Кіріспе

Ұрпақтың жынысын қолдан таңдау
Ұрпақтың жынысын қолдан таңдау
Жыныстық таңдау – нәрестенің жынысын бақылап, қалаған жынысқа қол жеткізуге жасалған әрекет. Бұл, эмбрионды жатынға салудан бұрын да, кейін де, тіпті бала туған кезде де бірнеше тәсілмен жүзеге асырылуы мүмкін. Ол «отбасылық тепе-теңдік» деп сатылады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қоры мәліметінше, жыныстық таңдаудың себептері үш факторға байланысты және жыныстық қатынас арақатынасының бұзылуын түсінуге, сондай-ақ болашақ тенденцияларды болжауға көмектеседі. Бұл факторлар:

Ұлдарға басымдық беру, себебі «қыз балалар мен әйелдердің әлеуметтік, экономикалық және символдық тұрғыдан маргиналды жағдайда болуы, нәтижесінде олардың құқықтары шектеулі». Мұндай отбасылық құрылымдарда қауіпсіздік маңызды, онда ұлдар өмір бойы ата-аналарына көмектеседі деп күтіледі;
Жатыр ішіндегі диагностиканың технологиялық дамуы, ата-аналарға туылмаған баланың жынысын білуге мүмкіндік береді; және
Төменгі туылу деңгейі, бұл шағын отбасыларда қыз бала туу мүмкіндігін азайту арқылы жыныстық таңдау қажеттілігін арттырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Халық қоры былай деп мәлімдейді: «Жергілікті туылу шектеулері және туылу деңгейінің ауыспалы құлдырауы, ұл бала мен шағын отбасыны қалайтын ата-аналарды жыныстық таңдауға жүгінуге итермелейді». 2018 жылғы Gallup сауалнамасы бойынша, американдық ата-аналар ұлдарды қыздардан 36%-ға 28% артық жақсы көреді. Бұл нәтижелер 1941 жылғы сауалнамаға ұқсас, онда американдықтар ұлдарды қыздардан 38%-ға 24% артық бағалаған. Жалпы басымдық ерлерге тән, олардың 43%-ы ұлға, ал 24%-ы қызға басымдық берген. 18-ден 29 жасқа дейінгі ерлер ұлдарды көбірек жақсы көреді. Ал әйелдер ешқандай жынысты таңдамаған, 31%-ы қызды, 30%-ы жігітті таңдағанын айтқан. 2009 жылы Ольстер университетінде жүргізілген зерттеулер көрсеткендей, ағалармен салыстырғанда, әпкелердің болуы ересек адамның өмір сапасын жақсартады.

Мәдени ұлы басымдық

Көптеген елдерде ата-аналар ұл балаға қыз баладан артықшылық береді. Бұл түрлі елдердегі балалардың жыныс арақатынасы арқылы көрініс табады. Дегенмен, Оңтүстік Азия, Шығыс Азия және Кавказ аймағындағы бірқатар елдерде балалардың жыныс арақатынасы күрт бұрмаланған. Бұл мәселе әсіресе Қытай мен Үндістанда ауыр. Ұл балаға деген артықшылықтың бірнеше себебі болуы мүмкін. Бұл елдерде ұл балаға деген қалау экономикалық, діни және мәдени факторлармен байланысты екені айтылады. Сондай-ақ, ата-аналар қыздарының өмірінде туындауы мүмкін қиындықтарды біліп, олардың сол қиындықтарды бастан кешіргенін көрмеу үшін ұл балаға ие болуды қалайды. Көп жағдайда мұндай ұл балаға деген артықшылық әйелдердің ішекте өлтірілуіне және туа алдындағы жыныс таңдауына әкеп соғады.

Имплантацияға дейінгі кезең

Әлеуметтік жынысты таңдау үшін имплантация алдында қолданылатын екі негізгі әдіс бар. Екеуі де екінші жыныс хромосомасын белсенді түрде Y хромосомасына (ұл тудыруға) немесе X хромосомасына (қыз тудыруға) айналдыруға негізделген.

Эрикссон әдісі

Эриксон әдісін алғаш рет 1970 жылдары доктор Рональд Дж. Эриксон клиникалық жағдайда қолданды. Бұл әдіс қажетті жыныстың сперматозоидтарының жоғары концентрациясын пайдаланып, сол жынысты ұрықтану мүмкіндігін арттырады. Қыз бала туу ықтималдығын арттыру мақсатында жүргізілген зерттеулер 70-80% қыз бала туу мүмкіндігін көрсетсе, ал ер бала туу көрсеткіші 75% құрады. Қазіргі уақытта АҚШ-та шамамен 50 жынысты таңдау орталығы жасанды жынысты таңдау үшін Эриксон әдісін қолданады. Эриксон әдісінде еркек және әйел сперматозоидтары қан ақуызы – адам сарысуы альбуминімен толтырылған бағана арқылы бөлінеді. Сперматозоидтар адам сарысуы альбумініне енген кезде, X және Y хромосомалары арасындағы масса айырмашылығы байқалады. X хромосомасының қосымша "аяғының" салмағы салдарынан әйел сперматозоидтары еркек сперматозоидтарына қарағанда ақуызға кем тереңдеп еніп, осылайша айырмашылық тудырады. Бұл шағын айырмашылық еркек және әйел сперматозоидтарының жеке қабаттарын құрайды. Жынысы таңдалған сперматозоидтардың қабаттары жоғары концентрациялы, бірақ таза емес. Осы тазалықтың жетіспеуі Эриксон әдісінің жынысты таңдауда 30% сәтсіздікке ұшырау мүмкіндігін түсіндіреді.

ЭКО/ПГД әдісі

Жұмыртқалық стимуляциядан кейін анадан бірнеше жұмыртқа алынады. Жұмыртқалар әкесінің спермасын қолдана отырып, «in vitro» деп аталатын сынақ құбыршасында ұрықтандырылады. «In vitro» латын тілінде «шыны ішінде» дегенді білдіреді. Ұрықтандырылған жұмыртқалар эмбриондар деп аталады. Эмбриондар митоз арқылы дамығанда, олар жыныс бойынша бөлінеді. Көзге көрінетін жыныстың эмбриондары ананың жатырына қайта имплантацияланады. «In vitro» әдісімен ұрықтандыру алдында, ұрықтандырылған жұмыртқалар ұрықтандыру сәттілігін арттыру үшін преимплантациялық генетикалық диагностика (PGD) арқылы генетикалық биопсиядан өтуі мүмкін. Эмбрион 6-8 жасушаға жеткенде, жұмыртқа қабығында (зона пеллюцида) жасалған кішкентай лазерлік тілік бір жасушаны қауіпсіз түрде алып тастауға мүмкіндік береді. Эмбрионның әрбір жасушасы адамның геномының толық көшірмесін қамтиды. Осы жасушалардың біреуін алып тастау дамитын эмбрионға зиян келтірмейді. Генетик алынған жасушалардағы хромосомаларды генетикалық ақауларды анықтау және эмбрионның жынысын нақты анықтау үшін зерттейді. Көзге көрінетін жынысты және қанағаттанарлық генетикалық көрсеткіштері бар эмбриондар анаға қайта имплантацияланады. Эрикссон әдісіне қарағанда, ЭКО/ПГД әдісі нәрестенің жынысын зертханада қатаң бақылауға мүмкіндік беретіндіктен артықшылыққа ие. ЭКО/ПГД тек қажетті жыныстың эмбриондарын имплантациялайтындықтан, Эрикссон әдісіндегі қажетсіз сперманың жұмыртқаны ұрықтандыру мүмкіндігін болдырмайды. ЭКО/ПГД үшін жынысты таңдаудың сәттілік деңгейі өте жоғары. Бұл әдіс, баланың жынысын қабылдамайтын жұптарға ұсынылады.

Уақыт әдістері

Уақытты белгілеу әдістері, овуляцияға қатысты белгілі бір уақытта жыныстық қатынас жасау арқылы туатын балалардың жынысын анықтауға бағытталған. Зерттеулер уақытты белгілеу әдістерінің нәрестенің жынысына қандай да бір әсер ететіні туралы тұрақты нәтижелер көрсетпеген, кейбіреулері ешқандай байланыс жоқ екенін, ал басқалары керісінше нәтиже берген. Шеттлз әдісі, алғаш рет 1960 жылдары Ландрум Б. Шеттлз тарапынан теориялық тұрғыда ұсынылған, X (қыз) хромосомасын қамтитын сперматозоидтардың Y (ұл) хромосомасын қамтитын сперматозоидтарға қарағанда төзімдірек екенін айтады. Бұл әдіс овуляцияға 2-4 күн бұрын жыныстық қатынас жасауды ұсынады. Овуляция кезінде жатыр мойнында әлі ұрықтандыруға қабілетті әйел сперматозоидтарының жоғары концентрациясы болуы керек (ұл сперматозоидтарының көп бөлігі бұл кезде өліп қалған болады). Ал овуляцияға жақын жыныстық қатынас жасағанда ұл балаға ие болу мүмкіндігі артады, себебі менструалдық циклдің шарықталу кезінде Y сперматозоидтарының концентрациясы жоғары болады. Уилан әдісі – Шеттлз әдісіне қарама-қарсы келетін «жыныстық қатынас уақытын анықтау» әдісі. Уилан әдісі ұрықтану мүмкіндігін арттыру үшін овуляцияға 4-6 күн бұрын жыныстық қатынас жасауды ұсынады.

Спермаларды сұрыптау

Сперманы сұрыптау – бұл ағыс цитометриясы арқылы “in vitro” жағдайында жүзеге асырылатын, жоғары дәлдікті технология. Бұл технология сперматозоидтарға лазер сәулесін бағыттап, X және Y хромосомаларын ажыратады және сперматозоидтарды автоматты түрде әртүрлі сынамаларға бөліп алады. 1980 жылдардың басында доктор Гленн Сполдинг ағыс цитометрін пайдаланып, тірі, толыққанды адам және жануар сперматозоидтарын сұрыптап, сұрыпталған, қозғалмалы қоян спермасын жасанды ұрықтандыру үшін қолданды. Кейіннен, “x немесе y сперматозоидтарына қатысты байытылған екі тірі субпопуляцияны” сұрыптау әдісін ашатын алғашқы патенттік өтінім 1987 жылдың сәуір айында АҚШ-тың 35 986 сериялық нөмірімен тіркелді, және бұл өтінім ары қарай АҚШ-тың 5 021 244 патентінің бір бөлігіне айналды. Патент гаплоидты экспрессияны (жынысқа байланысты мембраналық ақуыздар немесе SAM ақуыздары) анықтауды және осы ақуыздарға моноклоналды антиденелерді әзірлеуді қамтыды. 1987 жылдан 1997 жылға дейін қосымша қолданыстар мен әдістер, соның ішінде антиденелер де қосылды. Патентке өтінім берілген кезде, Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасы және USDA тек бекітілген сперматозоид ядроларын ғана сұрыптады. Алайда, 35 986 сериялық нөмірімен тіркелген патенттен кейін USDA жаңа әдіс қолданды, онда “сперматозоидтардың құйрықтарын жою үшін қысқа уақытқа сонокацияланды”. USDA, Лоуренс Ливермор Ұлттық зертханасымен бірлесіп, ‘Beltsfield Sperm Sexing Technology’ технологиясы Х және Y хромосомалары арасындағы ДНК айырмашылығына негізделген. Ағыс цитометриялық сұрыптаудан бұрын сперма Hoechst 33342 деп аталатын флуоресцентті бояумен белгіленеді, ол әрбір сперматозоидтың ДНК-сына байланысады. Х хромосомасы Y хромосомасына қарағанда үлкен болғандықтан (яғни, ДНК-сы көбірек), “әйел” (Х хромосомасын алып жүретін) сперматозоидтар “еркек” (Y хромосомасын алып жүретін) сперматозоидтарға қарағанда бояудың көбірек мөлшерін сіңіреді. Осының салдарынан, ағыс цитометриясы кезінде ультракүлгін сәулеге ұшырағанда, X сперматозоидтары Y сперматозоидтарына қарағанда жарқырап көрінеді. Сперматозоидтар ағыс цитометрі арқылы бір қатарда өтетін кезде, әрбір сперматозоид сұйықтық тамшысымен қапталды және оның хромосомалық статусына сәйкес электр зарядымен жабдырылады (мысалы, X – оң заряд, Y – теріс заряд). X және Y тамшыларының ағыны электростатикалық бұрылу арқылы бөлініп, кейіннен өңдеу үшін бөлек жинағыш түтіктерге жиналады. Қазіргі уақытта АҚШ-та MicroSort тауарлық белгісімен адамдарға сынақтан өтілуде; бұл технология 90% сәттілік деңгейін меңзейді, бірақ FDA оны әлі де тәжірибелік деп санайды.

Имплантациядан кейінгі кезең

Имплантациядан кейінгі жынысты таңдау, жүктілік кезінде баланың жынысын анықтау арқылы, содан кейін қаланбаған жыныстағы баланың жыныстық аборты арқылы жасалуы мүмкін. Жүктілік кезінде баланың жынысын анықтау үшін анасынан қан алынып, ондағы ұрықтың ДНК-сының шағын мөлшері тексеріледі. Егер үлгілер жүктіліктің жетінші аптасынан кейін алынса, бұл әдіс 98%-дан астам жағдайда сенімді деп есептеледі.

Бала туғаннан кейін

Жыныстық таңдаулы нәресте өлтіру – қаланбаған жынысты балаларды өлтіру. Әлемнің көп бөлігінде заңсыз болғанымен, осы құбылыс әлі де кездеседі. Жыныстық таңдаулы бала тастау – қаланбаған жынысты балаларды тастау. Әлемнің көп бөлігінде заңсыз болғанымен, осы құбылыс әлі де кездеседі. Жыныстық таңдаулы асырап алу – қаланбаған жынысты балаларды асырап алуға беру. Бұл әлеуметтік жыныстық таңдаудың әдісі ретінде жиі қарастырылмаса да, жыныстық қалауы бар отбасыларға белгілі бір жынысты бала иеленудің заңды мүмкіндігін береді.

Этикалық мәселелер

Кейбір адамдар үшін осы техникаларды қолдану моральдық және этикалық мәселелерді тудырады, ал басқалары таңдалған технологияларды ұсынысты түрде пайдаланудың артықшылықтарын жақтайды. Алайда, сұхбаттасу зерттеуінде жынысты таңдау технологиясын ұсынатын мамандар, жынысты таңдаудың репродуктивтік құқықтың көрінісі екенін, оны әйелдер бастап, жүзеге асырғанын, сондай-ақ жұбайларға отбасылық жоспарлау бойынша дұрыс шешімдер қабылдауға мүмкіндік беретін әйелдердің мүмкіндіктерін арттыратынын, қаламаған жүктілік пен абортты болдырмай, отбасылық зорлық-зомбылықты және/немесе балаларға немқұрайлы қарауды азайтатынын айтты. Американдық репродуктивті медицина қоғамының этикалық комитеті осы жаңа репродуктивтік технологияларды X-хромосомасына байланысты генетикалық аурулары бар балалардың дүниеге келуін болдырмау үшін қолданудың этикалық тұрғыдан дұрыс екеніне келісім берді. Дегенмен, комитет медициналық емес себептермен преимплантациялық генетикалық диагностика мен жынысты таңдауды моральдық тұрғыдан қабылдамайды. Сондай-ақ, жедел медициналық көмек көрсететін дәрігерлер әйелдердің отбасы мен қоғамның қысымымен еркіндік таңдау жасай алатынына күмәнданды. Жынысты таңдау Албания және Әзірбайжан сияқты Шығыс Еуропаның бірнеше елінде де анықталды. 2012 жылғы БҰҰ Халық қорының есебінде жүктілікке дейін және жүктілік кезінде гендерлік кемсітушілікке байланысты гендерлік алшақтықтың 117 миллион әйелге жететіні есептелді. Қытайдағы гендерлік теңгерімсіздік "бір бала" саясатының салдарынан одан әрі күшейді, бірақ бұл саясат көбінесе қала тұрғындарына ғана қатысты. Бұл елдерде көптеген ер адамдардың үйлену мүмкіндігінің болмауы қылмыстың өсуіне, секс-индустрияға сұраныстың артуына, жаппай эмиграцияға және келіндерді сатуға әкеліп соқтырады деп саналады. Қытайдың "бір балалы отбасы" саясаты жыныстық қатынастың айтарлықтай тепе-теңсіздігіне жауапты деп есептеледі. Қытай үкіметінің мәліметтері бойынша, жаңа туған нәрестелердің жыныстық қатынасы 118:100 (ұлдар: қыздар) құрайды, бұл Гуандун және Хайнань сияқты ауылдық аймақтарда (130:100) дамыған елдердегі орташа көрсеткіш 104:100-ге қарағанда жоғары. Бұл көрсеткіш 2020 жылға қарай некеге жасқа толған ерлер жұбай таппайтындай деңгейге жетеді деп күтілуде, бұл үлкен әлеуметтік проблемаларға әкелуі мүмкін. Үндістан сияқты кейбір елдер осы гендерлік теңгерімсіздікті қылмыстық заңдармен шектеуге тырысты. Алайда, Нью-Йорк университетінің биоэтика ғылымы бойынша профессоры Джейкоб Аппель үкіметтердің әйелдер бала туғызса, оларға ақша төлеуі керек деп санайды. Профессор Аппельдің пікірінше, "егер қыз балалардың құны рупия мен юаньмен өлшенсе, қыздар үшін экономикалық және білім беру мүмкіндіктері де тез пайда болар еді". Батыс елдеріндегі тәжірибе көрсеткендей, ұзақ жылдар бойы қолданылып келе жатқан және заңды болып табылатын технологиялар, мысалы, іріктеп аборт жасау немесе преимплантациялық эмбриондық тестілеу гендерлік теңгерімсіздікке әкелмейді. АҚШ сияқты елдерде отбасылық теңгерімді қамтамасыз ету мақсатында жынысты таңдау кеңінен қолданылады, бірақ ер балаларды таңдауға ешқандай артықшылық берілмейді. 1993 жылы Ұлыбританияда 2300-ден астам жүкті әйелдерді зерттеу нәтижесінде ешқандай жыныстық басымдық байқалмады. Бұл нәтижелер АҚШ-та жүргізілген басқа зерттеулермен де сәйкес келеді. Тиімділігі дәлелденбеген жынысты таңдау әдістерінің көптеген түрлері бар. Тіпті, тиімді емес әдістердің 50% сәттілікке ие болғандықтан, олар ауызша ұсыныла береді. Гректер мен римдіктер жынысты қалай анықтауға болатыны туралы тұжырымдама жасаған жоқ. Плиний Үлкеннің айтуынша, қошқардың оң жауындысын байлау оның тек әйелдерді тудыруына себеп болады, бірақ басқа жануарлар туралы мұны айтпайды. Псевдо Плутарх жынысты анықтаудың грек теорияларын, соның ішінде ыстық пен суық, сол және оң жауынды, дененің сол және оң жақтары, сперма жатырдың бір жағынан екінші жағына өтуі немесе өтпеуі, әртүрлі дене мүшелерінің күші немесе үстемдігі туралы тізімдейді. XVIII ғасырдағы француз кітабы "Жігіттер өнері" деп аталады. Онда балалардың бір жынысты болуын қамтамасыз етудің өте күрделі әдісі ұсынылған. Автор әр жынысқа бір жауындық және бір жұмыртқалық жатыр берілгенін болжайды. Жауындықты немесе жұмыртқалық жатырды алып тастау арқылы баланың екінші жынысты болуына кепілдік беруге болады. Ежелгі Қытайдан бері қытай халқы баланың жынысын болжау және таңдау үшін Қытайдың гендерлік кестесін пайдаланып келеді. Қытайдың гендерлік күнтізбесі 300 жылдан астам тарихы бар императорлық мазарда жерленген. Ол ежелгі қытайлықтардың Инь-Ян, Бес Элемент, Сегіз Диаграмма және уақыт негізінде есептелген және шығарылған. Бұл күнтізбе болашақ баланың ұрықтану күнін анасының ұрықтанған күніндегі жасымен сәйкестендіретін қарапайым кесте. Бұл кесте ұл бала туу мүмкіндігін арттырады. Бұл қазіргі әйелдер/ерлер арақатынасын көрсетеді. Үндістаннан алынған халық санау мәліметтерінде ХХ ғасырдың басында балалар арасындағы жыныстық қатынастың теңгерімсіздігі байқалады, мұндай айырмашылықтар көбінесе ұл балаға деген қалауды көрсетеді. 1994 жылы Ұлыбританияда Софи Мэй Кларк жынысты таңдау арқылы дүниеге келген алғашқы бала болып туды. Жақында, 2006 жылы жарияланған зерттеуде токсоплазмозбен ауырған аналардың ұл бала тууы қыздарға қарағанда әлдеқайда жоғары екені көрсетілді. Бұл паразиттің манипуляциялық гипотезасымен байланысты талқыланды. Тағы бір зерттеу ананың диетасы мен жынысы арасындағы байланысты анықтады, бірақ бұл статистикалық қате болуы мүмкін және әлі расталмады.

Заңдық

Жынысты таңдау әлемнің көп бөлігінде заңсыз. Ұлыбритания, Австралия және Канададан фертильділік туризмі дамыған.

Үндістанда да жынысты таңдау заңсыз. Үндістанда ультрадыбыс арқылы жүктілік кезеңінде баланың жынысын анықтау да заңсыз. 1994 жылы қабылданған «Тұқымдану және жүктілікке дейінгі диагностикалық техникалар туралы» заң жүктілікке дейінгі жынысты анықтауды тыйым салды және 2003 жылы түзетулермен күшейтілді. Бұл заңдар жынысты таңдап түсік жасаудың кең таралған әдетімен күресу мақсатында қабылданды. Жыныстық кеңес беру орталықтары, генетикалық зертханалар немесе генетикалық клиникалар, егер олар кеңес берумен немесе жүктілікке дейінгі диагностикалық техникаларды жүргізумен айналысса, мысалы, жынысты таңдау мүмкіндігі бар экстракорпоралды ұрықтандыру (ЭКО) (имплантацияға дейінгі генетикалық диагностика) жүктілікке дейін және кейін, «Тұқымдану және жүктілікке дейінгі диагностикалық техникалар туралы» заңның қолданыс аясына кіреді және тыйым салынған. Дегенмен, бұл заңдар көбінесе ауылдық жерлерде тиімді болмады және білім беру жұмыстарына қарамастан, Үндістанның шағын бөліктерінде жынысты таңдап түсік жасау әлі де жалғасуда.