Кіріспе

Түркия мен Еуропалық Одақ арасындағы кедендік одақ – Еуропалық Одақ (ЕО) мен Түркия арасындағы сауда келісімі. Келісім 1995 жылдың 31 желтоқсанында күшіне енді, бұл екі тарап арасында кедендік одақ (Gümrük Birliği) құру туралы Еуропалық қауымдастық пен Түркияның қауымдастық кеңесінің 1995 жылдың 6 наурызындағы шешіміне сәйкес жасалды. Тауарлар екі тарап арасында кедендік шектеулерсіз тасымалдануы мүмкін. Кедендік одақ ауыл шаруашылығы (екіжақты сауда жеңілдіктері қолданылатын), қызмет көрсету немесе мемлекеттік сатып алу сияқты маңызды экономикалық салаларды қамтымайды. 1996 жылы Түркия мен Еуропалық Одақ арасында Еуропалық көмір және болат қауымдастығына жататын өнімдер үшін еркін сауда аймағы құрылды. Қауымдастық кеңесінің 1/98 шешімі ауыл шаруашылығы өнімдері саудасына қатысты. Кедендік одақ осыған жататын өнімдерге ортақ сыртқы тарифті қарастырумен қатар, Түркияның ішкі нарықтың бірнеше маңызды салаларында, әсіресе өнеркәсіптік стандарттарға қатысты, ЕО құқығына (acquis communautaire) үйлесуін қарастырады. 2020 жылғы зерттеуге сәйкес, келісім ЕО мен Түркия арасындағы сауданы арттырды. Өндірісте, Анкара келісімімен салыстырғанда, ЕО-Түркия саудасы 55-65 пайызға өсті.

Түркияның нәтижелері

Кедендік одақ Түркияның импортын және экспортын, сондай-ақ жан басына шаққандағы ЖІӨ-ні арттырды. Түркияның кедендік одаққа мүшелігі оның экономикасының аграрлықтан индустриалдыққа өтуіне елеулі үлес қосқаны мойындалады. Түркия Еуроодақпен кедендік одақта болғандықтан, ол өзінің тарифтері мен баждарын Еуроодақтың тарифтері мен баждарына бейімдеуге тиіс. Дегенмен, Еуроодақ жасасқан еркін сауда келісімдері (ЕСК) Түркияға қолданылмайды, сондықтан Еуроодақтың ЕСК серіктестері Түркияға бажсыз экспорттауға мүмкіндік алады, ал түрік тауарларына баж сақталады, егер олар Түркиямен жеке ЕСК келісіміне қол жеткізбесе. Трансатлантикалық сауда және инвестициялық серіктестік (ТТИС) келіссөздері барысында Түркия американдық тауарлар бажсыз Түркияға еніп, түрік тауарлары американдық бажға тап болатындықтан, экономикалық құлдырауға ұшырауы себепті кедендік одақтан шығу мүмкіндігін көтерді. Еуроодақ және Түркия кедендік одақ туралы келісімді өзгерту және Түркияны Еуроодақтың қазіргі және болашақ ЕСК-теріне қосу мақсатында келіссөздер жүргізіп жатыр.

ЕО-ға мүше мемлекеттің кандидатурасы

Түркия 1964 жылдан бері Еуропалық қауымдастыққа (ЕҚ) қатысушы мүше болып табылады, 1963 жылы Анкара келісіміне (ЕЭК Түркиямен қауымдастық туралы келісім (1963)) қол қойылғаннан кейін. Түркия 1987 жылдың 14 сәуірінде толық мүшелікке өтініш білдірді. Түркияның өтінішін қарау туралы шешім 1993 жылға дейін кейінге шегерілді, себебі Еуропалық қауымдастық (саяси және экономикалық тұрғыдан) одан да тығыз Еуропалық Одаққа айналу процесінде болды. Кеңес Одағының ыдырауы және Германияның бірігуі Түркияның мүшелігіне қатысты шешімді одан әрі ұзартты. Осы жылдар ішінде Еуропалық қауымдастық Түркияның өтінішін қарастыруға да ыңғайсыздық танытты. 1999 жылдың желтоқсан айында Хельсинки саммитінде Түркияға үміткер ел мәртебесі берілді. 2004 жылдың соңында Еуропалық комиссия Түркияның Копенгаген саяси критерийлерін орындау деңгейін көрсете отырып, Еуропалық кеңеске оң бағалаулар ұсынды. Осы негізде Еуропалық кеңес 2005 жылдың 3 қазанында Түркиямен кіру келіссөздерін бастау туралы шешім қабылдады. Содан бері мүшелікке қатысты ешқандай маңызды прогресс болған жоқ, сондай-ақ оған саяси ынтаның бар екенін көрсететін дәлелдер де табылмады.

Жаңарту ұсыныстары

2016 жылдың желтоқсанында Еуропалық комиссия қызметтер мен мемлекеттік сатып алуды қамтитын келісімді жаңарту және модернизациялау жөніндегі бағалауды жариялады. Есепте екі нұсқа ұсынылды: Күшейтілген сауда аясы (ECF) немесе Телемді және жан-жақты еркін сауда аймағы (DCFTA). 2020 жылдың наурыз айына дейін Кеңес ешқайсысы да ұсынылғандардың бірін қабылдаған жоқ. 2015 жылдан бері Түркия үкіметі келісімді жаңарту мәселесін қарастыру үшін бірнеше рет кездесті.

Еуразиялық- Жерорта теңізінің еркін сауда аймағы

Түркия Еуро-Орта теңіз серіктестігінің мүшесі болып табылады және осыған байланысты барлық басқа Орта теңіз елдерімен еркін сауда келісімдерін жасасуға мүдделі, мақсаты – 2010 жылға дейін Еуро-Орта теңіз еркін сауда аймағын құру.

Сын

Кейбіреулер келісімді сынға алады, себебі келісім Түркияға Еуропалық Одақта ешқандай саяси немесе экономикалық құқықтар бермейді, бірақ Одаққа Түркияға қатысты белгілі бір құқықтарды береді; осылайша, оны Осман империясының капитуляцияларымен салыстырады.