Кіріспе
1994 жылғы Руандадағы геноцидке халықаралық қауымдастықтың тиімді жауап беруіне қатысты сын көп айтылды. 7 сәуір мен 15 шілде аралығында, шамамен 100 күн ішінде, 500 000 – 1 100 000 руандалық, оның басым бөлігі тутси және орташа хутулар, Интерхамве жасақтарымен қырғынға ұшырады. Біріккен Ұлттар Ұйымының бейбітшілікті сақтау күштері – ЮНАМИР – 1993 жылдың қазан айынан бері Руандада орналасқан еді, бірақ жаппай қырғын басталғаннан кейін БҰҰ және Бельгия үкіметі күштерді нығайтудың орнына, оларды кері қайтаруға шешім қабылдады. Жердегі бейбітшілікті сақтау күштерінің мүмкіндігі шектеулі болды және зорлық-зомбылықты тоқтатуға нақты әрекет жасауға уәкілеттік алмады. Олардың рөлі Руандалық патриоттық фронт пен Уақытша хуту үкіметі арасында саяси келісімге қол жеткізумен және тутсилерге пана іздеуге мүмкіндік берген, мысалы, Амахоро стадионы мен «Hôtel des Mille Collines» сияқты белгілі бір жерлерді қорғаумен шектелді. БҰҰ-ның геноцидқа қарсы әрекетсіздігі ұйымның ең ұятты сәттерінің бірі деп есептеледі.
The failure of the international community to effectively respond to the Rwandan genocide of 1994 has been the subject of significant criticism. During a period of around 100 days, between 7 April and 15 July, an estimated 500,000 1,100,000 Rwandans, mostly Tutsi and moderate Hutu, were murdered by Interahamwe militias. A United Nations peacekeeping force – UNAMIR – had been stationed in Rwanda since October 1993, but once the mass slaughter began, the UN and the Belgian Government elected to withdraw troops rather than reinforce the contingent and deploy a larger force. The piecemeal peacekeeping force on the ground was both unable and unauthorised to make any real attempt at stopping the violence, and their role was reduced to seeking a political agreement between the Rwandan Patriotic Front and the Interim Hutu Power government, as well as protecting selected havens for Tutsi who were seeking refuge, such as Amahoro Stadium and the Hôtel des Mille Collines. The inaction of the UN in the face of genocide is widely considered one of the UN’s most shameful moments.
Өмірбаян
Әсіресе Бельгияның отаршылдық дәуірінен бастап, бұрынғы ағылшын этникалық үлгілер әкімшілік таңдау және жеке куәліктерді енгізу арқылы қалыптасты, хуту көпшілігі мен тутси азшылығы арасындағы жік келіспеушіліктердің себебіне айналды. Тәуелсіздік алдында, бельгиялықтар құрған тутси билеуші тобы 1959 жылы хуту төңкерісімен құлатылды. Келесі онжылдықтарда этникалық негізде жасалған көптеген қырғындар мен жаппай өлтірулер болды, нәтижесінде 300 000-нан астам тутси Руандадан көрші елдерге қашып кетті. 1990 жылы 4000 руандалық эмигранттардан тұратын Руандалық Патриоттық Фронт (РПФ) Угандадан Руандаға кіріп, Руанда азаматтық соғысын бастарды. 1993 жылы Аруша келісімдеріне қол қойылды, бұл қақтығыстың көп бөлігін тоқтатты. РПФ-қа Кеңейтілген Кезеңдік Үкіметте (ККҮ) және ұлттық армияда лауазымдар берілді. Бейбіт келісімді бақылау үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек миссиясы (ЮНАМИР) елге келді, ал РПФ-қа ККҮ құрылғанда пайдалану үшін Кигалидегі Ұлттық Парламент ғимаратында база берілді. 1994 жылдың 6 сәуірінде президент Ювенал Хабиаримананың ұшағы Кигали үстінде атып түсірілді, оның өзі және Бурунди президенті Сиприен Нтарямира қаза тапты. Бұл оқиға тутсилер мен орташа хутуларды Интерхамве жасақтарының, саяси қайраткерлер мен Гуту күші қозғалысының басқа да маңызды тұлғалары қолдауымен жаппай өлтіруге түрткі болды. Бұл қозғалыс хуту азаматтарын мачете, таяқ, тұтқалы заттар және басқа да қарулармен қаруландырып, зорлауға, мүгедектендіруге және тутси көршілерін өлтіруге, олардың мүлігін жоюға немесе ұрлауға итермеледі. Хабиаримананың қазасынан кейін РПФ шабуылын қайта бастады. Ол елдің солтүстік бөлігін жылдам басып алды және 100 күннен кейін, шілде айының ортасында Кигалиді басып алды, геноцидті тоқтатты. Геноцидтегі жалпы қаза болғандар саны күмәнді, бірақ көптеген ғалымдар 500 000 мен 800 000 тутси қаза тапқанын және жалпы өлім саны 1,1 миллионға жететінін есептейді.
Ерте ескертулер
Өлім-жітім басталғанға дейін БҰҰ бейбітшілікті сақтаушыларына және халықаралық бақылаушыларға бірнеше ескертулер жіберілді, бірақ олар назарсыз қалды. Руанда сарапшысы Элисон Дес Форджес Human Rights Watch ұйымына жазған есебінде: «Зорлық-зомбылыққа дайындық БҰҰ бейбітшілікті сақтау күштерінің толық көз алдында жүргізілді» деп жазды. Ең алаңдатарлық ескерту 1994 жылдың 11 қаңтарында жасалды. ЮНАМИР қолбасшысы генерал Ромео Даллаир өзінің «геноцид факсын» БҰҰ штаб-пәтеріне жіберді. Факста Даллаир «МРНД-ның қарулы күштерінің» «Интерхаму» жасағының жоғары деңгейдегі жаттықтырушысымен байланыста екенін хабарлады. Ақпарат көзі – Матье Нгирумпестің жүргізушісі Қассим Туратсинзе, басқаша айтқанда «Жан Пьер» Кигалидегі барлық тутсилерді тіркеуге бұйрық алғанын мәлімдеді. Меморандумда Туратсинзе тутсилерге қарсы геноцид жоспарланып жатқанына күдіктенгенін және «20 минут ішінде оның адамдары 1000 тутсиді өлтіре алады» деді. Осыдан кейін Даллаир Қауіпсіздік Кеңесіне бес рет ескертулер мен шаралар қабылдау туралы өтініштер жіберді: 22 қаңтар, 3 ақпан, 15 ақпан, 27 ақпан және 13 наурыз. Даллаирдің есептері маңызды лауазымды тұлғалар тарапынан елеусіз қалды, ал мандатты кеңейту және әскер күшін арттыру туралы өтініштері қабылданбады. БҰҰ хатшылығының лауазымды өкілдерінің мәлімдемесіне сәйкес, Бас хатшы Бутрос Бутрос-Галидің кеңсесі Руандадағы апаттың алдын алу туралы есептерді азайтуға тырысты. Сол кезде БҰҰ-дағы жоғары лауазымды қызметкер болған Майкл Барнетт БҰҰ-ның бейбітшілік сақтау операциялары департаменті (ДББО) Қауіпсіздік Кеңесіне араласуға негіз болатын ақпаратты жеткізбегенін дәлелдеді. Барнетт былай деп жазды: «БҰҰ-дағы көптеген адамдар үшін моральдық компас Руандаға емес, одан алысқа бағытталған». Бірақ бірде-бір әскер қимылға келмеді. Біреуі джипіне сүйеніп тұрып, жаңбырдың көк БҰҰ белгісіне шашырағанын көріп: «Бұл біздің міндетіміз емес» деді. Руандадағы 3000 шетелдік әскер көмекшілердің айтуынша, 15000 адамды қырғынға ұшыратқан қатыгездіктің куәсі болып отыр. Қазалардың ауқымы жердегі әскерлерге тез арада анық болды. Майкл Барнетт: «Хабиаримананың ұшағы атып түсірілгеннен кейін бес күн ішінде Даллаир хуту экстремистерінің Кигалиде және басқа жерлерде этникалық тазалау жүргізіп жатқанын түсінді» деп жазды. Даллаир осы өлтірулерді тоқтату үшін UNAMIR-ді дереу кеңейтуді талап етті, 5000 сарбаз және бейбітшілікті сақтаушыларға азаматтарды өлтіруді тоқтату үшін әрекет етуге мүмкіндік беретін мандатты нақтылауды сұрады. Бірақ Нью-Йоркте немесе басқа да ірі астаналарда мұндай араласуға ниет болған жоқ. 12 сәуірде маңызды өзгеріс болды, сол күні ЮНАМИР-ге ең көп әскер салған Бельгия үкіметі әскерін шығарып жатқанын жариялады. Тұрақты мүшелерден басқа, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің кезекті төрағасы Жаңа Зеландия күшейтуді қолдаған жалғыз дауыс болды және сәуір айының соңында Кеңесті АҚШ пен Ұлыбританияның қарсылығына қарамастан, ЮНАМИР-дің шығуын кейінге қалдыруға көндірді. 21 сәуірде Қауіпсіздік Кеңесі ЮНАМИР-дің әскер контингентін 2500 адамнан номиналды 250 адамға дейін қысқарту туралы шешім қабылдады, оның басты мақсаты уақытша үкімет пен РПФ арасындағы келіссөздерді жеңілдету болды.
UNAMIR II
Келесі алты аптаға жуық уақыт бойы ЮНАМИР хуту үкіметі мен РПФ арасындағы бейбіт келіссөздерін үйлестірді, бірақ одан көп нәтиже шықпады. Ақырында, 1994 жылдың 17 мамырында БҰҰ күштерді күшейтуге келісті, нәтижесінде ЮНАМИР-ге 5500-ге жуық әскер, аса қажетті персоналды тасымалдаушылар және басқа да жабдықтар жеткізілді, алдымен ол ЮНАМИР II деп аталды. Жаңа әскерлер маусым айында ғана келе бастады, ал шілдеде геноцид тоқтағаннан кейін ЮНАМИР II-нің рөлі көбінесе қауіпсіздік пен тұрақтылықты сақтаумен шектелді. ЮНАМИР 1996 жылы РПФ басқаратын үкімет қолдауын кері тартып алғаннан кейін Руандадан шықты. ЮНАМИР II және одан кейінгі қарарлар геноцидті тоқтату үшін күш қолдану құқығы туралы нақты жауап бермеді. Далердің қоштасу хабарламаларының бірінде: «БҰҰ күштеріне өздерін-өздері құрметтеуге және жерде тиімді болуға мүмкіндік берілмеді» делінген. Өкінішке орай, Руандадағы хаостың және ЮНАМИР-дің мандатын дипломатиялық тұрғыдан әлсіретудің нәтижесінде көптеген БҰҰ мүше мемлекеттері қырғын тоқтағанға дейін персонал жіберуді біраз уақытқа кейінге шегерді.
Бельгия
Бельгия Руандада отаршылдық билік құрған және деколонизациядан кейін де үкіметпен тығыз саяси байланыста болған. Бельгия, Бангладешпен бірге, Біріккен Ұлттар Ұйымының Руандаға көмек көрсету миссиясына (ЮНАМИР) ең бірінші болып қосылды, шамамен 400 әскерін жіберді. 1994 жылдың 6 сәуірінде президент Хабиаримана қаза болғаннан кейін, Radio des Milles Collines радиосы ЮНАМИР-дегі бельгиялық әскерлер шабуыл жасады деген қауесет таратып, руандалықтар арасында Бельгияға қатысты жиналған ашу-ызаны ояндырды, себебі отаршылдық өткен шақ. 7 сәуірде он бельгиялық бейбітшілік сақтаушысының қазасы Бельгия үкіметін ЮНАМИР-ді күшейту және оның мандатын ұзарту қажеттігіне итермеледі, әйтпесе операцияға қатысуын жалғастыруды ақтау мүмкін болмас еді. Сыртқы істер министрі Вилли Клас «жалпыға ортақ қырғын» болуы мүмкін екені туралы ескертті және «көптеген адам қаза болған жағдайда, ЮНАМИР өзінің мандатына сүйеніп, бей-жай қалса, халықтың пікірі түсінбес еді» деді. Қауіпсіздік Кеңесінің басқа мүшелері ЮНАМИР-ді әскерилендіруді қарастырмайтынын түсінгеннен кейін, бельгиялықтар Руандада тұратын 1520 бельгиялық азаматты эвакуациялауға және әскерлерін қайтаруға басымдық берді. 12 сәуірде олар Бас хатшыға бельгиялық әскерлер Руанданы тастап кететінін хабарлады және 13 сәуірде Қауіпсіздік Кеңесіне мәлімдеді. Шетелдік азаматтарды эвакуациялау миссиясының аясында Бельгияның ЮНАМИР әскерлеріне өз бекеттерін тастап кетуге бұйрық берілді. Соның ішінде әскерилердің бір тобына 2000 руандалықты баспанаға алған «Техникалық мектептегі» бекетін тастап кетуге бұйрық берілді. Хуту экстремистері кіріп, ішіндегі барлығын қырғынға ұшыратты.
Канада
1993 жылдың шілдесінде ЮНАМИР күштерінің қолбасшысы генерал Ромео Далер Руандадағы қақтығыстың тамыры туралы аз ақпарат алды. Өзекті барлау мәліметтерін сұрағанда, оған мәлімделмеді және ақпаратқа қолжетімділік шектеулі болды. Канадаға жеткілікті ақпарат берілмегендіктен, миссияны соқыр түрде атқаруға мәжбүр болғандықтан, миссия нашар жоспарланды, әсіресе экономика, саясат және адам құқықтары саласындағы операциялық жоспарлауда тәжірибесіз сарапшылармен қамтамасыз етілді. Бұл Руандадағы қақтығыстың себептерін ұзақ мерзімді шешуді қажет ететінін ескермеген әскери операциялардың салдарынан болды. Олардың мандаты Аруша келісімдерінің орындалуын бақылау және өтпелі үкіметті қолдаумен ғана шектелді. Миссия сондай-ақ шектеулі қаржы және уақытпен қамтамасыз етілді, ал күшті өзін-өзі қорғаудан басқа жағдайларда қолдануға тыйым салынды. 1994 жылы президент Хабиаримананың ұшағы атылып түсірілгеннен кейін Далер күштерді күшейтуді сұрады, бірақ оған рұқсат берілмеді. 10 сәуірге қарай, бейбітшілік стратегиясы геноцидтің алдын алуға жеткіліксіз екені анық болды. Бельгия бірнеше әскері қаза болғаннан кейін күштерін шығарып алды, ал көптеген БҰҰ күштері де олардан ерді. UNAMIR қатаң мандатына қарамастан, 40 000 руандалықты қорғауға алды. Әуежай қайта бақылауға алынып, күштер келе бастағаннан кейін, «Бейбітшілік орнату» (VII тарау) UNAMIR II күштері жұмыла бастады (UN ARCH). Канада («Ланс» операциясы), Ұлыбритания («Габриэль» операциясы) және Австралия («Тамор» операциясы) күштері батыстық елдердің арасында алғашқылардың бірі болып келді, БҰҰ-ның шағын күштеріне қосылып, Руандаға бейбітшілік пен жазылуға қол жеткізуге көмектесе бастады, соның ішінде геноцидке араласты. Геноцидтің алдын алудағы Канаданың жаңа міндеті – БҰҰ хартасына сәйкес, геноцид актілерін болдырмау және тоқтату үшін қажет деп санайтын шаралар қабылдау болды. Биполярлы стратегияны қолдану арқылы – әскери қорғаныс, алдын алу және жолын кесу арқылы – Канадалық саясаткерлер геноцидті тоқтатудың жалғыз мүмкіндігі болған жағдайларда жауап бере алады.
Франция
1990 жылдың қазанынан 1993 жылдың желтоқсанына дейін француз армиясы "Норойт" операциясын жүргізді. Франция Руандалық патриоттық фронттың көтерілісшілеріне қарсы Хувеналь Хабиаримананың режимін ашық түрде қолдады және француз парламенттік миссиясының баяндамасының бір тарауында айтылғандай, "Француздық қатысуды тікелей араласу шегіне дейін" ұлғайтты. Операция француздарға руандалық әскерлерді ұйымдастыруға және оқытуға мүмкіндік берді, олар кейіннен Интерхамуэ жасақтарын немесе тіпті болашақ милицияларды құрды. Франция халықаралық қауымдастықпен келісім бойынша Руанда үкіметі, оппозиция және Руандалық патриоттық фронттың эмигранттары арасындағы Аруша келісімдерінің келіссөздерінің бейбіт процесін қолдады. 1993 жылдың желтоқсанында Франция Аруша келісімдерін іске асыру үшін келген ЮНАМИР-дің келгенін сылтау ретінде пайдаланды, әртүрлі дереккөздерге сәйкес, кейбір әскери техникалық мамандар Руандада жұмысын жалғастырды. Бірнеше француз азаматы, есебінде, РПФ-мен шабуылдан кейін бірнеше сағат ішінде өлтірілді және олар күрделі электрондық жабдықты орнатумен айналысқан. 1994 жылдың 8 сәуірінде, Хабиариманаға жасалған шабуылдан екі күн өткен соң Франция 1500 тұрғынды, негізінен батыстықтарды қауіпсіз эвакуациялауға мүмкіндік беретін "Амариллис" операциясын бастады. Руанда аман қалғандары операцияны қатты сынады; көптеген куәгерлердің айтуынша, француз билігімен жұмыс істеген кезде де қазаға ұшыраған руандалықтарды эвакуациялауға кірмеген. Франция Хабиаримана режимінің лауазымды тұлғаларын да эвакуациялады, ал 11 сәуірде Хабиаримана ханымның қорғауындағы балалар үйінен 97 бала эвакуацияланды. Бірнеше дереккөздерге сәйкес, Хабиаримана отбасына жақын бірнеше лауазымды тұлғалар да эвакуацияланды. "Амариллис" операциясы 14 сәуірде аяқталды. ЮНАМИР-дің Кигали секторының қолбасшысы, бельгиялық полковник Люк Маршал BBC-ге хабарлағандай, эвакуациялық операцияға қатысқан деп есептелетін француз ұшақтарының бірі 9 сәуірде сағат 03:45-те бірнеше қорап оқ-дәрімен келді. Қораптар түсіріліп, FAR көліктерімен Руанда президенттік гвардиясының орналасқан Каномбе лагеріне жеткізілді. Франция үкіметі бұл жүкті жоққа шығарды, ұшақтарда тек француз әскери қызметкерлері мен эвакуациялауға қажетті материал болғанын мәлімдеді. Франция 1994 жылдың мамыр айында БҰҰ-да ЮНАМИР-ді күшейту туралы талқылауларда өте белсенді болды. Халықаралық қауымдастықтың инерциясына қарамастан, Франция 1994 жылдың 22 маусымынан 22 тамызына дейін "Түркуаз" операциясын жүргізу үшін БҰҰ-ның қолдауын алды. Оның жарияланған мақсаты геноцид немесе ФРП мен Руанданың уақытша үкіметі арасындағы әскери қақтығыстан "қорғауға алынған халықты" қорғау болды. Қорғауға алынған екі түрлі адам арасында иерархия белгіленбеді. Әскери қақтығыстың екі тарапы да оларды ассимиляциялады, ал жүйе екі түрлі топ арасында бейтараптықты сақтау үшін ұйымдастырылды. Жүйе кейбір жағдайларда гуманитарлық болды, әсіресе Заирдегі босқындар лагерьлеріндегі холера эпидемиясы кезінде (қазіргі Демократиялық Конго Республикасы), бірақ ол Францияның "Норойт" операциясы кезіндегі рөліне және геноцид жасағандардың қашуына, сондай-ақ халықтың Конгоға (шамамен екі миллион адам) үлкен көш-қон қозғалысына көмектескеніне байланысты көптеген даулардың себебі болды. Франция ФРП-ны елдің солтүстік-батысына араласпау туралы француз билігінің кеңесін қабылдамағандықтан, қозғалыстардың жартысына себепкер болды деп айыптады.
Америка Құрама Штаттары
Бір жыл бұрын Сомалидегі Могадишо шайқасына байланысты оқиғалардан кейін АҚШ Руандаға сұралған материалдық көмек көрсетуден бас тартты. Франция, Қытай және Ресей бұл мәселені "ішкі іс" деп қарастырып, араласуға қарсылық білдірді. Даллере, өзінің сөзінше, тіпті ЮНАМИР-дің хуту жауынгерлерінің қару-жарақ қоймаларына шабуыл жасауды ұсынғаны үшін тікелей "есеп беруге шақырылды", олардың орналасқан жері үкіметтік дереккөз арқылы оған белгілі болған еді. БҰҰ Даллеренің шұғыл өтініштеріне тиісті жауап бере алмады. АҚШ-тың бұл қадамы 1993 жылы Сомалидегі әрекет кезіндегі жеңілістен тікелей туындады. Президент Билл Клинтон мен АҚШ-тың БҰҰ-дағы елшісі Мадлен Олбрайт бірнеше рет әрекет етуден бас тартты. 2004 жылы құпиясы ашылған үкіметтік құжаттар Клинтон әкімшілігінің 1994 жылдың сәуірінде Руандада геноцид болып жатқанын білгенін, бірақ АҚШ-тың әрекетсіздігін ақтау үшін бұл ақпаратты жасырғанын көрсетті. Ақпараттық еркіндік туралы заң арқылы алынған барлау есептерінен үкімет пен, әрине, президентке қырғынның қызығына жеткенге дейін барлық тутсилерді жоюды көздеген "соңғы шешім" туралы хабарланғаны белгілі болды. 1994 жылдың сәуірінен мамырға дейін АҚШ үкіметі екі ай бойы БҰҰ Бас Ассамблеясы 1948 жылдың 10 желтоқсанында қабылдаған Қылмыстың алдын алу және жазалау туралы конвенциямен тыйым салынған "геноцид" терминін талқылады. АҚШ-тың жоғары лауазымды шенеуніктері қазалау басталғаннан кейін 16 күн ішінде жеке түрде "геноцид" терминін қолданды, бірақ Клинтонның араласпау туралы шешімінен кейін бұл туралы жария етуден бас тартты. 1994 жылдың 15 шілдесінде Вашингтондағы Руанда елшілігін жабуға бұйрық берілді, ал оның қызметкерлеріне бес күн ішінде елді қалдыру тапсырылды.
Франциядан
1994 жылдың 22 қаңтарында таңертең, Франциядан қару-жарақпен, соның ішінде Бельгияда жасалған 60 мм минометтердің 90 қорабымен жүктелген DC-8 ұшағы Кигали халықаралық әуежайында БҰҰ тарапынан тәркіленді. Бұл жеткізілім Аруша келісімінің атысты тоқтату баптарын бұзды, ол көшіру кезеңінде аймаққа қару әкелуге тыйым салды. Генерал Даллер қаруды БҰҰ-ның және Руанда армиясының бірлескен күзетіне тапсырды. Франция үкіметі бұл жағдайды ресми мойындап, жеткізілім бұрынғы келісімшарт бойынша жасалғанын және техникалық тұрғыдан заңды екенін мәлімдеді. Даллер ұшаққа бақылауды беруге мәжбүр болды.
Франция
Франция, БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің бесін тұрақты мүшесінің бірі, Францияға бағыныштылар жоққа шығаратын және "Көктемгі дауыл" операциясы үлгілі гуманитарлық араласу болды деп мәлімдейтін рөлге айыпталуда. Кейбір тараптар Франция геноцидке ұласқан топты қолдап, француз парламенттік баяндамасына сәйкес, олардың геноцидтік ниеттерін жасырмағанын атап көрсетеді, бұл геноцидтің басталуына ықпал еткен. 1994 және 1998 жылдары француз газеті Le Figaro-да жарияланған журналист Патрик де Сент-Экзюперидің мақалалары, әсіресе, баспасөз науқанының нәтижесінде Франция Парламенті Руандадағы Францияның әрекеттерін парламенттік ақпараттық миссия арқылы зерттеуге шешім қабылдады. Руанда мәселесімен айналысатын кейбір француздық үкіметтік емес ұйымдар шындықты анықтау үшін толыққанды сот өкілеттігіне ие парламенттік тергеу миссиясын қалаған болар еді. Бірнеше айлық жұмыстан кейін парламенттік миссияның төрағасы, бұрынғы қорғаныс министрі Поль Килес Францияның "күнәсіз" екенін мәлімдеді (1998 жылдың желтоқсаны).
21 ғасыр
Он жыл өткен соң, 2004 жылы кітаптар, фильмдер, радио және теледидар бағдарламалары Францияның Руандадағы рөліне байланысты дауларды қайта жақтандырды. Руандадағы парламенттік миссияның қорытындысына қанағаттанбаған бірқатар азаматтар мен ҮЕҰ азаматтық сараптама комиссиясын құрды. Парижде бір апталық жұмыстан кейін, олардың "алдын ала қорытындылары" 2004 жылдың 27 наурызында француз Ұлттық Ассамблеясының анклавында өткен конференцияда оқылды. Конференцияда парламенттік миссияның қорытындыларын алғаш рет жариялаған екі адамның бірі, экс-депутат Пьер Брана қатысты. 2004 жылдың 7 сәуірінде Кигалиде геноцидті еске алу шаралары кезінде Франция мен Руанда арасында ауыр дипломатиялық инцидент болды. Руанда президенті Францияны Руандадағы рөлі үшін кешірім сұрамағанымен, осы шараларға қатысуға тырысқаны үшін айыптады. 2004 жылдың шілдесінде екі елдің Сыртқы істер министрлері геноцид туралы "естелік жұмысын бөлісу" үшін кездесті. Бірнеше күннен кейін, 2004 жылдың 2 тамызында Францияның Agence France Presse агенттігі хабарлағандай, Руанда "Министрлер кеңесі 1994 жылы Руандада жасалған геноцидке Францияның қатысуын анықтау үшін тәуелсіз ұлттық комиссия құруға көмектесетін заң жобасын қабылдады". Франция Сыртқы істер министрі Руанда комиссиясын құруға "қадам жасады". 2004 жылдың 22 қазанында Руанда үшін Халықаралық қылмыстық трибунал "Франция Республикасынан" экс-елші Жан Мишель Марло мен оның әскери өкілі, офицер Жан Жак Моринді геноцидтің күдікті ұйымдастырушысы полковник Багосараның қорғанысының талабына жауап беруге рұқсат беруді ресми талап етті. Багосара Франциядағы офицерлер мектебін бітірген алғашқы руандалық офицер болды. 2004 жылдың 27 қарашасында Франция 3 телеарнасында француздық "Tuez les Tous" ("Оларды өлтіріңіз") фильмінің көрсетілімінен кейін өткен дебатта Руанда үшін ақпараттық парламенттік миссияның төрағасы Пол Куилес алғаш рет "Франция Руанда халқынан кешірім сұрайды, бірақ олардың үкіметінен емес" деді. 2014 жылдың 6 сәуірінде Руанда президенті Пол Кагаме Jeune Afrique журналына берген сұхбатында Францияға "геноцидтің саяси дайындығында Бельгия мен Францияның тікелей рөлі" деген айыптауларын қайталады. Ол сондай-ақ бұрынғы бельгиялық колонияның оңтүстігіндегі әскери-гуманитарлық миссияға қатысқан француз әскерлерін қанды оқиғаға бірдей қатысқан және "басты рөлдерді орындаған" деп айыптады.
2008 жылғы Руанда туралы есеп
2008 жылдың 5 тамызында тәуелсіз руандалық комиссия Францияның 1994 жылғы Руанда геноцидіне дайындық туралы хабардар болғанын және этникалық хуту жасақтарын даярлауға көмектескенін мәлімдеді. Комиссия Францияны қырғынды ұйымдастыруға жауапты хуту жасақтарын оқытып, геноцидті жоспарлауға көмектескенін және кісі өлтіруге қатысқандығын айыптады. Баяндамада сейсенбі күні 33 жоғары дәрежелі француз әскери және саяси лауазым иесі геноцидке қатысқан деп айыпталды. Аталғандардың арасында президент Франсуа Миттеран, премьер-министр Эдуард Балладур, сыртқы істер министрі Ален Жуппе және оның бас кеңесшісі Доминик де Вильпен бар. "Француз сарбаздары түтсілерді және түтсілерді жасырды деген айыппен хутуларды өлтіруге тікелей қатысқан", - делінген Әділет министрлігінің тергеушілер тобы құрастырған баяндамада.
Америка Құрама Штаттары
2001 жылы АҚШ үкіметі 1994 жылдың қаңтарында басталған жағдайдың нақтылығын ескермеген АҚШ-тың позициясын растайтын құжаттарды жариялады. Кейін Клинтон мен Олбрайт өздерінің іс-қимылсыздығына өкініш білдірді. Клинтон Кигалидегі геноцид ескерткішіне (мемориалға) ірі қаржы жұмсады. Ол сондай-ақ 1998 және 2005 жылдары Руандаға сапар шегіп, екі рет те кешірім сұрады және шамамен 800 000 адамның қаны төгілуіне жол бермеудегі «жеке сәтсіздігіне» өкініш білдірді. Бұдан бөлек, Клинтон қоры арқылы Руанданы қайта құруға көмектесетін жобаларды демеу арқылы бұрынғы қатесін өтеуге тырысты.
Бельгия
Геноцидтен кейін, жарақат алған Бельгия парламенттік талқылауды бастады, Сенат Парламенттік тергеу комиссиясын (Commission d'enquête parlementaire) құрды, ол тергеу жүргізіп, парламенттік есеп дайындады. 2000 жылдың 6 сәуірінде Бельгия премьер-министрі Гай Верхофштадт Кигалиде геноцидтің алтыншы жылдығына арналған салтанатқа қатысты. Ол осы мүмкіндікті пайдаланып, кешірім сұрады және «кейіннен білгендерімізге сәйкес, менің елім мен халқым атынан кешірім сұраймын» деп ел жауапкершілігін мойындады.
Африканың басқа мемлекеттері
Африка одағы, бұрынғы Африка ынтымақтастық ұйымы, 2000 жылы геноцид туралы есеп дайындады. Генерал Ромео Даллер (әскери) және Жак Роджер Бу Бу (азаматтық) басқарған ЮНАМИР миссиясынан бұрын, Африка ынтымақтастық ұйымы француз тілінде GOMN деп белгілі Бейтарап әскери бақылау тобын жіберген болатын.
Қытай
Руанда елшілігі мен қытай қауымдастықтары Пекин мен бірнеше руандалық қауымдастықта қайтыс болғандар мен жараланғандарды еске алу шараларын ұйымдастырды. Еске алу рәсімдері үнсіздік сақтаумен, дұғалармен, әндермен және Руанда тарихы туралы баяндамалармен өтті, сондай-ақ әлем осы трагедиядан сабақ алсын деген үміт білдірілді.