Кіріспе
Сүтқоректілер түрі
Күлгіш қоңыр тышқан немесе маскалы тышқан (Sorex cinereus) – Аляскада, Канадада және АҚШ-тың солтүстігінде таралған шағын тышқан. Бұл Солтүк Америкада ең көп тараған тышқан, сондай-ақ ол жалпыға белгілі тышқан деп те аталады.
Сипаттама
Оның түсі сұр қоңыр, құрсағы ашық сұр, мұрны сүйір. Оның ұзын құйрығы үстінен қоңыр, астынан ақшыл, ұшы қараңғы. Денесінің ұзындығы шамамен, құйрығымен бірге ұзын. Салмағы шамамен... Басқа шыршалардан қараңғырақ түсті. Маскалы шыршалар екі жылға дейін өмір сүре алады, бірақ орташа есеппен он сегіз ай ғана тіршілік етеді. Аляскада жасалған ұзақ мерзімді зерттеуде Йом Тов және әріптестері (2005) маскалы шыршаның дене мөлшері Бергманның ережесіне қайшы келетінін анықтады. 1950 жылдан 2003 жылға дейін 650 мысал бойынша жүргізілген зерттеуде дене мөлшерінің қоршаған орта температурасына қатыстылығы зерттелді. Дене салмағы, құйрықтың, құлақтың, артқы аяқтың және дененің ұзындығы өлшенді. Нәтижелерге сәйкес, маскалы шыршаның дене мөлшері ендік жоғарылағанда және қаңтар айының орташа температурасы төмендегенде кемиді, бұл Бергманның ережесіне қарсы. Бұл қыс айларында тамақ жетіспеуіне байланысты жалпы энергия қажеттілігін шектеуге бағытталған бейімделу механизмі болуы мүмкін деп болжанады. Сонымен қатар, XX ғасырдың екінші жартысында дене мен құйрықтың ұзындығы температураның көтерілуімен ұлғайған. Бұл температураның жоғарылауы шыршаның негізгі тамағының қоректілігін арттыруымен байланысты болуы мүмкін.
Тарату
Маскалы шымтезек – ең көп тараған шымтезек түрі. Оның таралған аймағы Солтүстік Американың көп бөлігін қамтиды, оңтүстікке қарай Мэрилендке дейін, батыстағы Роки таулары мен шығыстағы Аппалачи таулары бойымен созылады. Бұл түр 1950 жылдардың соңында Ньюфаундлендке әкелінді. Оны құрғақ далалар, ылғалды жерлер, орман және тундра сияқты әртүрлі ортада кездестіруге болады. Маскалы шымтезек көбінесе ылғалды және тығыз өсімдік жамылғысы бар жерлерде тіршілік етеді, себебі ол оларда жасырына алады. Осы шымтезек түрінің саны ылғалдылық деңгейімен анықталады.
Жыртқыш және паразиттік
Жыртқыштарға ірі егеуқұйрықтар, бүркіттер, сұрғырлар, шыршалар, жыландар, тұзбастар, түлкілер, нұқат бақалары, көкшілдер, қоңыр алабұқалар және күзендер жатады. Маскалы егеуқұйрықтар блохалар және таспа құрттары сияқты көптеген түрлі паразиттерге осал. Кован және әріптестері (2007) маскалы егеуқұйрықтардың көп көлемде тамақ тұтынуы оларды паразиттерге бейімдейтінін анықтады. Еркектердің аумағы үлкен болғандықтан, олар паразиттерге көбірек бейім келеді.
Тамақ пен олжа
Маскалы тышқандар - мүмкіндікті пайдаланатын, көптеген нәрселерді жейтін жануарлар. Олар жәндіктер, құрттар, ұлулар, кішкентай кеміргіштер, саламандралар және тұқымдарды жейді. Жоғары метаболизмі болғандықтан, маскалы тышқан күніне өзінің салмағынан үш есе көп тамақ жей алады. Олар тамақсыз бірнеше сағаттан артық тіршілік ете алмайды, себебі олар үнемі жеуге мәжбүр. Тынышқанда олардың метаболизмі төмендейді. Маккей және әріптестері (1997) суарылмаған орманды жерлерде маскалы тышқандардың көптеп табылуын анықтады, себебі бұл жерлерде маскалы тышқанның бағалайтын тамақ көзі – дернәсіл жәндіктер көптеп кездеседі. Маскалы тышқандар басқа тамақ түрлеріне қарағанда лепидоптер дернәсілін артық көреді.
Мінез-құлық
Бұл жануар жыл бойы күндіз де, түнде де белсенді. Маскалы шыршылар ауа райына қарай түнгі немесе күндізгі өмір салтына бейімделеді. Дюсе және әріптестері (1974) жаңбыр маскалы шыршының түнгі белсенділігін арттыратынын, ал бұлтты ауа күндізгі және түнгі белсенділікті күшейтетінін көрсеткен. Ол жер қазбаларын жасаса да, басқа ұсақ сүтқоректілердің қазған жерлерін де пайдаланады. Осы жер қазбаларында ұя салу үшін құрғақ шөптен пайдаланады. Ол жоғары жиілікті дыбыс толқындарын шығара алады және бүйірлік иіс бездеріне ие. Маскалы шыршының мекендеу аймағы тамаққа қолжетімділікке байланысты, бірақ орташа есеппен 0,55 гектарды құрайды. Ол өз мекендеу аймағында басқа шыршыларға төзгіштігі төмен. Меррит және әріптестері (1995) оның жаздан қысқа дейін массасы жартысына дейін азаятынын, қыздырудың қажеттілігін азайту, энергияны сақтау және дене салмағының төмендеуін анықтады.
Көбею
Жоғары ендікте тіршілік ететін маскалы шыршылар көктемнің соңы мен жаз айларында туады, ұядан шыққанда ересек мөлшеріне жетеді және өмірлік циклын бір жыл ішінде аяқтайды. Олар көктем немесе жазда дүниеге келеді, қыста дамымайды, ал келесі көктемде көбейеді. Маскалы шыршылар мамырдан қыркүйекке дейін көбейеді. Аналықтары көбейту маусымында 6-7 баладан тұратын бір туынды табады. Балалар шашы мен тырнақтары жоқ, ішкі қабырғалары мөлдір болып туады. Дене салмағы 20 күнде артып, ең жоғары деңгейге жетеді, содан кейін шамамен 27 күннен кейін ұядан шыққанда азаяды. Маскалы шыршылардың өмірінің алғашқы екі айында өлу қаупі жоғары, көбісі бірінші жылдың ішінде өледі. Маскалы шыршылар екі айда жыныстық жағынан жетіледі, бірақ көбейту үшін алғашқы көктемге дейін күтеді.