Кіріспе
Византия теңіз флотының соғыс кемелерінің түрі. Дромон (грекше δρόμων) – галераның бір түрі және 5-12 ғасырларда Византия теңіз флотының ең маңызды соғыс кемесі болды, кейін оның орнын итальяндық үлгідегі галералар басты. Ол Рим империясы кезіндегі Рим флотының негізгі күші болған ежелгі либурниядан дамыған. Орта ағылшын тіліндегі "dromond" және көне француз тіліндегі "dromont" сөздері дромоннан шыққан және кез келген үлкен ортағасырлық кемені сипаттау үшін қолданылған.
A dromon (from Greek δρόμων, ,) was a type of galley and the most important warship of the Byzantine navy from the 5th to 12th centuries AD, when they were succeeded by Italian style galleys. It was developed from the ancient liburnian, which was the mainstay of the Roman navy during the Empire. Middle English dromond and Old French dromont are derived from the dromon, and described any particularly large medieval ship.
Эволюция және ерекшеліктері
Ортағасырлық соғыс кемелерінің пайда болуы мен эволюциясы пікірталас пен болжамдардың нысаны болып табылады; жақында ғана ежелгі немесе ерте ортағасырлық дәуірден қалған соғыс кемелерінің қалдықтары табылмады және ақпаратты әдеби деректерді, қарапайым көркем бейнелерді және бірнеше сауда кемелерінің қалдықтарын (мысалы, 7-ғасырлық Сицилиядағы Пантано Лонгарини кемесінің құлауы, 7-ғасырлық Ясси Ада кемесі және 11-ғасырлық Серче Лимани кемесінің құлауы) талдау арқылы жинауға тура келді. Тек 2005–2006 жылдары Теодосий портындағы (қазіргі Еникапи) «Мармарай» жобасы аясында жүргізілген археологиялық қазбалар 6-10 ғасырлардағы 36-дан астам Византия кемелерінің қалдықтарын, соның ішінде галеа типіндегі төрт жеңіл галеяны тапты. Қабылданған көзқарас бойынша, ертедегі дромдарды либурниялықтардан ерекшелендірген және одан кейін Жерорта теңізінің галереяларын сипаттаған негізгі өзгерістер – толық палубаның қабылдануы, кеменің алдыңғы бөлігіндегі тараудың (рам) орнына су үстіндегі шұғылдың қолданылуы және латын желкендерінің біртіндеп енгізілуі болды. Тараудың (рострум) қолданудан шығуының себептері белгісіз. 4-ғасырлық Ватикан Вергилий қолжазбасындағы жоғары бағытталған мүңкілердің бейнелері Рим кемелерінде тараудың орнына шұғыл қолданылғанын көрсетеді. Византия тарихшылары Джон Прайор мен Элизабет Джеффрис шұғылдың мақсаты дромға жаудың ескекшелерін басып, оларды сындырып, оның қозғалысын тоқтату болғанын айтады және ортағасырлық латын тіліндегі шұғыл сөзінің бірі – «калькар» сөзі «таптау» етістігінен шыққандығын көрсетеді. Мүмкін, бұл өзгеріс ежелгі қабырғалық конструкцияның алғашқы мортизалық және тенонды әдісінен, оған қарсы тараулар жобаланған, скелеттік әдіске ауысуына байланысты болды, ол мықтырақ және икемдірек корпус жасады, ол тарауға аз сезімтал болды. 7-ғасырдың басында, егер Севильялық Исидордың пікірлеріне сүйенсек, олар су астындағы тастармен соқтығысудан қорғау үшін қолданылған, тараудың бастапқы функциясы ұмытылған. Авторлар оны арабтар Жерорта теңізіне әкелгенін, мүмкін, түпкілікті түрі Үндістанда болғанын болжайды. Соңғы онжылдықтарда жаңа бейнелер мен әдеби деректердің табылуы ғалымдарды Леванттағы латын желкенінің пайда болуын соңғы эллинистік немесе ерте римдік кезеңге дейін жылжытуға итерді. Үшбұрышты ғана емес, төртбұрышты нұсқасы да белгілі болды, ол ғасырлар бойы (көбінесе кіші кемелерде) шаршы желкендермен қатар қолданылды. Вандалиялық соғыс кезінде Белизарийдің флоты, Прокопий Кесарийский сипаттағандай, кем дегенде жартылай латын желкендерімен жабдықталған, бұл сол кезде латын желкені дром үшін стандартты жабдыққа айналғанын және дәстүрлі шаршы желкен ортағасырлық теңіз жүзуде біртіндеп қолданыстан шыққанын көрсетеді. Кеменің алдыңғы шұғылы жау кемесінің ескекшелерін басып, сындырып, оны зымырандарға және жаудың шабуылына қарсы қорғаусыз қалдыру үшін арналған. Еникапи қазбаларында табылған 10–11 ғасырларға жататын төрт кеме бірыңғай дизайн мен құрылысқа ие, бұл орталықтандырылған өндіріс екенін көрсетеді. Олардың ұзындығы шамамен 5 метр, және олар Еуропалық қара қарағайдан және шығыс жазықтығынан жасалған.
Нұсқалар
10 ғасырда жалпы дромон типіндегі биремдік соғыс кемелерінің үш негізгі класы болды, 911 және 949 жылдары Крит әмірлігіне қарсы жіберілген экспедициялардың тізімдерінде көрсетілгендей: ([χελάνδιον] οὑσιακόν), себебі оны 108 адам басқаратын; ([χελάνδιον] πάμφυλον), экипажы 120–160 адамға дейін жететін, оның атауы Памфилия аймағында көлік кемесі ретінде шыққан болуы мүмкін, немесе экипажы "таңдаулы экипаждардан" (πᾶν+φῦλον, 'барлық тайпалар') құралған; және екі қатарлы ([διήρης]). Константин VII-нің «Тәж кигізу рәсімдері» еңбегінде ауыр кемелердің 230 есуші және 70 теңізшіден тұратын үлкен экипажы болғаны айтылады; теңіз сарапшысы Джон Х. Прайор оларды борттағы қосымша экипаждар деп санайды, ал Макрипулиас осы артық адамдардың әрбір жоғарғы қатардағы есушінің екіншісіне сәйкес келетінін ұсынады. Шағын, бір қатарлы кеме, (μονήρης, 'бір қатарлы') немесе (γαλέα, одан «галера» термині шыққан), экипажы шамамен 60 адамнан тұратын, барлау миссиялары үшін, сондай-ақ ұрыс шебінің қанаттарында қолданылды. Үш қатарлы («трирема») дромон 10 ғасырлық Василий Лекапенге арналған еңбекте сипатталған. Алайда, бұл трактат тек фрагменттерде сақталған, классикалық грек триремасының сыртқы түрі мен құрылысына қатысты көптеген сілтемелерге сүйенеді, сондықтан орта византиялық кезеңдегі соғыс кемелеріне қолдануға тырысқанда сақтықпен қарау керек. Дегенмен, трирема кемелерінің бар екендігі 11 және 12 ғасырлардағы Фатимид флотында расталған, ал Лев VI-ның 10 ғасырдағы үлкен араб кемелеріне жасаған сілтемелері трирема галераларын да білдіруі мүмкін. Жүк тасымалы үшін византиялықтар көбінесе қарапайым сауда кемелерін көлік немесе жабдықтау кемелері ретінде қолданды. Бұл көбінесе желкенді кемелер болған, емес есумен жабдықталған. Византиялықтар мен арабтар ат тасымалдау кемелерін де пайдаланды, олар желкенді кемелер немесе галералар болды, соңғылары, әрине, жылқыларды орналастыру үшін өзгертілген. Егер [οὑσιακόν] бастапқыда ат тасымалдау кемесі болса, онда бұл [διήρης] мен нақты [διήρης] арасындағы құрылымдық айырмашылықты білдіреді. [οὑσιακόν] тек соғыс галерасы ретінде дамытылған болса, онда жылқы қатарына орналасу үшін ортада арнайы бөлімше болуы керек еді, бұл оның ені мен тереңдігін арттыратын еді.