Кіріспе

Шығыс Нуса-Тенгераның қаласы және астанасы Купанг (, ), бұрын Коэпанг немесе Купанг деп аталған, Индонезияның Шығыс Нуса-Тенгера провинциясының астанасы болып табылады. 2020 жылғы халық санауы бойынша, қаланың халқы 442 758 адамды құрады; 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 466 632 адамды (оның ішінде 234 963 ер адам және 231 669 әйел адам) көрсетті. Купанг Тимор аралындағы ең ірі қала және порт, сондай-ақ Шығыс Тимор – Индонезия – Австралия өсімдік үшбұрышының еркін сауда аймағының бір бөлігі. Географиялық тұрғыдан алғанда, Купанг Индонезияның ең оңтүстік қаласы.

Ерте тарихы және португалдық билік

Купанг португал және голланд отаршылдық дәуірінде маңызды порт және сауда орталығы болды. Қалада отаршылдық кезеңге қатысты қираған орындар мен іздер әлі де сақталған. Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясының (VOC) өкілдері 1613 жылы Солор аралындағы португал бекінісін басып алғаннан кейін Купангқа алғаш рет келді. Сол кезде қала аумағын Хелонг тайпасының Раджасы басқарды, ол Малуку архипелагындағы Серам аралынан шыққандығын мәлімдеді. Купанг Тимордың бір бөлігін бақылау үшін стратегиялық жағынан қолайлы жағдайда орналасқан, себебі аралдың оңтүстік жағалауындағы кемелер қозғалысын осы жерден бақылауға болады. Сонымен қатар, Коинино өзені қалаға таза сумен қамтамасыз етті. VOC мен Хелонг тайпасы арасында келісімге қол жеткізілді, бірақ Тиморда VOC-тің ықпалы нашар болғандықтан, Купангқа Флорес аралының португал-метис халқы, Топасс үлкен әсер етті, нәтижесінде 1640 жылдары португал бекінісі құрылды. Бірақ 1646 жылы VOC жақын орналасқан Солор аралында бекініп, Купангтың жергілікті Раджасымен келісімін жаңартты. 1653 жылдың қаңтарында өзен сағасының сол жағалауындағы биік жерде голландтық бекініс – Форт Конкордия салынды. Купанг португалдарға қарсы голландтардың күресі үшін базаға айналды. 1655 және 1657 жылдар аралығында голландтар бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін, көршілес VOC одақтастары Сонбай және Амаби княздықтарынан келген көптеген босқындар Купанг маңына қоныстанды және дәстүрлі түрде Хелонг тайпасына тиесілі жерлерде шағын биліктер құрды. Олардан кейін 1683 және 1688 жылдары Амфоан және Таэбену тайпалары келді. Хелонг Раджасы «Жер иесі» (tuan tanah) мәртебесін сақтап, VOC билігіне жақын болды. Дегенмен, Хелонг тайпасының жерінен басқа, Тимор аралы 1749 жылға дейін португалдардың бақылауында болды.

Голландиялық отар

Голландтықтар бас атқарушы (опперхоф) және кеңеспен еуропалық үлгідегі әкімшілік құрды, ол жергілікті халықпен тұрақты кездесулер (вергадиренген) арқылы істерді реттеді, сондай-ақ жақын орналасқан VOC одақтас аралдары – Роте, Саву және Солормен байланыстарды жүргізді. 18 ғасырдың басында қытай саудагерлері мен шеберлері қоныстанды және көп ұзамай жергілікті экономиканың ажырамас бөлігіне айналды. Қала аумағына аймақтың әртүрлі жергілікті топтары және мардикерлер (голландиялық билікте босатылған құлдардың ұрпақтары) қоныстанды. 1752 жылы халықтың құрамында 827 христиан және белгісіз саны бар христиан емес адамдар болды. Купангтың саяси маңызы 1749 жылы Топастар голландтықтар мен олардың одақтастарынан жеңілген кезде арта түсті, бұл батыс және орталық Тимордың кең аумақтарында VOC-тің ықпалын кеңейтуге әкелді. Дегенмен, 1761 жылдан кейін отарлаушылық әкімшіліктің тиімсіздігі мен бейәрекеттілігіне байланысты аралдағы голландтық ықпалы біршама азайды. Купанг Уильям Блайдың соңғы тоқтаған жері болды, ол "Баунти" кемесіндегі бүліктен (1789) кейін ашық қайықпен қалды. Тонга аралдарынан 41 күн бойы 3618 теңіз шақырымын (6710 км) сапарлағаннан кейін, Блай 14 маусымда Купангқа жетті. Оның саяхаты туралы жаңалық тоғыз сотталған және екі баладан тұратын шағын топты Австралияның Сидней-Ков жазалау колониясынан қашуға шабыттандырды. Олар Австралияның Порт-Джексоннан қашып, он аптадан кейін Купангқа келді, 3254 теңіз шақырымын (6026 км) сапарлағаннан кейін. 1795 жылы Франция революциялық армиясының Нидерландыны басып алуынан кейін VOC-тің Шығыс Үндістандағы бекіністеріне британдық әскерлер шабуыл жасады. Купангқа 1797 жылы шабуыл жасалды, бірақ қала көп зиян шеккенімен, британдықтарды ығыстыру мүмкін болды. 1811 жылы жасалған тағы бір британдық шабуыл да сәтсіз аяқталды. Жава британдықтардың бақылауына өткеннен кейін, Купанг 1812 жылдың қаңтарында капитуляциялады, ал қала 1816 жылы Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін голландтықтарға қайтарылды. 19 ғасырдың басында қала саясатына Якобус Арнольдус Хазарт үстемдік етті, ол 1810 және 1832 жылдар аралығында үш рет Голландтық Тимордың резиденты болып қызмет етті және Батавиядағы отарлық үкіметтен аз бұрындырыспен мәселелерді шешті. Оның қызмет ету кезеңінде қаладағы христиандық миссия бұрынғыдан гөрі үлкен жетістіктерге қол жеткізді, бұл миссионер Рейнт ЛеБруйннің (1799-1829) күш-жігерінің нәтижесінде болды. Қала 1825 жылы сыртқы саудаға ашылды және үш жылдан кейін алымдар алынып тасталды. Купангтың британдық және Солтүстік Америкалық кит аулаушылары арасындағы танымалдылығы 19 ғасырдың соңында кит аулау аймақтарының орны ауысқаннан кейін төмендеді, бірақ 1866 жылдан бастап қала еркін порт мәртебесіне ие болды. 1917 жылы қала аумағын қоршаған бес кіші патшалық (Купанг, Сонбай Кецил, Амаби, Тэбену және Фунайдың Хелонг патшалықтары) Купангтың zelfbesturend landschap (өзін-өзі басқару аумағы) болып біріктірілді, бірақ аталымына қарамастан, қаланың өзі кірмейтін. 1918 жылдан 1955 жылға дейін Купангты Сонбай әулетінің бір тармағы – Ниснони отбасы басқарды.

Жақындағы тарихы және тәуелсіздігі

Бұл қала Еуропа мен Австралия арасындағы қашықтығы ұзақ рейстердегі ұшақтардың қонуы және жанармай толықтыруы үшін пайдаланылды. 1942-1945 жылдар аралығында жапондық оккупацияда болды, ал Ескі қаланың көп бөлігі одақтастардың бомбалауынан қирады. Қалада күшті ұлтшылдық қозғалыс болды, бірақ Индонезия революциясы кезеңінде (1945-1949) салыстырмалы түрде бейбіт болды. Купанг кейін Шығыс Индонезия штатының құрамына кірді және 1946 жылы голланд билігі тарапынан құрылды, ал қаланың аумағы Купангтың zelfbesturend landschap аймағына енгізілді. Қала, Шығыс Индонезия штатымен бірге, 1949 жылы Индонезия Біріккен Штаттарына қосылды, ол 1950 жылы қазіргі Индонезия Республикасымен ауыстырылды. Кейін қала Тимор қақтығысының маңызды орнына айналды. 1967 жылы қала Купанг діни округінің орталығы болды. 1989 жылы діни округ Купанг архиепископтығы деңгейіне көтерілді. 2021 жылдың сәуір айында қала тропикалық «Серожа» дауілінен қатты зардап шекті.

География

Купанг Тимор аралының оңтүстік-батыс ұшында орналасқан. Құрлықта Купанг аймағымен және солтүстік жағалауында Саву теңізімен шектеседі. Оның құрлық аумағы 180,27 шаршы километрді (ол алты әкімшілік ауданға бөлінген), ал су аумағы 94,79 шаршы километрді құрайды. Қала маңы геологиялық жағынан белсенді емес, топырағы латосол және терра росса сияқты жанартаулық емес материалдардан тұрады. Қаланың ең жоғары нүктесі теңіз деңгейінен 62 метр биіктікте, еңістік 0-ден 5 пайызға дейін өзгереді.

Климат

Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Купангтың тропикалық саванналық климаты бар (Aw). Осындай климатты көптеген қалалардан өзгешелігі, Купангтың температурасы жаз мезгілінде (қазаннан наурызға дейін) және қыс мезгілінде (сәуірден қыркүйекке дейін) шамалы ғана өзгереді. Ең ыстық айы – қазан (орташа температурасы ), ал ең салқын айы – шілде (орташа температурасы ). Қалада өте ылғалды және құрғақ маусымдар бақыланады, қаңтар айы ең ылғалды ай (орташа жалпы жауын-шашын мөлшері ), ал тамыз және қыркүйек айлары ең құрғақ айлар (әр айда орташа есеппен жаңбыр ғана жауады).

Демография

Провинцияның астанасы болғандықтан, Купанг көпұлтты қалаға айналды және көршілес аймақтардан көшіп келушілер үшін танымал орынға айналды. Қала халқы 2010 жылдан 2020 жылға дейін 31%-ға өсті. Сол жылы қаладағы еркектер мен әйелдер арақатынасы 51:50-ге тең болды. Индонезияның көптеген қалаларындағыдай, халықтың көп бөлігі жас, қала тұрғындарының 65%-ы 15 жастан асқан, еңбекке жарамды жастағы адамдар құрайды. 20 мен 24 жас аралығындағы жас топ басым, бұл басқа аймақтардан келген жас көшпенділердің көптігімен байланысты. 2020 жылы халық өсімі шамамен 3% болды, ал 2020 мен 2023 жылдар аралығында орташа жылдық өсім 1,83%-ға төмендеді. Қала тұрғындарының көп бөлігі протестант дінін ұстанады (326 229 адам). Кіші діни топтарға католиктер (75 804), мұсылмандар (44 419), индуистер (6 114) және буддистер (205) жатады. Қаладағы орташа өмір сүру ұзақтығы 70 жылды құрайды, бұл ұлттық көрсеткіштен сәл төмен болғанымен, провинциялық көрсеткіштен жоғары.

Экономика

Жергілікті экономикаға ең көп үлес қосатын қызмет көрсету секторы, ол қаланың жалпы өңірлік өнімінің 48,29%-ын қамтамасыз етеді және қаланың жұмыс күшінің 79,34%-ын жұмыспен қамтамасыз етеді. Ал біріншілік сектор (ауыл шаруашылығы және кен өндірісін қамтиды) қаланың жалпы өңірлік өнімінің 2,33%-ын ғана құрайды. Басқа да маңызды экономикалық салалар: құрылыс (16,29%), көлік (9,42%), қаржы және сақтандыру (7,38%) және жылжымайтын мүлік (3,03%). Бұл экономикалық профиль көршілес өңірлерден айтарлықтай ерекшеленеді, олар әлі де өз экономикаларына негізгі үлес қосу үшін ауыл шаруашылығы мен ресурстарды өндіруге сүйенеді. Купангта ауыл шаруашылығына пайдаланылатын жер көлемі 2018 жылдан 2019 жылға дейін 41%-ға азайды, ал өнеркәсіптік сектор осы кезеңде 11%-ға өсті. Қаладағы өнеркәсіптік нысандарға PT Semen Kupang компаниясы басқаратын үш цемент зауыты кіреді, олар жылына шамамен 250 000 тонна өндіреді. Алайда, бұл көрсеткіш жергілікті үкімет тарапынан жеткіліксіз деп танылды, өйткені провинция мен көршілес Шығыс Тимордың жылдық цемент қажеттілігі жылына 1,8 миллион тоннадан асып түседі. Бұл провинциялық үкіметтің 2020 жылы PT Semen Kupang компаниясының меншігін өндірісті арттыру мақсатымен алу жоспарына жол ашты. Қала 2019 жылы жылдық 0,5% дефляцияны бастан кешірді. Қаладағы орташа жылдық инфляция ұлттық орташа көрсеткіштен сәл төмен. 2018 жылы қалада 31 банк болды, сол жылы несиелік пайыздық үлемі 53%-ға өсті, бұл қаланың қаржы секторының қарқынды өсуіне ықпал етті. Сонымен қатар, қалада 4 534 сауда компаниясы тіркелген. Қала 2019 жылы 10% көрсеткішпен жоғары экономикалық өсімді бастан кешірді, бұл ұлттық деңгейден едәуір жоғары болды. Сол жылы жұмыссыздық деңгейі 9,78% құрады және 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалаулар осылай болды. Бұл тізімге аудандық әкімшілік орталықтарының орналасқан жерлері, әрбір ауданның әкімшілік ауылдарының саны (барлығы қалалық келурахан ретінде жіктеледі) және олардың пошталық кодтары да кіреді.

Код Wilayah Аудан атауы (kecamatan) Аймағы (км²) 2020 жылғы халық санағының саны 2023 жылдың ортасындағы халық санының бағалауы Әкімшілік орталығы Ауылдар саны Пошталық кодтар 53.71.01 Алак 86,91 76 908 84 110 Пенкасе Оелета 12 85231 85239 53.71.02 Маулафа 54,80 97 976 106 880 Маулафа 9 85141 85148 53.71.04 Оэбобо 14,22 100 560 103 800 Оэбобо 7 85111 85112 53.71.05 Кота Раджа 6,10 57 121 58 960 Кота Раджа 8 85111 85119 53.71.03 Келапа Лима 15,02 75 486 77 310 Келапа Лима 5 85228 53.71.06 Кота Лама 3,22 34 725 35 570 Кота Лама 10 85221 85229 Барлығы 180,27 442 758 466 612 51

Жергілікті билік

Индонезия қалаларындағыдай, Купанг екінші деңгейдегі әкімшілік бөлім ретінде басқарылады, оны әкім мен вице-әкімнен тұратын атқару билігі және қалалық парламент түріндегі заң шығару билігі басқарады. Бұл үкімет жүйесі шамамен регенттікке балама болып табылады. Қала әкімі, вице-әкімі және қалалық парламент мүшелері қала халқымен сайланады. Ал аудан басшыларын қала әкімі, қала хатшысының ұсынымы бойынша тікелей тағайындайды.

Денсаулық

2021 жылға қарай қалада 10 аурухана, 45 пускемас, 15 поликлиника және 33 дәріхана бар. Оэбобо ауданында орналасқан В. З. Йоханнес аймақтық мемлекеттік ауруханасы қала әкімдігіне қарасты, ал Индонезия армиясы басқаратын әскери ауруханалар, мысалы Вирасакти ауруханасы (Оэбобо ауданында орналасқан) және Әскери-теңіз ауруханасы (Алак ауданында орналасқан) да халыққа медициналық көмек көрсетеді. Қалада су және тағам, ауыл шаруашылығы және мал денсаулығы, сондай-ақ медициналық зертханалық үлгілерді тексеру сияқты түрлі мақсаттарда қолданылатын бірнеше медициналық зертхана бар. 2020 жылы екі биомолекулалық зертхана ашылды.

Білім

Қалада 122 балабақша, 150 бастауыш мектеп, 59 негізгі мектеп, 42 жоғары сынып мектебі, 24 кәсіптік-техникалық мектеп және 16 жоғары оқу орны бар. Оэбобо ауданында ең көп мектеп орналасқан, ал Кота Лама ауданында ең аз.

Ғибадат орны

2021 жылға қарай қалада 69 мешіт, 327 шіркеу, жеті индуист ғибадатханасы және бір қытай буддалық ғибадатханасы болды. Қалада Grab және Gojek сияқты қосымша арқылы жұмыс істейтін такси қызметтері де бар.