Кіріспе

1986–87 жылдардағы британдық дау

"Циркон" ісі – 1986 және 1987 жылдары BBC телеарнасында жоспарланған, ақырында тоқтатылған "Циркон" сигналдары бар спутнигі туралы бағдарламаны көрсетуге байланысты туындаған оқиға. Бұл бағдарлама "Сырлы қоғам" атты алты бөлімдік серияның бір бөлігі болды. Ол британдық конституциядағы парламенттік иммунитет және "тілді шектеуші бұйрықтар" сияқты маңызды мәселелерді көтерді.

Бағдарламаны әзірлеу

1985 жылдың қарашасында шотландтық тергеуші журналист Дункан Кэмпбеллді BBC Шотландия Брайан Баррдың продюсері болып табылатын алты бөлімді жарты сағаттық деректік серияны ұсынуға және зерттеуге шақырды. GCHQ BBC Шотландия тобы RAF Menwith Hill-де түсірілімдер жүргізіп жатқанын білді, ал Кэмпбелл 1986 жылдың тамызында Қорғаныс министрлігінің бұрынғы бас ғылыми кеңесшісі Рональд Мейсонмен сұхбаттасқанда, ол «Циркон» жобасы туралы айтты (ол жоба «өте құпия» деп есептелді). Кэмпбелл «Сырлы қоғам» эпизодында «Цирконның» бар екенін жариялауды жоспарлаған, бірақ 1986 жылдың ортасында бағдарламаны зерттеу барысында Қоғамдық есеп комитетінің (PAC) төрағасы Роберт Шелдонның бұл жоба туралы ештеңе білмейтінін анықтады. Қоғамдық есеп комитеті – Үкімет шығыстарын бақылауға жауапты, Төменгі палатаның таңдау комитеті. Комитетке «Цирконды» жасыру, оның құны 500 миллион фунт стерлингті құрады (1986 жылы 0,5 фунт стерлингке тең, ал соңғы жылдары шамамен <есептелген сома> миллиард фунт стерлингке тең), бұрынғы қорғаныс жобасы – «Chevaline» бағдарламасын жетілдіруге байланысты парламенттік құпияны көрсетті. 21 қаңтарда Бас прокурор Кэмпбеллге эпизодтың мазмұны туралы айтуға немесе жазуға тыйым салатын қаулы шығарды. 22 қаңтарда Кэмпбелл New Statesman басылымында үкімет тыйым салған мақала жариялады.

Министрлер кабинеті эпизоды

Құпия қоғам сериясының алтыншы бөлімі "Кабинет" деп аталды және құпия кабинет комитеттеріне арналған. Бұл эпизод та эфирге шығудан тоқтатылды және ешқашан көрсетілген емес. "Кабинет" эпизодының эфирі 1987 жылғы жалпы сайлауға жақын болғандықтан тоқтатылды. Кейіннен BBC 1991 жылы 4-ші арнада осы эпизодты сатып алуға Кэмпбеллдің жасаған әрекетін, цензура туралы бағдарламалар маусымы аясында қабылдамады. Оның орнына эпизод Кэмпбеллдің сценарийлері негізінде қайта түсірілді. 1989 жылғы 15 маусымда азаматтық бостандықтар мен Құқықтар туралы заңға қатысты парламенттік пікірсайыста, сол кезде оппозицияда болған Лейборист партиясының депутаты Алистер Дарлинг, "Циркон" ісінің нақты себебі – "Құпия қоғам" сериясының "Кабинет" эпизодынан назарды аудару екенін мәлімдеді. Дарлинг: "Үкіметтің әрекеттері қысымшылық, оны олардың телерадио хабарларын таратуға қатысты қадамдарынан көруге болады. Біз түн ортасында Глазгодағы BBC штаб-пәтеріне полиция шабуыл жасағанын көрдік. Біз "Циркон" таспаларын күрделі алдампаш ретінде тартылып алынғанын көрдік." деді. Дарлинг кабинет эпизодының "1983 жылғы сайлау науқанына және үкіметтің осы елдің азаматтарын әлсіретуге және тыңдауға тырысқанына" қатысты екенін айтты. Олардың мақсаты бағдарламаның көрсетілуіне кедергі келтіру болды, ал "Циркон" ісі – жасырын әрекет болды.