Кіріспе

Мормондық шыңғырқақ (Anabrus simplex) – Солтүстік Американың батысындағы шалғынды далалар мен жусанды өсімдіктер басым жайылымдарында табиғи түрде өсетін ірі жәндік. Anabrus – Tettigoniidae тұқымдасының қалқанды арқалы кеудеқұйрықтар кіші тұқымдасының туысы, олар көбінесе кеудеқұйрықтар, бұталы шыңғырлақтар деп аталады, ал бұрын – "ұзын мұртты қоңыраулар" деп аталған. Оның "Мормондық шыңғырқақ" деген жалпы атауы – қате атау, өйткені нағыз шыңғырлақтар Gryllidae тұқымдасына жатады. Мормондық шыңғырқақ өз атауын Юта штатында батысқа қарай жылжу кезінде мормон қоныс салушылары кездескеннен кейін, олардың араласуы нәтижесінде болған шағалалардың кереметіне байланысты алған. Ұшуға қабілеті болмаса да, мормондық шыңғырқақ көшіп жүретін кезеңінде күніне екі километрге дейін жылдамдықты жеткізе алады, бұл кезде ол ауыл шаруашылығына зиян келтіретін және кейде жол қозғалысына қауіп тудыратын жәндік болып табылады.

Сипаттама

Мормондық шегірткелердің ұзындығы шамамен бес сантиметрге дейін жетеді. Жекелеген дарақтардың түсі әртүрлі болуы мүмкін: жалпы түсі қара, қоңыр, қызыл, күлгін немесе жасыл болуы мүмкін. Пронотум, алдыңғы кеуде үстіндегі арқалық "қалқан", жетілмеген қанаттарды жабады; кейбір дарақтарда түрлі түсті белгілер кездеседі. Ішек бөлігі жолақты болуы мүмкін. Көптеген Tettigoniidae отрядына жататын жәндіктер сияқты, аналықтарында ұзын жұмыртқа салатын мүшесі (овупозитор) болады, оны шаншықпен шатастыруға болмайды. Tettigoniidae отрядына тән ерекшелік ретінде, антенналары ұзын және жіңішке талшықтардан тұрады. Олар көбінесе бас пен денесінің ұзындығынан ұзын болады, бірақ жұмыртқа салатын мүше антенналардың ұшынан да асып кетеді. Сонымен қатар, көптеген шегірткелердегідей, мормондық шегірткелердің көптеп шоғырлануы олардың морфологиялық және түстік қасиеттерінде өзгерістерге алып келеді: жалғыз өмір сүретін (solitaria) дарақтар көбінесе жасыл немесе күлгін түсті болады, ал топтап қоныс аударатын (gregaria) дарақтар көбінесе қара, қоңыр немесе қызыл түсті болады.

Өмірлік цикл

Мормондық сверчок жұмыртқалары көбінесе көктемде, салынғаннан кейін шайқалады, бірақ кейбір аймақтарда жұмыртқалардың шайқалуына бес жылға дейін уақыт кетуі мүмкін. Шайқалу топырақ температурасы жеткен кезде басталады. Нимфалар ересекке жеткенге дейін жеті сатыдан өтеді, бұл әдетте 60-90 күнге созады. Ересекке жеткеннен кейін 10-14 күн ішінде көбейту басталады. Аталық аналыққа өзінің салмағының 27%-ға дейін жететін үлкен сперматофорды береді. Сперматофордың көп бөлігі аналықтың жеуі үшін тағам болып табылады, сонымен қатар оның жұмыртқаларын ұрықтандыру үшін сперма бар. Бұл некелік сыйлық, топтасқан аналықтардың аталықтар үшін бәсекелесуіне себеп болады, бұл мінез-құлық жалғыз өмір сүретін аналықтарда байқалмайды. Үлкен топ жолды кесіп өткен кезде, ол жүргізушінің назарын алаңдатып, қауіпті жағдай тудыруы мүмкін, сондай-ақ жолдың беті ұнтақталған сверчоктардан сырғанақ болуы мүмкін. Сверчоктар ауыл шаруашылығына зор зиян келтіруі мүмкін. Мормондық сверчоктар басқа сверчоктарды, әсіресе автомобильдермен немесе инсектицидтермен өлтірілген немесе жарақат алған сверчоктарды жейді. Адамды жеу мінезі ақуыз және тұз тапшылығының салдары болуы мүмкін. Топтасу мінезі, өз кезегінде, басқа сверчоктардың жемтігі болмау үшін жасалған стратегия болуы мүмкін.

Бақылау

Мормондық шегірткелерге көптеген түрлі құстар мен сүтқоректілер жем болады. Бұл жыртқыштарға Калифорниялық шаян, қарға, койот және әртүрлі кеміргіштер жатады. Мормондық шегірткелеріне маманданған жыртқыш жоқ, бұл шегірткелердің көшіп-қону әдеттерімен және популяцияның үлкен өзгерулерімен түсіндірілуі мүмкін. Gordius robustus, ат шашы құрттарының бір түрі, мормондық шегірткенің паразиті, сондай-ақ Ooencyrtus anabrivorus та солай. Химиялық бақылаудың ең көп қолданылатын әдісі – карбарил (әдетте "Севин шаңы" ретінде сатылады) қосылған жем. Бұл жем жемді жеген мормондық шегірткелерін де, сондай-ақ жем жеген шегірткені жеген шегірткелерді де өлтіреді. Егістіктерге тікелей шашырылатын инсектицидтер оларды өлтіруі мүмкін, бірақ үйірлердің үлкен өлшемділігіне байланысты, бұл әдіс көбінесе егінді құрылудан сақтап қалмайды. Мормондық шегірткелер ұшпайтындықтан, физикалық тосқауылдар тиімді болуы мүмкін. Тосқауылдар кемінде екі фут биіктікте болуы керек және тегіс материалдан жасалуы тиіс. Кейбір шағын қалалардың тұрғындары жылжымалы үйірлерді егістіктер мен үйлерден аулаққа жылжыту үшін дыбыс қораптары мен үнтаспа жүйелерін арнайы қатты рок музыкасын ойнату үшін пайдаланған. Мормондық шегірткелерді бақылаудың тағы бір әдісі – Nosema locustae саңырауқұлағына негізделген биопестицидті қолдану. N. locustae – табиғи микроорганизм, оның споралары асқазан-ішек жүйесіне әсер ете отырып, ортоптерлерді өлтіреді. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің мәліметінше, оны қолдану адамдарға немесе қоршаған ортаға зиян келтірмейді.

Тарихи

Мормондық шыңғырлауықтар кейбір дәстүрлі американдық индейлердің тамақтануында кездеседі, мысалы, Ачомави тайпасының тағамында. 1840 жылдардың соңында Солтүстік Лейк аңғарында мормондық шыңғырлауықтардың шабуылы, сол аймақтағы Иса Масұдалардың (Латтер-дей Сэйнт) егіндерін жоқ етті, содан бері олар мормондық шыңғырлауықтар деп аталады. Бұл оқиға ең әйгілі түрде "Шағалалардың кереметі" әңгімесінде айтылады. 2003 жылы Юта, Айдахо және Невада штаттарының шенеуніктері осы жылғы шабуыл соңғы жылдардағы ең ауыр шабуыл болуы мүмкін екенін мәлімдеді.