейбір жағдайларда Бальзак сын-пікірлерді өзі жазды; «Конте Алекс де Б—» деген атпен, кітаптың оның «гений дәрежесіне» жеткенін дәлелдейтінін мәлімдеді. Тәуелсіз сын-пікірлер одан кем болмады, бірақ да өте жағымды болды. Ақын Эмиль Дешам романның ырғағын жоғары бағалады, ал діни сарапшы Чарльз Форбс Рене де Монталембер қоғамның баршасы үшін руханияттың қажеттілігін көрсететініне ризашылық білдірді. Кейбір сыншылар Бальзактың теріс көріністерге құмарлығын сынаса, басқалары оның француз қоғамының жағдайын шынайы бейнелегенін айтты. Неміс жазушысы Иоганн Вольфганг фон Гёте оны «француз ұлтының жазылмас жарасының» жарқын мысалы деп атады. Сыншылар Гётенің бұл пікірі романға мақтау ма, әлде сын ба екені туралы пікірталас жүргізуде. Осы шулы жарнамалық кампания Франция бойынша оқырмандардың романды алуға асығуына себеп болды. Бальзақтың досы және «Карикатура» журналының редакторы Чарльз Филипон, роман жарық көргеннен бір апта өткен соң авторға хат жазып: «La Peau de chagrin-ді табу мүмкін емес. Грандвилл оны оқу үшін барлық жұмысын тоқтатты, себебі кітапханашы әр жарты сағат сайын оның оқып бітірген-бітірмегенін сұрап тұрады» деді. Бір айдан кейін екінші басылымы жарық көрді, одан кейін басқа авторлардың пародийалары мен одан туынды еңбектері пайда болды. Бальзақтың досы Теофил Готье 1833 жылы жарық көрген «Жас Франция» әңгімелер жинағында романға арналған күлкілі құрметін білдірді. Романдағы тойды қайта жасайтын сахнада кейіпкер: «Осы жерде мен шарапты жеңімнен төгуім керек. La Peau de chagrin кітабының 171-бетінде бұл қарамен жазылған. Ал осы жерде мен 100 сулық монетаны лақтырып, Құдай бар ма, жоқ па дегенді анықтауым керек» дейді. Бальзак романының сәттілігімен мақтанды және «L'Avenir» журналының редакторына «Ол менің барлық шығармаларымның бастапқы нүктесі» екенін мәлімдеді. Өлгеннен кейін де танымал болған «Жас қасірет» романы 1850 мен 1880 жылдар аралығында он тоғыз рет қайта басылды. Барлық романдары мен әңгімелерін «Адамдық комедия» деп аталатын бір жүйеге біріктіру жоспарын жасаған кезде, Бальзак «Жас қасірет» романын «Философиялық зерттеулер» бөлімінің басына қойды. Осы санаттағы басқа да еңбектер сияқты, сонымен қатар «Луи Ламберт» (1832) романы да философия мен мистикалық әлемге толы. Бірақ ол сонымен қатар оның көптеген романдары орналасқан «Әдеп-ғұрыпты зерттеу» реализміне көпір салады.

Шетелдік

Романның танымалдылығы Украинаға дейін жетті, онда баронша Эвелина Ханская Парижден келген газеттерден Бальзақтың романдары туралы оқыды. Оған қызығушылық туып, ол оның шығармаларының бірнеше данасын тапсырыс берді және оларды Волынь аймағындағы туыстары мен достарымен бірге оқыды. Олар «Неке физиологиясы» еңбегіндегі әйелдерге деген түсінігіне тәнті болды, бірақ «Жүрек күйзелісі» оларды қатыгез және кешірімсіз жағдайда бейнелегенін сезді. Ханска Бальзаққа хат жазып, оған «L'Étrangère» («Бейтаныс») деген атпен қол қойды және 1832 жылдың 28 ақпанында Одессадан жіберді. Бальзакқа қайта жауап беруге арналған мекенжай қалдырылмағандықтан, ол «Gazette de France» газеті арқылы жауап беруге мәжбүр болды, оның оны көретініне үміттенді. Ол көре алмады, бірақ қараша айында тағы да хат жазды: «Мырза, сіздің жаныңыз ғасырлар бойына созылады; оның философиялық ойлары ұзақ зерттеулердің нәтижесі сияқты, уақытпен пісіп жетілгендей көрінеді; бірақ сіз әлі жас екеніңізді айтады. Мен сізбен танысқым келеді, бірақ мұның қажеті жоқ деп ойлаймын. Мен сізді рухани сезіміммен танимын, сізді өз қиялымда елестетемін және сізді көргенде дереу «Ол!» деп айқайлайтынымды сезінемін». Көп ұзамай ол өзін оған ашты, олар он бес жыл бойы хат алмасып жүрді. Өзінің күйеуі Вацлавқа адал болғанымен, Ханска мен Бальзак хаттар арқылы терең эмоционалдық байланысқа ие болды. 1841 жылы барон қайтыс болғаннан кейін, француз жазушысы олардың қарым-қатынасын жазбаша түрінен тыс жалғастыруға тырысты. Олар 1850 жылдың 14 наурызында Бердычев қаласында үйленді, одан бес ай өткен соң ол қайтыс болды.

Қайталанатын таңбалар

Бұл өзінің атымен жарық көрген алғашқы романдарының бірі болғандықтан, Бальзак "La Peau de chagrin" романында бұрынғы туындыларындағы кейіпкерлерді пайдаланбады. Дегенмен, ол кейіннен әңгімелерінде қайта оралатын бірнеше тұлғаны таныстырды. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – Евгений де Растиньяк, Валентинге жоғары қоғамның қатыгездігін үйрететін ересек азамат. 1834 жылғы "Пьер Горио" романын жазудың отыз бетінен кейін Бальзак бірден кейіпкер үшін қолданған атын – Массиакты – сызып тастап, оның орнына Растиньяк деп өзгертті. "La Peau de chagrin" романындағы ұстаз бен оқушы арасындағы қарым-қатынас "Пьер Горио" романында да көрінеді, онда жас Растиньякқа әлеуметтік саясаттың жолдарымен жасырын қылмыскер Вотрин басшылық етеді. Бальзак Фуэдора кейіпкерін тағы үш әңгімеде қолданды, бірақ әлеуметтік әйелдіктің басқа үлгілерін таңдағаннан кейін оны кейіннен жойды. "La Peau de chagrin" романының кейінгі басылымдарында ол мәтінді өзгертіп, банкирлердің біреуін "Taillefer" деп атады, оны ол 1831 жылғы "L'Auberge rouge" романында таныстырған. Ол сондай-ақ дәрігерлердің біріне Гораций Бьяншон есімін берді, осылайша кітапты "La Comédie humaine" жинағындағы отыз бір туындыда кездесетін белгілі дәрігермен байланыстырды. Дәрігердің образы соншалықты айқын болғандықтан, Бальзак өлім төсегінде жатқанда Бьяншонды шақырып қалды. Қайта оралатын кейіпкерлерді пайдалану Бальзак туындыларына басқа романдық циклдардан ерекшеленетін біртұтас атмосфера мен үйлесімділік сыйлайды. Бұл кейіпкерлерді қарапайым баяндау немесе әңгімеден асып түсетін терең сипаттамаға мүмкіндік береді. "Кейіпкерлер қайта пайда болғанда, - деп жазады сыншы Сэмюэл Роджерс, - олар ештен келмейді; олар бізге бір уақыт бойы көрінбеген жеке өмірлерінің құпиясынан шығады". Бұл кейіпкерлердің өмірінің күрделілігі Бальзакты уақыт пен дәйектілік қателіктеріне әкелгенімен, бұл қателіктер жобаның жалпы ауқымында ұсақ деп есептеледі. Оқырмандар көбінесе Бальзак әлеміндегі адамдардың көптігіне алаңдап, кейіпкерлер үшін маңызды контексттен айырылғандай сезінеді. Детектив романшы Артур Конан Дойл Бальзакты оқуға тырыспағанын айтты, себебі ол "қайдан бастау керектігін білмеді".

Ықпал

Бальзактың романы Гизелхер Клебенің 1959 жылғы «Die tödlichen Wünsche» («Өлімге тілектер») операсының либреттосына бейімделді. 1977–1978 жылдары неміс композиторы Фриц Гейслер Гюнтер Дейкке жазған либретто бойынша «Das Chagrinleder» шығармасын жазды. 1989–1990 жылдары орыс композиторы Юрий Ханон Балзақтың мәтініне негізделген «L’Os de chagrin» («Шегір тері») балетін жазды, оған сол аттас опералық интерлюдия да енді. 1992 жылы оның «L'os de Chagrin» («Chagrenevaia Kost», орыс.) операсы негізінде опералық фильм түріндегі тарихи-псевдодокументальді фильм шықты. Романның 1890 жылғы Оскар Уайльдтың «Дориан Грейдің портреті» романына ықпал еткен болуы мүмкін деген пікір бар, бірақ көптеген ғалымдар бұл гипотезаны жоққа шығарады. Романның басты кейіпкері Дориан Грей, ол жас күйінде қала беретін, қартайып бара жатқан сиқырлы портретке ие болады. Орыс әдебиеті маманы Присцилла Мейер «Орыстар француз тіліндегі әдебиетті қалай түсінеді» атты кітабында Достоевскийдің «Қылмыс және жаза» романында «Жүрек күйзелісі» мен «Пьер Горио» екеуі де кеңінен салыстырылып, өзгертіліп, кері қайтарылғанын айтады. Оқиға алғаш рет 1909 жылы Альберт Капеллани режиссерлік еткен, Мишель Карр сценарий жазған және Анри Дефонтенс басты рөлде ойнаған «Жабайы есектің терісі» атты француз тілсіз фильміне бейімделді, ол 19 минуттық қысқа мерзіміне қарамастан үш актіге бөлінді. 1915 жылы американдық режиссер Ричард Риджли Томас А. Эдисон, Inc. үшін Бальзақтың романынан «Сиқырлы тері» атты фильм түсірді. 50 минуттық фильмде Мейбел Трэннелл, Бигелоу Купер және Эверетт Баттерфилд ойнады, оқиғаның мистикалық аспектілерін жойды және оның барлығы түс екенін көрсетті. 1920 жылы ол тағы да бейімделді, бұл жолы Джордж Эдвардс Холл жазған сценарий мен режиссерлік бойынша 54 минуттық британдық тілсіз фильмі «Жеңіс» (немесе «Сиқырлы тері») деп аталды, және Деннис Нилсон Терри, Ивонн Арно және Кристин Мэтланд ойнады. Джордж Д. Бейкер Джордж Уолш пен Бесси Лавтың қатысуымен «Тыныстың құлы» атты 1923 жылғы американдық тілсіз фильмнің тағы бір нұсқасын түсірді. 1960 жылы хорват аниматоры Владимир Кристал Бальзақтың романынан шабыттанған «Šagrenska koža» («Шегір тері») атты қысқаметражды анимациялық фильм жасады. 1980 жылы француз теледидары үшін Марк Делсарт, Катриона Макколл, Энн Кодри, Ричард Фонтана және Ален Кунимен бейімделді. 2010 жылы француз және бельгиялық телеарнасы Томас Куманс, Милен Джампаной, Жан Пол Дюбуа, Жульен Оноре, Жан Пьер Мариэль және Аннабель Хеттманнға арналған туындыны ұсынды. Өлімге әкелетін ісік диагнозы қойылған Фрейд өзін-өзі өлтіруге бел буды. «Жас қасірет» кітабын қайта оқығаннан кейін ол дәрігеріне: «Бұл кітап мен үшін дұрыс еді, ол кішірею мен аштық туралы». Ертесі күні дәрігер оған морфин берді, содан кейін Фрейд қайтыс болды. 2011 жылы француз режиссері Марианна Бадрихани Лондонның Голландия паркінде «La Peau de Chagrin» қойылымын сахналады.