Кіріспе

Ұлттық есеп немесе ұлттық есеп жүйелері (ҰЭЖ) – бұл бір елдің экономикалық қызметін өлшеу үшін толыққанды және дәйекті есептеу әдістерін іске асыру. Олар қос жазбалы есепке негізделген егжей-тегжейлі негізгі өлшемдерді қамтиды. Мұндай есептеудің ерекшелігі, есептің екі жағындағы сомалар тең болады, тіпті олардың әрқайсысы өндіріс және одан түсетін табыс сияқты әртүрлі сипаттамаларды өлшесе де. Әдіс ретінде бұл сала ұлттық есеп немесе, жалпы алғанда, әлеуметтік есеп деп аталады. Басқаша айтқанда, ұлттық есептерді жүйе ретінде осы жүйелермен байланысты экономикалық деректерден ажыратуға болады. Ұлттық есептер бизнес есептеумен көптеген ортақ принциптерді бөліседі, бірақ олар экономикалық ұғымдарға негізделген. Экономикадағы барлық экономикалық операциялардың ағынын бейнелеу үшін қолданылатын тұжырымдамалық құрал – әрбір қатар мен бағанда шоттары бар әлеуметтік есептік матрица. Ұлттық есеп 1930 жылдардан бастап макроэкономикамен бірге дамыды, оның тұтыну және инвестиция сияқты кең шығыс санаттары арқылы жалпы сұраныс пен жалпы өнім арасындағы байланысы бар. Ұлттық есептерден алынған экономикалық деректер экономикалық өсім мен дамуды эмпирикалық түрде талдау үшін де қолданылады.

Қолданылу аясы

Ұлттық есептер экономикадағы экономикалық субъектілердің (шаруашылықтардың, корпорациялардың, үкіметтің) жалпы алғанда өндіріс, шығындар және табыс қызметін, соның ішінде олардың басқа елдердің экономикасымен қарым-қатынастарын және олардың байлығын (таза құнын) көрсетеді. Олар ағындарды (бір кезең ішінде өлшенетін) және қорларды (бір кезеңнің соңында өлшенетін) көрсетеді, бұл ағындар мен қорлардың үйлесімділігін қамтамасыз етеді. Ағындарға қатысты, ұлттық табыс және өнім шоттары (АҚШ терминологиясы бойынша) табыс пен өнімнің ақшалай құнын жылдық немесе тоқсандық кезеңде, соның ішінде ЖІӨ-ні бағалайды. Қорлар бойынша "капитал шоттары" – бұл баланстық тәсіл, бір жағынан активтер (жердің, капиталдың және қаржылық активтердің құнын қоса алғанда) және екінші жағынан есепті кезеңнің соңында бағаланатын міндеттемелер мен таза құн қамтылады. Ұлттық шоттар сондай-ақ есепті кезеңдегі активтердің, міндеттемелердің және таза құнның өзгеруін өлшейтін құралдарды қамтиды. Бұл ақша ағынының шоттарына немесе қайтадан капитал шоттарына қатысты болуы мүмкін. Мұндай жиынтық өлшемдер мен олардың уақыт өте келе өзгеруі экономикалық саясатты қалыптастырушылар үшін ең қызығушылық тудырады, бірақ егжей-тегжейлі ұлттық шоттар экономикалық талдау үшін ақпарат көзі болып табылады, мысалы, өндіріс процесінде өнеркәсіптердің өзара әрекеттесуін көрсететін кіріс-шығыс кестелері. Ұлттық шоттар номиналды немесе нақты сомада ұсынылуы мүмкін, нақты сомалар уақыт өте келе баға өзгерісінің әсерін жою үшін түзетіледі. Ұлттық өнімнен баға индексін де шығаруға болады. Баға деңгейінің және өнімнің өзгеру қарқыны да қызығушылық тудыруы мүмкін. Инфляция деңгейі (баға деңгейінің өсу қарқыны) ұлттық өнімнің немесе оның шығыс компоненттерінің өсуін есептеу үшін қолданылуы мүмкін. Экономикалық өсу қарқыны (көбінесе ЖІӨ-нің өсу қарқыны) әдетте нақты (тұрақты бағалар) шарттарында өлшенеді. Ұлттық шоттардағы экономикалық өсу деректерін пайдаланудың бір жолы – бұл ұзақ мерзімді өсімді есептеу және факторлық кірістердің өсуінен немесе технологиялық өзгерістерден өсімнің әртүрлі көздерін бағалау. Есептер әртүрлі статистикалық деректерден алынады, соның ішінде сараптамалар, әкімшілік және халық санағы деректері, сондай-ақ нормативтік деректер, олар тұжырымдамалық аяда біріктіріліп, үйлестіріледі. Олар әдетте әр елдің ұлттық статистикалық басқармалары және/немесе орталық банктерімен құрастырылады, бірақ бұл әрқашан да осылай бола бермейді, және олар жылдық және (кемірек егжей-тегжейлі) тоқсандық жиілікте жариялануы мүмкін. Іс жүзіндегі мәселелерге экономикалық және есептік әдістемелер арасындағы айырмашылықтардан туындаған қателіктер, әртүрлі көздерден алынған деректердің сапасын бақылаудағы тәжірибелердің жетіспеуі, сондай-ақ банк және қаржы секторының материалдық емес активтері мен қызметтерін өлшеу кіреді. 1980 жылдан бері ұлттық есептерге қатысты екі маңызды жаңалық пайда болды. Ұрпақтық есеп – бұл әлеуметтік сақтандырудан, соның ішінде зейнетақыдан және әлеуметтік медициналық сақтандырудан өмір бойы салық жүктемесінің ұрпақтар арасындағы қайта бөлуін өлшеу әдісі. Бұл бюджет тапшылығынан гөрі бюджеттік саясаттың тұрақтылығын бағалауға арналған жақсы нұсқау ретінде ұсынылды, себебі бюджет тапшылығы тек ағымдағы жылдағы салықтар мен шығыстардың айырмасын көрсетеді. Экологиялық немесе жасыл ұлттық есеп – бұл экологиялық активтерді бағалау әдісі, олар ұлттық байлықты өлшеуде әдетте есепке алынбайды, себебі оларды бағалау қиын. Бұл әдіс қоршаған ортаға қатысты активтерді бағалаудың нөлдік деңгейіне балама ретінде және қоршаған ортаның нашарлауына байланысты әл-ауқат деңгейінің тұрақтылығын өлшеу тәсілі ретінде ұсынылды. Ұлттық есептен алынбаған макроэкономикалық деректер де кеңінен қызығушылық тудырады, мысалы, кейбір өмір сүру құны индекстері, жұмыссыздық деңгейі және еңбекке қатысу деңгейі. Кейбір жағдайларда, осы деректердің ұлттық есептердегі баламасын есептеуге болады, мысалы, жеке тұтыну шығындарынан және ЖІӨ-нің айырмасынан (нақты ЖІӨ мен әлеуетті ЖІӨ арасындағы айырмашылық) есептелген баға индексі.

Тарих

Ұлттық есептерді әзірлеудің және жұмыспен қамтуды жүйелі түрде өлшеудің бастапқы себебі – жиынтық экономикалық белсенділіктің нақты өлшемдеріне қажеттілік болды. Бұл қажеттілік Ұлы депрессия кезінде одан да өзекті болды және Кейнстің макроэкономикалық тұрақтандыру саясаты мен соғыс уақытындағы экономикалық жоспарлау үшін негіз құрады. Мұндай өлшемдерді әзірлеуге алғашқы тыйырмандар 1920 жылдардың соңы мен 1930 жылдары жасалды, оның ішінде Колин Кларк пен Саймон Кузнец есімдері ерекше аталады. Кузнец бұл жобаға негізделген (https://www.nber.org/system/files/chapters/c4231/c4231.pdf), ал Лилиан Эпштейн бұрынғы зерттеулерге қатысқан. Ұлыбританиялық Ричард Стоун Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін үлкен үлес қосты. Алғашқы ресми ұлттық есептерді АҚШ 1947 жылы жариялады. Содан кейін көптеген еуропалық елдер де осы жолға түсті, ал Біріккен Ұлттар Ұйымы 1952 жылы Ұлттық есептер жүйесі мен қосалқы кестелерді жариялады. Ұлттық есептерді жүргізудің халықаралық стандарттары Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесімен анықталады, соңғы нұсқасы 2008 жылы жарық көрді. Тіпті одан бұрын, 1920 жылдардың басында ұлттық экономикалық есептер кестелері болған. Мұндай жүйелердің бірі – «ұлттық экономиканың балансы» деп аталды және КСРО мен басқа да социалистік елдерде социалистік өндірістің тиімділігін өлшеу үшін қолданылды. Еуропада әлемдік Ұлттық есептер жүйесі Еуропалық есептер жүйесіне (ЕЕЖ) бейімделді, оны Еуропалық Одақтың мүшелері және көптеген басқа еуропалық елдер қолданады. Осы тақырып бойынша зерттеулер бастапқы кезеңдерінен бүгінгі күнге дейін жалғасуда.