Кіріспе

Аң ауында орта және ірі аңдарды аулауға негізгі түрде қолданылатын оқ-дәрі түрі.

Мылтықтан атуға арналған оқ (slug) – қорғасын, мыс немесе басқа материалдан жасалған ауыр снаряд. Оқтар ірі аң аулау және басқа да мақсаттар үшін қолданылады, әсіресе адам тұратын жерлерге жақын аумақтарда, олардың аз қашықтығы мен төмен жылдамдығы қауіпсіздік деңгейін арттыруға көмектеседі. Алғашқы тиімді заманауи мылтық оғын 1898 жылы Вильгельм Бреннеке жасады, оның конструкциясы бүгінгі күнге дейін қолданылып келеді. Көптеген мылтық оқтары цилиндрлік тесік, жақсартылған цилиндрлік тұмсық, бұрғыланған тұмсық түтіктері немесе толық бұрғыланған тесік арқылы атуға арналған. Оқтар дөңгелек қорғасын снарядтарынан айырмашылығы, олар қандай да бір тәсілмен тұрақтандырылады. Атыс қаруларын дамытудың бастапқы кезеңдерінде, тегіс тесікті оқпандар бір немесе бірнеше снарядты ату үшін ерекшеленбеген. Үлкен аңдар мен соғыс үшін бір снарядтар қолданылса, кішкентай аңдар, құстар және траншеяларды тазалау сияқты жұмыстар үшін қажет болған жағдайда оқтар жүктелуі мүмкін. Атыс қарулары маманданған және түрленгеннен кейін, мылтықтар әлі де дөңгелек снарядтарды атуға қабілетті болды, бірақ бұрғыланған мылтықтар әлдеқайда дәл және тиімді болды. Қазіргі заманғы оқтар дөңгелек снарядтардың дәлдігін жақсарту мақсатымен пайда болды. Алғашқы оқтар Minié снарядына ұқсас, аэродинамикалық тұрақтандыруды қамтамасыз ету үшін артқы бөлігінен қарағанда алдыңғы бөлігі ауыр болды. Кейіннен, аэродинамикалық тұрақтандырудың орнына немесе оған қосымша гироскопиялық айналу тұрақтандыруын қамтамасыз ету үшін бұрғыланған оқпандар, бұрғыланған оқтар және бұрғыланған тұмсық түтіктері жасалды. Осы оқтардың кейбіреулері кіші калибрлі снарядтар болып табылады, бұл сыртқы баллистикалық көрсеткіштерді жақсартады. Мылтық оғының физикалық массасы әдетте мылтықтан атылатын оқтан көп. Мысалы, ең жеңіл .30-06 Springfield мылтық оғының салмағы 150 гран, ал ең жеңіл 12 калибрлі мылтық оғының салмағы 7/8 унция. Төмен тығыздықты материалдан, мысалы, резеңкеден жасалған оқтар, өлімге жеткізбейтін арнайы оқ-дәрі ретінде қолданылады.

Қолданылуы

Оқ-дәрілер орташа және ірі аңдарды қысқа қашықтықта аулау үшін қолданылады, көптеген кішкентай оқтардың орнына бір үлкен оқ ату арқылы. Көптеген елді мекендерде аңшылар, қазіргі заманғы мылтық оқтарының қашықтығына байланысты, тіпті бұғы және лось сияқты орташа және ірі аңдар үшін де оқ-дәрілермен шектеледі. Мұндай жағдайларда, оқ-дәрі, әдетте, шамамен 100 метрге дейін қолданылатын қақпақ оқтарынан гөрі ұзақ қашықтықты қамтамасыз етеді, бірақ мылтықтың қашықтығына жете алмайды. Аляскада тәжірибелі кәсіби жетекшілер мен жабайы табиғат қызметкерлері қара және қоңыр аюлардан қорғану үшін 12 калибрлі, оқ-дәрілермен толтырылған помп-акциялық оқ-дәрілерді пайдаланады. Қақпақ оқтарынан айырмашылығы, оқ-дәрілер ұзақ қашықтықта дәлдік, қашықтық және жаралану мүмкіндігін арттырады, сонымен бірге жақын маңдағы адамдарды жарақаттауы немесе мүлікке зиян келтіруі мүмкін, адасқан оқтардың алдын алады. Сонымен қатар, оқ-дәрі әр түрлі жағдайларда қажеттіліктерге сәйкес келетін оқты таңдауға мүмкіндік береді. Мысалға, бұршақ қапшығы түріндегі немесе басқа да аз зиянды қақпақ оқтары мен оқ-дәрілерін пайдалануға болады. Дәстүрлі мылтық оқ-дәріге қарағанда үлкен қашықтық пен дәлдік береді, бірақ оқ-дәрілердің алуан түрлі таңдауы мен әмбебаптығынан кем.

Құрылыс мәселесі

Оқ-дәрінің массасы кез келген мылтық патронының конструкциясындағы оқтар үшін SAAMI қысым шектерінде сақталады. Оқтар ашық саңылаулардан қауіпсіз өту үшін жасалған және тығыз немесе белгісіз ұңғылар арқылы атылмауы керек. Оқ-дәрінің ішкі қысымы, «оқтың кері соққысы» деп аталатын құбылыстан туындайтын кедергіге байланысты, бірдей массадағы оқтан сәл жоғары болады. Көбінесе 12 калибрлі оқтардың массасы 7/8 унция, 1 унция және 1 1/8 унция болады, бұл әдеттегі құс оқтарының салмағымен бірдей.

Тырнақ оқпен салыстыру

1 унциялық (Foster 12 калибрлі мылтық оғы) шамамен жылдамдыққа жетеді, оның тұмсық энергиясы құрайды. Оқтар шамамен жылдамдықпен ұшады, оның тұмсық энергиясы құрайды. Ал, салыстырарлық болса, салмағы бар .30-06 Springfield патроны жылдамдықпен энергияға жетеді. 30-06 Springfield патронының өте кең таралған заряды, оның ең жоғары потенциалы емес, жылдамдықпен энергияға жетеді. Мылтық оғының үлкен калибрі мен пішініне байланысты, оның ауаға қарсы кедергісі жоғары және оқтан гөрі әлдеқайда жылдам баяулайды. Ол 0,7 градуста өзінің тұмсық энергиясының жартысына дейін баяулайды, бұл үлкен аңды аулау үшін ұсынылатын ең төменгі энергия шегінен төмен. Ұсынылатын ең төменгі тұмсық энергиясы (елік үшін, бұғы үшін және қашан үшін) құрайды. Мылтық оғы қашықтыққа қарай бұрылып, дәлдігі төмендейді; 180 метрге дейін немесе одан да көп қашықтықта, оның ең тиімді ұшу қашықтығы шамамен 100 метрді құрайды. Ал, мылтықтан атылатын оқтар 300 метрге немесе одан да көп қашықтыққа оңай жетеді. Мылтық оқтары қысқа қашықтықта қолдануға арналған.

Толық бұрандалы шлактар

Бреннеке және Фостер сияқты толық калибрлі шаяндар, көпшілік пікірге қарамастан, шаянның сыртқы қабырғаларындағы бұрышты қанаттарды пайдалану арқылы спиральді тұрақтандыру әдісімен тұрақтандырылады. Шамамен минутына 750 айналымдық айналу шаянды тұрақтандыруға жеткілікті, өйткені шаянның қысым центрі оның масса центрінен әлдеқайда артта орналасқан. Саботаж шаяндары пішіні жағынан тапанша оқтары мен пневматикалық қару шаяндарына ұқсас. Олардың қысым центрі масса центрінен алда орналасқан, демек, тиісті тұрақтандыру үшін жоғары бұрылу жылдамдығы қажет. Көптеген саботаж шаяндары ұңғылы мылтықтар үшін жасалған және айналудан туындайтын гироскопиялық күштер арқылы тұрақтандырылады.

Бреннеке шағалары

Бреннеке оқ-дәрісі 1898 жылы неміс қару және оқ-дәрі жасаушысы Вильгельм Бреннеке (1865–1951) жасаған. Түпкі Бреннеке оқ-дәрісі – сыртына қабырғалары қосылған қатты қорғасыннан жасалған оқ, ол Foster оқ-дәрісіне ұқсас. Оқ табанына пластик, мата немесе целлюлоза талшығы бекітіледі, ол атылғаннан кейін де табанында қалады. Бұл талшық газды тығыздап, газдың оқ айналысынан шығуына кедері келтіреді. Қорғасыннан жасалған жұмсақ қабырғалар, айналу үшін қолданылатын қабырғалар, цилиндрден толық тұншықтыруға дейінгі кез келген тесіктен өтеді. Жұмсақ металл, әдетте қорғасын, қанаттары тұншықтың ішінде еркін өту үшін кішірейеді.

Бастауыш шаяндар

"Фостер оқшақтары", 1931 жылы Карл М. Фостер тапқан және 1947 жылы патенттелген, тегіс ұңғылы мылтықтан атуға арналған қара мылтық оқшақтарының бір түрі, бірақ оны көбінесе "қанаты бар" оқшақ деп белгілейді. Қанаты бар оқшақтар тегіс ұңғылы мылтықтар үшін, ал саботты оқшақтар – қанаты бар ұңғылы мылтықтар үшін қолданылады. Дәстүрлі қанағаттауға ұқсас, оқшақтың айналуы гироскопиялық тұрақтандыруды қамтамасыз етеді. "Денвер үйінді машинасы" – қанаты жоқ Фостер оқшағы.

Саботталған шұжықтар

Саботтық оқтар – мылтықтан кіші диаметрлі оқтар, олар пластик сабот арқылы қолдауға ие. Сабот әдетте бұрандалы мылтық трубкасындағы жиірлерге ілігіп, оққа баллистикалық айналыс беру үшін жасалады. Бұл оларды дәстүрлі оқтардан ерекшелендіреді, олар бұрандалы трубканың артықшылықтарын пайдалану үшін емес (бірақ екеуі де бір-біріне зиян келтірмейді). Олар трубкаға жанаспайтындықтан, қорғасын, мыс, латунь немесе болат сияқты әртүрлі материалдардан жасалуы мүмкін. Саботтық оқтар пішін жағынан әртүрлі болуы мүмкін, бірақ көбінесе баллистикалық коэффициентін арттыру және ұшу қашықтығын ұлғайту үшін оқ тәрізді болады. Сабот әдетте пластиктен жасалады және трубканы герметтеуге және оқтың айналу кезінде трубканың ортасында ұстап тұруға қызмет етеді. Сабот, оқ трубкадан шыққаннан кейін оқтан бөлінеді. Бұрандалы трубкадан атылған саботтық оқтардың дәлдігі, кез келген тегіс трубкалы оқтардан жоғары, ал дәлдігі төмен жылдамдықты винтовка калибріне жақын.

Болаттан жасалған шаландар

Кейбір типтегі толық болаттан жасалған кішкентай калибрлі оқтар қорғаныш пластмассалық саботпен ұсталады (сабот болмаса, оқ стволды зақымдауы мүмкін). Мысалдарға орыс "Тандем" вадкаттер типіндегі оқ (атауы тарихи, себебі алғашқы нұсқалары екі шар тәрізді болат доптан тұрған) және огивалы "UDAR" ("Соққы") оғы, сондай-ақ француз тізбекті "Balle Blondeau" (Blondeau оғы) және "Balle fleche Sauvestre" (Sauvestre флешеткасы) кіреді, олардың ішінде болат сабот, сыртында кеңейтілген мыс денесі және пластикалық артқы қанаттары бар. Деформацияланбайтын болаттан жасалған бұл оқтар бұталы жерде атуға өте ыңғайлы, бірақ теріс өтуге (артық енуге) себеп болуы мүмкін. Оларды сондай-ақ қозғалтқыш бөліміне атып, көліктерді істен шығаруға немесе қатты дене бронясын бұзуға пайдалануға болады.

Сым шаяндар

Ұлы депрессия кезеңіндегі мылтық оғының тағы бір түрі – балауыз оқ. Оларды қолмен стандартты құс оғымен толтырылған патрондың ұшын кесіп, патронды аздап қысқартып, қорғасын оқты құйып алып, парафин, шам немесе бояуды пеште балқытып, ерітілген балауызға қорғасын құс оғын араластырып, содан кейін құс оғының бір бөлігін қамтитын сұйық балауызды патронға құю арқылы жасаған. Патрон суығаннан кейін, құс оғы салқындаған парафинмен бірігіп, оққа айналған. Балауыз оқты патрон ішінде ұстап тұру үшін оны дөңгелетіп немесе бүктеудің қажеті болмады. Мұндай оқтар депрессия кезінде еленді аң аулауға жиі қолданылған.

Қабықшадан жасалған шаян

Тағы бір жедел әзірленген мылтық оқ дизайны – кесілген патрон. Бұл стандартты құс оқ-дәрі патронынан қолмен жасалады. Патрон корпусының айналасын және ішіндегі шағын кесік жасау арқылы патронның дерлік толық айналымын кесіп тастайды, кесік дәстүрлі түрде ұнтақ пен оқтарды бөлетін вадтың ортасында орналасқан. Патрон қабырғасының шамамен төрттен бір бөлігі сақталады. Оқ атқанда, патрон корпусының ұшы негізінен бөлініп, ствол арқылы және ұзақ қашыққа ұшып кетеді. Кесілген патронның артықшылығы – оның жеделдігі. Кішкентай аңдарды аулау кезінде бұғы немесе аю сияқты ірі жануар пайда болса, қажеттілік туындағанда оны сол жерде қолмен жасауға болады. Қауіпсіздік тұрғысынан, патронның бір бөлігі стволда қалуы мүмкін, егер оқ ату алдында байқалмаса және тазартылмаса, бұл әлеуеттік проблемаларға әкелуі мүмкін.

Сырғанақтарды пайдалану үшін арналған қарулар

Көптеген аңшылар мылтықпен оқ атуға рұхсат етілмеген жерлерде немесе мылтықтың құнын үнемдеу үшін, мылтықтарын қосымша пайдалану мақсатында оқтарды қолданады. Оқтарды атуға арналған стволға кейбір ерекше талаптар қойылуы мүмкін. Бұрандалы стволдың ең үлкен кемшілігі – оқпен немесе құспен дәл ату мүмкін еместігі. Оқтар немесе құстар қаруды жылдам бүлдірмейді (ұзақ мерзімді, қайталамалы қолдануда стволдың ойықтарын тозуы мүмкін), бірақ оқтың таралуы тегіс стволмен салыстырғанда шамамен төрт есе артады, ал оқтардың жанама жылдамдығы оларды ствол осынан алшақтатады, нәтижесінде сақина тәрізді үлгі пайда болады. Іс жүзінде, оқпен зарядталған бұрандалы стволдың тиімді ату қашықтығы 100 метрден кем. Дәлдік үшін, оқпен ату кезінде бұрандалы нысананың орнына темір нысаналар немесе аз ұлғайтуы бар телескоптық нысаналар қажет, ал ашық дулы ең жақсысы. Қазіргі заманғы көптеген мылтықтар көру таяқшаларымен және ауыстырылатын дулы түтікшелерімен жабдықталғандықтан, стандартты мылтықты оқ атуға арналған мылтыққа айналдыру көру таяқшаларын бекіту және дулы түтікшені скеет немесе цилиндрлік түтікшеге ауыстыру арқылы оңай жасалуы мүмкін. Сондай-ақ, цилиндрлік ойықтары бар бұрандалы дулы түтікшелер де бар. Көптеген қайта зарядталатын мылтықтардың стволын бір минут ішінде, құралдарсыз оңай алып, ауыстыруға болады, сондықтан көптеген аңшылар оқтарды ату үшін қосымша стволды пайдаланады. Оқ атуға арналған стволы әдетте қысқа болады, мылтық типіндегі нысанасы немесе телескоптық нысанаға арналған негізі болады және бұрандалы немесе тегіс болуы мүмкін. Тегіс стволды мылтықтар бұрандалы мылтықтарға қарағанда әлдеқайда арзан, ал Фостер типіндегі оқтар мен оқтандырғыштар тегіс стволды мылтықта жақсы жұмыс істей алады. Дегенмен, 100 метрден және одан да алысқа дәл ату үшін, арнайы бұрандалы оқ атуға арналған ствол көбінесе айтарлықтай артықшылықтар береді. Тағы бір нұсқа – тегіс стволды мылтықта бұрандалы дулы түтікшені пайдалану, әсіресе алынып орналастырылатын дулы түтікшесі бар мылтықтар үшін. Бұрандалы дулы түтікшелер бұрандалы мылтықтан әлдеқайда арзан, ал тегіс стволды мылтық пен бұрандалы дулы түтікшесінің жұбы бұрандалы мылтыққа қарағанда оқтарды атуда шамамен бірдей дәлдікке ие. Оқтарды пайдалануға арналған мылтықты таңдаудың көптеген нұсқалары бар. Оқтың тиімділігін арттыру арнайы оқ атуға арналған мылтықтардың пайда болуына әкелді. Мысалы, H&R Ultra Slug Hunter, оқтардан жоғары дәлдік алу үшін ауыр бұрандалы стволды пайдаланады (Accurize қараңыз).

Қарудың оқ-дәрілерін қайта толтыру

Атыс оғыштардың снарядтары көбінесе шығындарды үнемдеу үшін, сонымен қатар коммерциялық өндірістегі снарядтардың өнімділігін жақсарту үшін қолмен қайта зарядталады. Ал, құрғақ оқтың қабығын қолмен құйылған қорғасын оғыштармен әрқайсысы 0,50 доллардан төмен (2013 жылы) қайта жүктеуге болады. Қайталанатын шығындар қолданылған рецептке байланысты. 1 унциялық (12 калибрлі) оғыштарды қолмен қайта зарядтау үшін кейбір жарияланған рецепттерде көп мөлшерде ұнтақ қажет, ал 7/8 унциялық (12 калибрлі) оғыштар үшін басқа рецепттерде азырақ ұнтақ қажет. Шатырлар 12 калибрлі оқтар үшін әдетте 65000 PSI немесе одан төмен қысыммен жұмыс істейді, ал винтовкалар мен пистолеттер әдетте 50000 PSI-дан асатын қысыммен жұмыс істейді, кейде одан да жоғары. SAAMI рұқсат етілген ең жоғары қысым шектері 12 калибрлі оқтар мен снарядтар үшін, соның ішінде шатыр оғыштар үшін 11500 PSI ғана, сондықтан көптеген шатыр оқтарының жұмыс қысымы қауіпсіз оқ-дәріні пайдалануға рұқсат етілген ең жоғары қысымнан сәл төмен. Бұл кішкентай қауіпсіздік шегі және компоненттердің шағын өзгерістерінен қысымның 1000 PSI-ға дейін өзгеру мүмкіндігі қолмен қайта зарядтауда үлкен сақтық пен тұрақтылықты талап етеді.

Құқықтық мәселелер

Көптеген елдерде дробовик оқтарына қатысты нақты ережелер болуы мүмкін. Заңнама әр елде өзгеше болады.

Нидерланды

Ірі аң аулауға (бұғы және жабайы шошқаны қоса алғанда) тек үлкен калибрлі мылтықтармен ғана рұқсат етіледі; шабарман мылтықтары тек кішкентай және орташа аңдарды аулауға, мысықтар мен үйректерге дейін рұқсат етіледі. Дегенмен, егер шабарман мылтығының ұңғысы болса, ол мылтық ретінде қарастырылады және минималды калибрде бұланды және минималды калибрде елік немесе жабайы шошқаны аулауға заңды болады.

Швеция

Бір оқпанды мылтықтан атылатын иттің тісі (slug) патрондары жабайы шошқа, елік және муфлонды аулауға рұқсат етіледі, бірақ жараланған жануарды аулау кезінде ешқандай шектеулер жоқ. Оқ ату қашықтығы 5 метрден аспауы тиіс. Аңшы осындай жануарларды аулау үшін мылтық қолдануға заңдық құқығы болуы керек, содан ғана иттің тісі (slug) патрондарымен аулауға рұқсат беріледі.

Ұлыбритания

Бес немесе одан көп оқтан тұратын, олардың ешқайсысының диаметрі белгілі бір шектен аспайтын оқ-дәрілерге 2-бөлімдік мылтық сертификаты бойынша рұқсат беріледі. Бір ғана оқтан тұратын және әдетте диаметрі аталған шектен асатын оқтар Атыс қарулары заңымен реттеліп, иелену үшін қатаң түрде бақыланатын атыс қаруына арналған куәлік қажет. Ұлыбританиядағы заңды қолданылуы клуб мүшелері ретінде практикалық мылтықпен айналысатын әуесқойлар мен UKPSA ұйымдастырған немесе оған қатысты жарыстар сияқты, осымен шектелмейді.

Америка Құрама Штаттары

Қарудың оқталған ұңғысы АҚШ-та ерекше құқықтық мәселе болып табылады. Оқталған ұңғысы бар қарулар бір оқты атуға арналған, ал диаметрі 12,7 мм-ден (0,50 дюйм) асатын бір оқты атуға арналған қарулар құрылысқа қатысты зиян келтіретін құрал деп есептеледі және оларға қатаң шектеулер қойылады. Дегенмен, ATF егер қару бастапқыда оқ-дәрі ату үшін жасалған болса және (пайдаланушы немесе өндіруші) оқталған ұңғыс қосылып, бір оқты атуға өзгертілсе, онда бұл қару әлі де құрылысқа қатысты зиян келтіретін құрал емес, мылтық болып саналады деп шешім қабылдады. Кейбір аймақтарда елік сияқты жануарларды аулау үшін мылтықтарды пайдалануға тыйым салынған. Бұл көбінесе қауіпсіздікпен байланысты. Мылтық оқтарының максималды ұшу қашықтығы көптеген мылтық патрондарынан әлдеқайда қысқа және олар халық тығыз қоныстанған аймақтарға жақын пайдалану үшін қауіпсіз. Кейбір аймақтарда еліктерді аулау үшін арнайы аймақтар мен маусымдар белгіленген. Бұл қазіргі заманғы шұңғырлы мылтықтарды, оқталған ұңғысы бар және жоғары өнімділікке ие сабот оқтарын қамтуы мүмкін, бұл мылтыққа ұқсас қуатты және дәлдікті ұзақ қашықтықта қамтамасыз етеді.