Кіріспе
1959–1960 жылдары француз аумағы, кейін Батыс Африкадағы тәуелсіз мемлекет. Мали Федерациясы (اتحاد مالي) – 1960 жылы екі ай бойы Сенегал және Судан Республикасы (немесе Француз Суданы) француз колонияларын біріктірген Батыс Африкадағы федерация. Ол 1959 жылдың 4 сәуірінде француз қауымдастығының құрамында өздігінен басқару құқығына ие аумақ ретінде құрылды және 1960 жылдың 20 маусымында Франциямен келіссөздерден кейін тәуелсіздік алды. Екі айдан соң, 1960 жылдың 19 тамызында Мали Федерациясындағы Судан Республикасының басшылары армияны жұмылдырды, ал федерациядағы Сенегал басшылары жауап ретінде жандармерияны (ұлттық полиция) жұмылдырды; бұл жағдай шиеленіске ұшырады және келесі күні Сенегалдың федерациядан шығуына себеп болды. Судан Республикасының шенеуніктері бұл тарапқа қарсылық көрсетіп, Сенегалмен дипломатиялық қарым-қатынасты үзіп, өз елінің атын Мали деп өзгертті. Мали Федерациясының өмір сүрген қысқа мерзімінде премьер-министр болып Модибо Кейта тағайындалды, ол кейін Малидің бірінші президенті болды, ал үкіметі Сенегалдың болашақ астанасы Дакарда орналасқан еді.
The Mali Federation (اتحاد مالي) was a federation in West Africa linking the French colonies of Senegal and the Sudanese Republic (or French Sudan) for two months in 1960. It was founded on 4 April 1959 as a territory with self rule within the French Community and became independent after negotiations with France on 20 June 1960. Two months later, on 19 August 1960, the Sudanese Republic leaders in the Mali Federation mobilized the army, and Senegal leaders in the federation retaliated by mobilizing the gendarmerie (national police); this resulted in a tense stand off, and led to the withdrawal from the federation by Senegal the next day. The Sudanese Republic officials resisted this dissolution, cut off diplomatic relations with Senegal, and defiantly changed the name of their country to Mali. For the brief existence of the Mali Federation, the premier was Modibo Keïta, who would later become the first President of Mali, and its government was based in Dakar, the eventual capital of Senegal.
Өмірбаян
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Француз Батыс Африкасының отарлары өзін-өзі анықтау құқығын күшейтуге және Франциямен отарлық қарым-қатынастарын қайта қарастыруға күшті ұмтылыс жасады. 1958 жылғы мамыр дағдарысынан кейін Француз Батыс Африкасының отарларына дереу тәуелсіздік алу немесе қайта ұйымдастырылған Француз қауымдастығына қосылу мүмкіндігі берілді (бұл жағдайда отарлар Франциямен байланысын сақтай отырып, өзін-өзі анықтау құқығына ие болар еді). Тек Гвинея толық тәуелсіздікке дауыс берді, ал Батыс Африканың қалған отарлары Француз қауымдастығына қосылуға дауыс берді. 1958 жылғы тәуелсіздік мәселесін шешуге арналған сайлауда Батыс Африка елдерін екі ірі партия бөліп алды: Африкалық демократиялық жиналысы (RDA) және Африкалық қайта топтастыру партиясы (PRA). Партиялардың екі аймақтық тобы тәуелсіздік мәселесі және Франциямен байланыстың деңгейі бойынша күресті. РДК Кот-д’Ивуар, Француз Суданы және Гвинеяда үкіметтік партия болды, ал ПРА Сенегалдағы маңызды үкіметтік партия болып табылды және көптеген елдерде үлкен үстемдікке ие болды. Екі партия сонымен қатар Француз Жоғарғы Вольтасы, Нигер және Француз Дагомесіндегі коалициялық үкіметтердің құрамына кірді. Екі партия да аймақтың саяси болашағын қалыптастыру үшін күресті, ал Мавритания көбінесе дауларды шешу үшін бейтарап тарап ретінде танылды. 1958 жылғы дауыс беру партиялар ішіндегі бірнеше дауларды көрсетті. РДК 1958 жылдың 15 қарашасында өткен сайлау нәтижелерін талқылау үшін съезд өткізді, және француз Суданынан Модибо Кейта мен Сенегалдан Доду Гүйе Франция мен отарларды біріктіретін бірыңғай жүйедегі бастапқы федерация құруды жақтады, ал Кот-д’Ивуардан Феликс Хуфуэ-Буаньи бұл идеяны қабылдамады. Соның салдарынан туған келіспеушілік соншалықты күшті болды, кездесу ресми түрде өтпеген деп жарияланды.
Құрылу
1958 жылдың қараша айының соңында Француз Суданы, Сенегал, Жоғарғы Вольта және Дагоме Франциямен бірлесуге ниет білдіріп, төрт колонияны біріктіретін федерация құруды ұсынды. Француз Суданы мен Сенегал, олардың басты саяси партиялары арасындағы ұзаққа созылған дауларға қарамастан, федерацияны құдалауда ең белсенді болды, ал Дагоме мен Жоғарғы Вольта федерацияға қосылуға көбірек тартынды. Француз Суданы төрт елдің өкілдерін (соның ішінде Мавританияны бақылаушы ретінде) 28-30 желтоқсанда Бамакоға шақырып, федерация құру мәселесін талқылауды ұсынды. Француз Суданы мен Сенегал конгресте жетекшілік етті, Модибо Кейта отырыстың төрағасы болып тағайындалды, ал Сенегалден Леопольд Седар Сенгор көптеген мәселелерде, соның ішінде ұсынылып отырған одаққа Мали Федерациясы деген ат беруде басты рөл атқарды. Жоғарғы Вольта мен Дагоме федерацияны ресми түрде қолдағанмен, Жоғарғы Вольта тіпті 1959 жылдың 28 қаңтарында Мали Федерациясының Конституциясын бекіткенімен, Франция мен Пил Сызығының саяси қысымы, екеуі де федерацияға қарсы болған, бірақ себептері әртүрлі болды, олардың федерация құрамына кіруін бекіте алмады. Нәтижесінде 1959 жылға қарай федерация құру мәселесін талқылауға тек Француз Суданы (қазіргі Судан Республикасы) мен Сенегал колониялары ғана қатысты. 1959 жылдың наурыз айында Француз Суданында да, Сенегалда да өткен сайлаулар федерация құруды қолдаған басты партиялардың билігін нығайтты. Кейтаның «Африка демократиялық жиналысы» (US RDA) партиясы Француз Суданында дауыс берудің 76%-ын және аумақтық ассамблеядағы барлық орындарды жеңіп алды. Сенгордың Прогрессивті Сенегал одағы (UPS) дауыс берудің 81%-ын және Сенегалдың аумақтық ассамблеясындағы барлық орындарды жеңіп алды. Сенгор сайлауда үлкен басымдықпен жеңіске жетсе де, кейбір консервативті исламист марабтар шейх Тиджан Сидің кандидатурасын қолдады. Бұл сын Сенгор партиясының ішкі саяси базасының әлсіздігін көрсетті және федерация дамыған сайын маңызды болатын әртүрлі сайлау округтерімен одақ құрудың күрделі жүйесін қажет етті. Сайлау күні бір шайқасқа байланысты Си тұтқындалды, оған оның партиясы кінәлі деп танылды. Сайлаудан кейін Сенегал мен Француз Суданының ассамблеялары федерацияны мақұлдады және екі колонияны біріктіретін саяси жүйе құру процесін бастады. Бұл үш түрлі саяси жобаны қамтыды, олардың әрқайсысында теңдік принципі (екі колонияның тең өкілдігі) бекітілді: федералды үкімет, біріккен әлеуметтік қозғалыстар (еңбек және жастар қозғалысы) және екі ел үшін ортақ саяси партия. Федералды үкімет колониялардың әрқайсысынан 20 мүшеден тұратын (барлығы 40) федералды жиналысқа ие болады, Президент (1960 жылдың тамызында сайланатын болады) және алты федералды министр (әр колониядан 3 адам). Президент сайланғанға дейін Мали Федерациясының премьер-министрі Кейта, ал вице-премьер (және қарулы күштерді басқаратын адам) Сенегалдық Мамаду Диа болады. Сонымен қатар, теңдік принципінің бір бөлігі ретінде кез келген заңнамалық бастамаларға премьер-министрдің (кейін президенттің) және осы мәселеге жауапты министрдің қолы қоюы қажет болады. Колониялар Дакар портында жиналған импорттық және экспорттық салықтарды Француз Суданының пайдасына бөліседі, ол 1959 жылғы бюджетінің үштен бір бөлігін осы салықтық кірістерден алды. Сонымен қатар, Мали федерациясы елдердің арасындағы одақты жеңілдету үшін біріктірілген әлеуметтік ұйымдар құруға тырысты. Бұл федералды және ұлттық деңгейде жұмыс істейтін еңбек және жастар қозғалыстарын құруды және біріккен саяси партияны құруды білдірді. Саяси партия екі колониядағы билік басындағы партиялар бірігіп, Африка Федерациясы партиясын (PFA) құрған кездегі негізгі жоба болды. Ол федералды үкіметтен бөлек ұйымдастырылды, бірақ көптеген мүшелері мен басшылары бірдей болды. Сенгор партияның президенті, ал Кейта бас хатшы болды. Сонымен қатар, аймақтық ықпал ету үшін Нигердің Джибо Бакари мен Дагомеяның Эмиль Цинсу партияның вице-президенттері болып тағайындалды. 1959 жылдың шілдесінде Сеңгордың бірінші ПФА съезінде айтқандай, бұл елдің жалғыз саяси партиясы болады және оның мақсаты аумақтағы әртүрлі этникалық топтарды біріктіру. 1959 жылдың желтоқсанында Франция мен Мали Федерациясы федерацияның тәуелсіздігі мен егемендігі туралы келіссөздер бастады. Келіссөздер ресми түрде француз президенті Шарль де Гольдің 1959 жылдың 13 желтоқсанында Бамакоға сапары кезінде басталды және 1960 жылдың наурыз айына дейін жалғасты. Француздар Мали Федерациясына қарсы болғанымен, екі елдің Франциямен бірлесуге және франк аймағында қалуға, сондай-ақ француз әскери базаларын өз аумағында сақтап қалуға дайындығын көрсеткеннен кейін, француз тарапы федерация құруды қолдады. Келіссөздер 1960 жылдың 20 маусымында Мали Федерациясының ресми тәуелсіздік күнін белгіледі.
Саяси шиеленістер мен таралу
Мали Федерациясында шиеленіс тез туды, себебі федерацияны іске асыру жоспарлау 1959 және 1960 жылдың басында басталды. Француз Батыс Африкасының басқа аймақтарынан өзгеше, Француз Суданы мен Сенегалда отарлау кезеңінде айтарлықтай көші-қон немесе мәдени алмасу болған жоқ (дегенмен олар француз экономикалық саясатымен байланысты болды және маңызды теміржолмен жалғастырылды). Бірақ этникалық немесе тілдік айырмашылықтардан гөрі, федерацияның құрылымының нәтижелері маңыздырақ болды. Теңдік принципі екі елдің де егемендігінен қауіпсізденіп бірігуіне мүмкіндік берді, бірақ саяси даулар бір аренадан екіншісіне ауысқанда саяси салдарлар да туды. Сондай-ақ, PFA француз Суданының саяси партиясымен өте әртүрлі жағдайда болған екі саяси партияны біріктіруге тырысты, бірақ Сенегал партиясының билігін сақтау үшін күрделі одақтар қажет болды. Сонымен қатар, бастапқы талқылауларда нақты айтылмаған кейбір мәселелер Сенегал мен Француз Суданының саяси лидерлері арасындағы пікірталас тақырыбына айналды, олардың маңыздылығы артты: қарулы күштер, жергілікті бюрократияны дамыту, федералды үкіметтің күші және Франциямен қарым-қатынас. Сонымен қатар, Сенгор мен Кейтаның колонияға қатысты көзқарастары келіспеушіліктер тудырды: федерация тарағаннан кейін Кейта социализмді ұстанса, Сенгор буржуазиялық бағытты қолдады. Келіспеушіліктер Франциямен тәуелсіздікті мойындау бойынша келіссөздер аяқталғанға дейін, 1960 жылдың сәуіріне дейін шешілді. Француз Суданы федерациядағы жеке атқарушы билікті күшейтуді қаласа, Сенегал 1959 жылы қалыптасқан теңдік принципін сақтап, президенттің билігін шектеуді жөн көрді. Бұл мәселені шешу үшін өткен PFA съезі нәтижесіз аяқталғанда, федерациядан тыс мүшелер аралықтасу үшін шақырылды. Олар Сенегал мен Француз Суданының тең өкілдері тағайындайтын жеке атқарушы орган құруды және салықты екі колония арасында бөліспеуді ұсынды (Сенегалдың маңызды ұстанымы). Бұл мәселе екі тараптың келісімімен шешілгенімен, көп ұзамай түсініспеушіліктер туды. Француз Суданы өз аумағындағы бір әскери базаны алып тастауға тырысқанда, бұл француздарды аумақтан толығымен шығаруға бағытталған әрекет деп қабылдады, бұл Сенегал мен Франция тарапынан күдік тудырды. 1960 жылдың тамызында Мали Федерациясының президенті сайлауына дайындық кезінде шиеленіс күшейді. Түрмеден босатылып, Сенгордың саяси партиясының мүшесі болған шейх Тиджан Си, Сенгорға келіп, Суданның өкілдері Мали Федерациясының президенті мұсылман (Си сияқты) болғанын қалағанын, католик (Сенгор сияқты) емес екенін айтты. Сенгордың саяси одақтастарының тергеуі француз судандық елшілердің Сидің мұсылман саяси лидері болған ағасына барғанын көрсетті. Сонымен қатар, Мали Федерациясының премьері Кейта Сенегалдың мұсылман саяси лидерлерімен ресми кездесулер өткізе бастады, бірақ Сенгордың басшылығын әлсірету туралы ешқандай дәлел табылмады. 15 тамызда Сенгор, Диа және Сенегалдың басқа да саяси лидерлері Сенегалдың федерациядан шығу жолдарын қарастыра бастады. Вице-премьер және ұлттық қорғаныс министрі Мамаду Диа саяси жағдай ушыққан жағдайда әртүрлі әскери бөлімдердің дайындығын тексеруді бастады. Әскери бөлімдерге қойылған сұрақтар Кейта мен француз судандық саясаткерлерін қорқытты. 19 тамызда Дакарда сенегалдық шаруалардың қаруланғаны туралы хабарлар тарағанда, Кейта Дианы қорғаныс министрі лауазымынан босатып, төтенше жағдай жариялады және қарулы күштерді жұмылдырды. Сенгор мен Диа әскерилерді жұмылдыруға көмектесетін одақтас таба алды, содан кейін ұлттық жандармерия Кейтаның үйін және үкіметтік кеңселерді қоршап алды. Сенегал 20 тамызда түн ортасында Мали Федерациясынан тәуелсіздігін жариялады. Зорлық-зомбылық аз болды, француз Суданының лауазымды тұлғалары 22 тамызда жабық пойызбен Бамакоға қайтарылды. Дағдарысқа қарамастан федерацияны құтқаруға болатын еді, бірақ Кейта мен басқаларды тамыз айындағы ыстықта, жабық пойызбен қайтару Кейтаның сапардан кейін шекарада теміржолды бұзу туралы шешім қабылдауына себеп болды. Сенегал және Мали Республикасының тәуелсіздігі қыркүйектің ортасында көптеген елдер тарапынан мойындалды және қыркүйектің соңында Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды.
Мұра
Мали Федерациясы тағы бір ай бойы Бамакода ғана болғанмен, Франция және көптеген басқа елдер екі колонияны 1960 жылғы 12 қыркүйекте жеке тәуелсіз мемлекеттер ретінде мойындады. Француз Суданындағы Африкалық Демократиялық Жиналысы партиясы – Судандық Одақ «Le Mali Continue» ұранын қабылдады және 22 қыркүйекте өткен мәжілісте елдің атын Мали деп өзгертіп, Француз қауымдастығымен байланысты үзу туралы шешім қабылдады. Мали Федерациясына байланысты туындаған даудың нәтижесінде екі елдің де Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылдануы қыркүйек айының соңына дейін кейінге шегерілді. Сенгор мен Кейта екеуі де Мали Федерациясынан бөлінген кезде және содан кейінгі бірнеше жыл бойы өз елдерін басқарды: Сенгор 1960 жылдан 1980 жылға дейін Сенегал президенті болды, ал Кейта 1960 жылдан 1968 жылға дейін билік етті. Мали Федерациясынан бөлінгеннен кейін Сенгор ішкі қиындықтарға тап болды, бірақ 1962 жылы оның жақтастары мен Мамаду Дианың жақтастары арасындағы қарулы қақтығыстан кейін ол билігін нығайтты. Сәтсіз тәжірибеден кейін Сенгор бірігуге тырысудан сақтанды және Батыс Африкада, сондай-ақ Сенегалдың көрші елдерімен басқа федерациялар құруға жасалған әрекеттерге қарамастан, оларды жиі шектеді және олар оның билігінен кейін ғана ілгеріледі. Сонымен қатар, Африкадағы алғашқы сәтсіз бірігу тәжірибесі ретінде Мали Федерациясы континенттегі болашақ бірігу әрекеттеріне сабақ болды. Кейта федерацияның құлауынан кейін өз идеологиясын ілгерілетуде белсенділік танытты және көптеген жылдар бойы Сенегалмен дипломатиялық қарым-қатынас орнатудан бас тартты. Дегенмен, Кейта басшылығымен Мали Батыс Африканың бірігіне ұмтылысын жалғастырды, бірақ оны әртүрлі халықаралық байланыстар арқылы іске асырды. Темір жол 1963 жылғы 22 маусымда қайта ашылды және Сенгор мен Кейта шекарада құшақтасты.