Кіріспе

Шығыс Йоркширдегі орта темір дәуірінің археологиялық мәдениеті, Англия.

Аррас мәдениеті – Шығыс Йоркширдегі орта темір дәуірінің археологиялық мәдениеті. Ол өзінің атын 19 ғасырда ашылған, Маркет Вейтон қаласының жанындағы Аррас шаруашылығындағы Аррас зиратынан алған. Бұл жер үш егістік алқапты қамтиды, оны Market Weighton және Beverley қалаларын байланыстыратын басты шығыс-батыс жолы екіге бөледі; жер бетінде көрінетін қалдықтар өте аз немесе мүлдем жоқ. Аррас мәдениетінің географиялық аумағы Римге дейінгі Британияның Паризи тайпасымен байланысты. Мәдениеттің ерекшелігі – жерлеу салты, ол Шығыс Йоркширден тыс жерлерде сирек кездеседі, бірақ континенттік Еуропада табылады және Ла Тене мәдениетімен кейбір ортақ белгілерді көрсетеді. Жерлеулерге көлікпен бірге жерленгендер, шаршы қоршаулардағы жерлеулер немесе екеуі де кіруі мүмкін; континенттік жерлеулерден айырмашылығы, зираттар тығыз, кеңейтілмеген және көліктер көбінесе бөлшектелген күйде кездеседі. Жерлеулер б.з.б. 1-мыңжылдықтың соңынан Римнің жаулап алуына дейін (шамамен 70 ж.) дейін дауырланған. Жерлеу заттары мен көліктердің дизайны негізінен британдық стильде жасалған, континенттік емес. Көптеген археологиялық жаңалықтар Йоркшир мұражайында және Британ мұражайында сақтаулы.

Өмірбаян

Бұл жерді алғаш рет 1815–1817 жылдары жергілікті ақсүйектер тобы зерттеді, оның ішінде Уильям Уотсон, пастор Е. В. Стиллингфлит және Барнард Кларксон болды. Олардың зерттеулері жан-жақты болды, олар Маркет Вейтоннан Беверлиге дейінгі жолдың солтүстігі мен оңтүстігіндегі, қазір A1079 тас жолындағы жүзден астам обаны қазуды қамтыды. Көптеген қазба туралы мәліметтер жоғалып кетті, бірақ ең құнды қабір заттары бар төрт обаның егжей-тегжейлі тізімі жасалды. Қазушылар оларды «Патша обасы», «Патшайым обасы», «Ханшайым обасы» және «Көлікті жүргізуші обасы» деп атады. 1850 жылы Йоркшир антикварлар клубының Джон Турнамы осы обаларды одан әрі зерттеді; Турнам өз қазбасынан табылған адам дене қалдықтары туралы егжей-тегжейлі есеп жариялады.

Арабамен жерлеу

Арастың зираты шамамен созылып жатыр, және 100-ге жуық оба анықталды, олардың төртеуінде күймелермен бірге жерленгендер табылды. Бұл жердің атауы Солтүстік және Шығыс Йоркширде күймелерді жерлеуге негізделген мәдениетке сіңістірілген. Аррас мәдениетіне жататын басқа да орындар, көбінесе екі дөңгелекті арбалармен (көлік) және/немесе төрт дөңгелекті вагонмен жерленгендерімен немесе Аррасқа тән, британдық темір дәуірінде сирек кездесетін немесе бірегей шағын тұрмыстық заттардың табылуына байланысты аталған. Аррас мәдениетіндегі Ла Тен кезеңіне жататын ұқсас жерлеу орындары: Кауторн лагерьлері, Пекстон Мур, Сеймер, Хунманби, Бертон Флеминг, Дэнс қабірлері, Гартон, Уетванг, Миддлтон-он-зе-Уолдс, Беверли және Хорнси. Аррас мәдениетінің өзінде күймелермен жерленгендердің аз саны, күймелермен жерленген адамдардың жергілікті элита болғандығын көрсетеді, бұл жоғары сапалы металл өнімдерімен және импортталған материалдармен (мысалы, маржанмен) бірге жерленген заттар арқылы расталады. Поклингтон темір дәуірі зираты – 2014 жылы Англияның Йоркширдің Шығыс Ридингіндегі Поклингтон қаласының шетінде табылған тарихи зират. 2017 жылғы қазба жұмыстары б.з.б. 320-174 жылдар аралығында жасалған темір дәуіріне жататын күйме және екі жылқыдан тұратын сирек жерлеуді ашты. Ұлыбританияның басқа жерлерінде де күймелермен жерленгендер табылған, бірақ Поклингтондағы жерлеу аттарымен бірге табылған алғашқы жағдай. Арбаның денесінен темір сынықтарымен бірге, жоғары мәртебелі тұлға болған деп болжанатын, күймешінің қалдықтары да табылды. Күйменің ағаш бөліктері шіріп кеткен, бірақ көбінесе жердегі дақтар түрінде сақталған. Бір дөңгелек, ықтималда, жыртудан зардап шеккен. Қабірдегі қола қалқан өте жақсы сақталған. Қалқанның орталық бөлігі Британ мұражайына тиесілі Вандзуорт қалқанына (шамамен б.з.б. 350-150 жылдар) ұқсас. Поклингтон қалқанының бір дизайн элементі – тісті жиек, "Еуропадағы темір дәуіріндегі басқа да табылған заттармен салыстыруға келмейді, оның құнды бірегейлігін арттырады", - деді MAP Archaeological Practice Ltd компаниясының бас директоры Паула Уэр. "Бұл жаңалықтар Аррас (Орта темір дәуірі) мәдениетін түсінуді кеңейтуге және артефакттардың мерзімін анықтауға мүмкіндік береді", - деп қосты Уэр.

Басқа жерлеулер

Арабасыз жерленгендердің саны арабалы жерленгендерден әлдеқайда көп. Мұндай жерлеулер әрқашан төртбұрышты дөңгелектің ішіндегі жерлеу болып табылады. Қабірдегі сүйек қалдықтары көбінесе солтүстік-оңтүстік бағытта, басы солтүстікке қаратылып жатады. Бартон Флемингтегі қаңқалар үш негізгі позада анықталды: толық боймен созылған, тізелері бүгілген (кейде жамбасқа параллель түрінде) және аяқтары кеудеге қарсы жиылған. Қабірге қосылған заттардың ішінде металл өнімдері, керамика және жануарлардың сүйектері бар. Шошқа мен жылқы сүйектері жиі осы жерлеулермен байланысты табылады.

Арас қабірлері

Уильям Уотсонның алғашқы қазба жұмыстары 100-ден астам шаршы обаны, бірнеше метрлік шаршы топырақ құрылыстарын ашты, олардың ішінде көбінесе қабір заттарымен бірге бір ғана жерленген қабір болды. Қабірлерден табылған материалдың сапасы ерекше жоғары, Темір ғасыры Британиясында сирек кездесетін, мыс қорытпалары, темір, жануар сүйектері, коралл, зығыр және эмаль сияқты заттарды қамтиды. Төрт обаның көп бөлігі – Патша обасы, Королева обасы және Шарбақтың обасынан алынған материалдар Йоркшир мұражайына, ал Ханшайым обасынан Британ мұражайына тапсырылды.

Патшаның құдықтары

Қазба жұмыстары кезінде топырақ үйіндісінен көбісі қалмағанмен, оның диаметрі өлшенген, ал диаметрі және тереңдігі бар дөңгелек қабірді жапқан. Онда солтүстік-оңтүстік бағытында бағытталған бір ер адамның денесі және екі дөңгелекті арбаның қалдықтары табылған. Дөңгелектер жылқы бас сүйегінің үстіне қойылған. Арбаның ағаш қаңқасы сақталмаған, бірақ темір дөңгелек шиналары, орталық бөлігіне орнатылатын темір шеңберлер, темір және мыс бекіткіштер сақталған. Сонымен қатар, террет сақиналары және басқа да ат жабдықтары да табылды.

Корольдің үйі

Патшайымның обасы – аталып көрсетілген төрт қабірдің ішінде көлікпен бірге жерленбеген жалғыз оба. Осы жерден табылған шағын заттар көбінесе жеке әшекей бұйымдары: маржан брошь, дискілі тұмар (маржанмен инкрустацияланған), екі білезік, алтын жүзік, янтарь жүзік, қола жүзік, жуыну жиынтығы және жасыл мен көк шыныдан жасалған мұқаба.

Артқы күймеші

Көліктің обасы диаметрінде өлшенді және қазған кезде биіктігі жоғары болды. Қабірде көлікпен жерленген және қабірдегі заттар болғанмен, ешқандай қаңқа қалдықтары тіркелмеді. Жазбалар жоғалған болуы мүмкін, қабірде адам жерленбегендіктен емес. Темір шиналар, доңғалақ орталықтары және басқа да ат-экіптік бөлшектер обадан алынып тасталды.

Ледидің үйі

"Ледис барроу" деп аталатын мазарда әйелдің қаңқасы және бөлшектелген екі дөңгелекті көлік табылған. Оның топырақты үйіндісінің диаметрі және биіктігі өлшенген. Қоршаудың диаметрі және тереңдігі өлшенген. Орналасқан жердегі қалдықтардың толық мәліметтері жақсы тіркелген.