Кіріспе

19 ж.б.д. Горацийдің "Поэзия өнері" ("Ars Poetica") – Горацийдың шамамен 19 ж.б.д. жазған поэмасы. Онда ол ақындарға поэзия мен драма жазу өнері туралы кеңес береді. "Поэзия өнері" еуропалық әдебиетке, әсіресе француз драматургиясына кейінгі дәуірлерде зор ықпал етті және жазылғаннан бері ақындар мен жазушыларды шабыттандырып келеді. Орта ғасырлардан бері белгілі болғанымен, Ренессанс дәуірінен бастап әдеби сынға қолданыла бастады.

Өмірбаян

Поэма гексаметрлік өлеңмен Люций Калпурний Писоға (Рим сенаторы және консулы) және оның екі ұлына арналған хат ретінде жазылған. Кейде ол Epistula ad Pisones немесе "Писоларға арналған хат" деп аталады. Оның "Арс Поэтика" деп аталуы алғаш рет классикалық әдеби сыншы Квинтилианның Institutio Oratoria еңбегінде шамамен 95 жылы айтылған, содан бері ол осы атпен белгілі. Түпнұсқа хаттар әдетте проза түрінде аударылады. "Осы кезеңдегі Хорацийдің басқа хаттары сияқты, еркін әңгімелесу стилінде жазылған "Арс Поэтика" 476 жолдан тұрады, онда жас ақындарға арналған 30-ға жуық нақыл сөз бар". Бірақ "Арс Поэтика" теориялық тұжырымдаманың жүйелі трактаты емес, және ол сондай болу үшін де жазылмаған. Бұл – поэзияны бағалайтын достарына арналған, жанды және қызықты поэзиялық хат. Хораций поэзияға өзінің алдыңғылары Аристотель мен Платонның теориялық көзқарасынан гөрі, қолөнер ретінде – практикалық тұрғыдан қарастырады. Ол сондай-ақ, Платоннан айырмашылығы, ақынды жоғары бағалайды, Платон мимезиске сенімсіздікпен қараса және философ Сократ "Республика" еңбегінің 10-шы кітабында идеалды мемлекеттен ақындарды қуу керектігін айтады.

Әдеби сөз тіркестері

Хауэтсонның айтуынша, Горацийдің «Поэтикалық өнер» еңбегінде қолданылған көптеген тіркестер «әдеби тілге енген». Әсіресе, осы еңбекпен байланыстырылатын төрт цитата бар:

«in medias res (l. 148)», яки «оқиғаның ортасынан». Бұл – оқиғаны ортасынан бастау тәсілі. Горацийдің сөзіне қарағанда, бұл оқырманды сюжетке қызықтырады, себебі әркім кейіпкерлердің бұрынғы тағдыры мен болашағы туралы білуге құштар болады. Бұл тәсіл ежелгі эпостарда жиі кездеседі және қазіргі заманғы туындыларда да танымал. «ab ovo (l. 147)», яки «басынан». Гомер Троя соғысы туралы эпостарын Еленаның тууынан (латын тілінде «ovo» – жұмыртқа) бастамаған, сондықтан ақындар мен әңгімешілер де солай істеуі керек: яғни, оқиғаны бастауынан айту, қызықтыратын сюжетке қызығушылық танытпаған оқырманды жалықтырып, шаршатады. Жұмыртқа туралы осы сөздің басқа түсіндірмесі үшін Леда (мифология) бетіне қараңыз. «quandoque bonus dormitat Homerus (l. 359)», яки «кейде тіпті ұлы Гомер де ұйықтап қалады». Бүгінде бұл сөзді 1) тіпті ең шебер ақын да жалғастыру қателіктерін жасай береді және 2) ұзақ шығармалар, әдетте эпостар («Илиада» немесе «Одиссея» сияқты), жалпы сапасын төмендетпей, кемшіліктерімен болуы мүмкін екенін білдіру үшін қолданады. Дегенмен, Гораций тіпті Гомерді де осындай қателіктері үшін кінәлайды. Онда «et idem / indignor quandoque bonus dormitat Homerus» (Мен тіпті ұлы Гомерді ұйықтап қалғанда осындай [техникалық қателіктері] үшін жазалаймын) деп жазылған. «ut pictura poesis (l. 361)», яки «суреттей поэзия», Горацийдың сөзімен, поэзия, ең кең мағынасында «көркем мәтіндер», сол заманда суреттерге берілгендей мұқият зерделеуге лайық. (Осы екі тіркес өлеңнің соңына жақын бірінен соң бірі келеді.) «desinit in piscem (l. 4)», яки «балықтың құйрығымен аяқталады», Горацийдың пікірінше, әдеби туындылар оқырманға берген уәделерін орындау үшін біртұтас болуы керек. Олар әдемі әйелдің басы мен кеудесі бейнеленген, бірақ денесінің төменгі жағында аяқ орнына балық құйрығы бар мифологиялық суреттер сияқты болмауы керек.

Негізгі ұғымдар

Бұл еңбек декорум қағидасын талқылаумен (әрбір жазу стиліне сәйкес сөздік пен сөз тіркесін қолдану; l.81–106) және Горацийдің әсемшелік прозаға (purpureus pannus, l.15–16) сын-пікірлерімен танымал. Бұл принцип Гораций поэтикасының негізгі құралы болып саналады, себебі ол, ең алдымен, көркемдік бейнелеуде шындыққа қол жеткізуге бағытталған, жанр таңдаудан бастап дикцияға, драмалық сипаттамаға, ырғаққа, поэтикалық ойлап табуға және күтілетін әсерге дейіннің бәрін басшылыққа алады. Кейбір зерттеушілер декорумның бөліктердің тұтасқа, әйелдің еркекке, құштарлықтың ақылға, жеке адамның мемлекетке бағынуын қамтамасыз ететінін айтады. 191-жолда Гораций deus ex machina-ға қарсы ескертеді, яғни күрделі сюжетті шешу үшін Олимп құдайының пайда болуы және жағдайды түзету амалы. Гораций «Nec deus intersit, nisi dignus vindice nodus» деп жазады: «Егер түйіннің шешілуіне лайық түйін болмаса, құдай араласпасын». Мүмкін, Горацийдің «Арс Поэтика» шығармасының цитатаға толы болуы оған әдеби сындығында ерекше орын берген болуы мүмкін. «The Norton Anthology of Theory and Criticism» кітабында былай делінген:

Горацийдің афоризмі көбінесе «оқыту және қуанту» деп беріледі, бірақ кейде «оқыту немесе қуанту» деп те беріледі. Бірінші түсіндірме барлық әдебиеттің оқыту мақсатын көздеуі керек екенін білдіреді. Сонымен қатар, «оқыту» сөзі «көмектесу», «кеңес беру» немесе «ескерту» деп аударылғанда жақсырақ түсініледі. Гораций бұл қағиданы әртүрлі сөздермен қайталайды: «Aut prodesse uolunt aut delectare poetae aut simul et iucunda et idonea dicere uitae» («Ақындар пайда келтіруге немесе қуантуға, немесе бір уақытта жағымды да пайдалы айтуға ұмтылады»), «miscuit utile dulci» («пайдалы мен тәттінің үйлесімі») және «delectando pariterque monendo» («қуанту және кеңес беру»). «Арс Поэтика» алғаш рет 1566 жылы Томас Дрант аударған. Бен Джонсонның аудармасы 1640 жылы, оның өлімінен кейін жарық көрді.