Шамав тайпасы: Тарихы мен топонимикасы

Кіріспе

Герман тайпасы

Шамави, Шамавес немесе Шамабо (Χαμαβοί) – Рим империясы дәуірінде өмір сүрген герман тайпасы. Олардың атауы ерте орта ғасырларға дейін сақталған. Бұл тайпа бірінші рет біздің заманымыздың 1-ғасырында Тациттың «Германия» еңбегінде, Төменгі Рейн өзенінің солтүстігінде қоныстанған герман тайпасы ретінде айтылады. Олардың есімі, қазіргі Хамаланд аймағында сақталған болуы мүмкін, ол Нидерландтың Гелдерланд провинциясында, Ижсель және Эмс өзендері арасында орналасқан.

Этимология

Шамавидің герман тіліндегі аты *Хамавиз деп жаңартылды, онда "хам" элементі әдетте өзен сағасына жақын аллювиалды жерлерді білдіреді; бұл жағдайда Ижсель және Рейн өзендерінікі. Осы түсіндіру бойынша, тайпаның аты "өзен сағасының жанындағы қоршалған жер участаларында қоныстанғандар" деп аударылуы мүмкін. Тағы бір түсіндірме бойынша, протогерман тіліндегі *hamiþja "дене, тері" (ескі норвег тіліндегі hamr "қабық, тері, пішін" және гот тіліндегі hamon "көйлек" сөздерімен байланысты) "киім немесе жабын" дегенді сипаттаған. Ескі скандинавиялық дінде хамр өліммен және пішін алмастырумен байланысты болған. Голланд тіліндегі lichaam ("дене", әдеби тілде "пішін/ұқсастық", "қаптау") және ham ("жолдас") сөздері ортақ түбірден шыққан. Сондықтан, бұл тайпаның аты соғыс киімдерімен байланысты болуы мүмкін. Кем қабылданатын этимологиялар Шамавиді hamo сөзімен байланыстырады, бұл ерте герман тілінен алынған латын тіліндегі hamus ("балық ілгіші") сөзі болуы мүмкін, осылайша тайпа мүшелерін "балықшылар" етіп сипаттауға болады; немесе, басқаша айтқанда, протогерман тіліндегі *hamu "жаңсақ, шектеулі" сөзінен шыққан болуы мүмкін.

Орналасуы және тарихи атаулары

Вельей Патеркулдың айтуынша, б.з.д. 4 жылы Тиберий Рейнді кесіп өтіп, Чамави, Чаттуари және Бруктериге тікелей шабуыл жасады, бұл Чамавинің басқа екі тайпадан батысқа қарай орналасқандығын көрсетеді. Бруктерилер Эмс пен Липпе өзендері арасында мекендегендіктен, Чамави де Эмстің батысында болған болуы мүмкін. Тацит "Анналдар" еңбегінде Нерон тұсында (шамамен б.з. 58 жылы) ангриварийлердің солтүстіктен қуылғаннан кейін Римнен Рейннің солтүстік жағалауындағы әскери аймақта қоныстануға рұқсат сұрағанын хабарлайды, олар: "Бұл жерлер бұрын Чамавиге, содан кейін Тубанттарға, олардан кейін Усипийлерге тиесілі болған" деді. Бұл жерлер, Рейннің Ижсель мен Липпе арасындағы бөлігі, қазіргі Хамаландтың оңтүстігінде және Бруктерилердің батысында орналасқан. Тацит бұл жерде Чамавилердің қайда көшкенін түсіндірмейді. "Германия" еңбегінде Тацит Чамави мен ангриварийлердің Бруктерилердің жеріне көшкенін, ал Бруктерилердің көрші тайпалардың одағымен қуылғанын және толығымен жойылғанын жазады. Бруктерилер Липпе мен Эмс өзендері арасындағы аймақта, қазіргі Хамаландтың оңтүстік-шығысында, яғни Эмстің батысында тұрған. Тацит сондай-ақ Чамави мен ангриварийлердің солтүстігінде "Дулгубини және Часуари, сондай-ақ олардай танымал емес тайпалар" мекендегенін айтады. Олардың оңтүстігінде Рейн мен Шати өзендері арасында Тенктерилер орналасқан. (Дегенмен, Бруктерилер тарихи жазбаларда кездесе береді және оңтүстікке қарай жылжыған сияқты.) Птолемей "География" (2.10) еңбегінде Чамавилердің орны туралы әртүрлі мәліметтерге сілтеме жасайтын бірнеше тайпалық атауларды атаған. Бірақ бұл мәтінді түсіндіру өте қиын: Птолемей Солтүстік теңіз жағалауындағы фриздер мен шуцилер арасындағы халықтарды, сондай-ақ көшпелі және жаңадан келген швеобтық тайпаларды сипаттайды, олар Эльба маңындағы белгілі жерлерінен Рейнге дейін созылған, онда ол швеобтық лангобардтардың бір бөлігін орналастырады. Батыстан шығысқа қарай: Фризия мен Рейн аралығында кіші Бруктерилер, Эмс пен Везер өзендері аралығында үлкен Бруктерилер және "Хаймай", ал Везер мен Эльба аралығында ангриварийлер, "Лаккобарди" (вероятно, лангобардтар, олардың мекендеген жері осылай сипатталған), және Дулгубни. Сондықтан бұл "Хаймай" тайпалары ангриварийлерге, шуцилерге және дульгубниге жақын, шамамен Тацитке сәйкес келеді, бірақ Бруктерилер жоғалып кеткен жоқ. Бұл сипаттама басқа классикалық мәтіндермен де үйлеседі. Басқа жағынан, Эльбадан келген және қазіргі швеобтық тайпалардың оңтүстігінде Камауи (латынша Camavi) шерускилермен бірге "Мелибокус тауында" аталған, бұл Гарц таулары деп саналады. Екеуі де Эльбаның екі жағында тұратын Калюкондардың "төменінде", яғни оңтүстігінде орналасқан. Гарц тауына сәйкес, Эльба да батыста, онда "Байнохаймай" тайпасы тұрады. Бұл херускилер басқа мәтіндерде сипатталған жерлеріне жақын болса да, бұл Хамаландтан және Бруктерилер жерінен шалқары қашықтықта. Сондықтан бұл Чамавилердің ерекше орналасуы. Үшінші жағдайда, суэвтер тайпасының оңтүстігінде және Рейнге параллель жүретін Абнобия тауларының шығысында орналасқан тайпаларды сипаттағанда, Птолемей ең батыстағы суэвтердің "төменінде" солтүстіктен оңтүстікке қарай шасуарларды, содан кейін нертереандарды, содан кейін дандуттарды, содан кейін туронилер мен марвингілерді, содан кейін марвингілердің төменінде куриондарды, содан кейін шатуарларды, Дунай мен Пармекампиге дейін тізбектей атады. Келесі солтүстіктен оңтүстікке қарай орналасқан тізбегі суэвтермен емес, камавилермен (вероятно, Гарц тауларындағылар, суэвтердің оңтүстігінде) басталады, олардың төменінде шатилер мен тубанттар, содан кейін олар мен судет таулары арасында, Теуриохаема тайпасы (бұл бұрын белгісіз атау, бірақ бұрын германдурилер және кейіннен турингилер мекендеген жерде, бұл үш атау жиі бірдей деп саналады) орналасқан. Тацит және басқа да дереккөздер тек Чамавилерді ғана емес, сонымен қатар Тубанттарды, Часуарилерді және Шатуарилерді Рейн мен Гарц тауларының солтүстігінде, Дунайға жақын жерде мекендеген деп сипаттаған. Алайда, шатилер шамамен күткен жерінде. 293 немесе 294 жылдары латын панегириктерінің VIII-ші кітабында Констанций Хлор Шелда дельтасында жеңіске жеткені айтылады, ал оның қарсыластары көбінесе Чамави мен Фризилер болды деп есептеледі, өйткені мәтін авторы нәтижесінде Чамави мен Фризилер енді оның жерін өңдейді және азық-түлік бағасы төмендеді деп жазады. Кейбіреулері, көрініп тұрғандай, сарбаздар болды, ал шамамен 300 жылға жуық 11-ші когорта "хамадорой" Жоғарғы Мысырдағы Пэмуда тіркелген, бұл Notitia Dignitatum-да белгілі 11-ші когорта Чамавиге сәйкес келеді. Біз Чамавилердің арасында болғанын білеміз, өйткені (Ch)амаворум пагусы (француз тілінде; Амус) деген елді мекен болған. 313 жылы Константин Ұлы Рейн маңында франктерді жеңген. Сақталған панегирикте Бруктерилер, Чамавилер, Херускилер, Ланциондар, алеманндар және тубанттар аталған. Салийлерден айырмашылығы, бұл Чамавилер римдік жерлерден қуылған, бірақ олар оған жақын жерде тұрған, ал олардың астығы римдіктерге пайдалануға жарамсыз болған. Бұл оқиғаның сипаттамасында Зосим Чамавилерді атамайды, бірақ "Куадой" деп грекше жазылған саксондық топты, кейбір авторлардың пікірінше, бұл Чамавилердің қате түсінілген атауы болуы мүмкін. Оның сөзіне сүйенсек, бұл тайпа Батавияға еніп, салиандарды ығыстырған. 392 жылы Григорий Турскийдің сілтемесі бойынша Сульпиций Александр Арбогасттың Галияға жасаған шабуылдары үшін "франктерді" жазалау үшін Рейнді кесіп өткенін хабарлады. Ол ең алдымен Рейн жағасындағы Бриктерилердің аумағын қиратты, содан кейін Чамавилерді, олар оның көршілері болған. Екеуі де оған қарсы тұрған жоқ. Ампсиварилер мен шатилер франк княздары Маромер мен Сунноның әскери басшылығында болды және "алыс төбелерде" пайда болды. Осы уақытта Бруктерилер, көрініп тұрғандай, Кельнге жақын жерде тұрған. Ескеріңіз, Тацит бұрын Бруктерилерді солтүстіктен бағындырған екі тайпа – Чамавилер мен Ампсиварилер екенін атап өткен. Бұл сипаттама Чамавилердің жерлерін ескі Бруктерилер жеріне жақын орналастырады. Григорий Турский сондай-ақ Чамавилерді франктердің арасында атайды. 9 ғасылдан белгілі франк заң кодексіне Lex Chamavorum Francorum деген атау берілген, ол Карл Ұлы тұсында ресми түрде қолданылған. Ол шынымен де Чамавилерге қатысты ма, әлі белгісіз.

According to Velleius Paterculus, in 4 BC, Tiberius crossed the Rhine and attacked, in sequence, the Chamavi, Chattuari, and Bructeri implying that the Chamavi lived west of the other two named tribes. The Bructeri lived between the Ems and Lippe, so the Chamavi also probably lived west of the Ems. Tacitus reports in his Annals that in the time of Nero (apparently 58 AD), the Angrivarii, having been ejected from their homes further to the north, pleaded with Rome to allow them to live in a military buffer zone on the northern bank of the Rhine, saying that "these fields belonged to the Chamavi; then to the Tubantes; after them to the Usipii". These fields, being on the Rhine between IJssel and Lippe, were to the south of modern Hamaland, and to the west of the Bructeri. In this passage he does not explain where the Chamavi had moved to. In his Germania, Tacitus reported that the Chamavi and Angrivarii had moved, apparently recently in his time (around 100 AD) into the lands of the Bructeri, the Bructeri having been expelled and utterly destroyed by an alliance of neighboring peoples The Bructeri lived in the area between the Lippe and Ems rivers, to the southeast of modern Hamaland, which is to the west of the Ems. Tacitus also reports that to the north of the Chamavi and Angrivarii lived "the Dulgubini and Chasuarii, and other tribes not equally famous". To their south then were the Tencteri, at that time between the Rhine and the Chatti. (The Bructeri however continue to appear in the record and apparently moved south.) Ptolemy in his Geographia (2.10), mentions several tribal names which could refer to different reports of the Chamavi's position. But the text is notoriously difficult to unravel:
Ptolemy describes the peoples between the Frisians and Chauci on the North Sea coast, and the more nomadic and newly arrived Suebic nations who he describes (unusually) as now living in a band from their more well known locations near the Elbe all the way to the Rhine, where he places at least part of the Suebic Langobardi. From west to east: Between the Frisians and the Rhine, he places the lesser Bructeri; between the Ems and Weser rivers he places the greater Bructeri, and the "Chaimai"; and between Weser and Elbe, the Angrivarii, "Laccobardi" (probably Langobardi, and this is a more normal place for them to be reported living), and Dulgubnii. These "Chaimai" are therefore neighbours of the Angrivarii, Chauci, and Dulgubni, roughly matching Tacitus, although the Bructeri have not disappeared. So this passage matches other classical texts. On the other hand, coming from the direction of the Elbe, and now south of the Suebian band of peoples, the Kamauoi (Latinized to Camavi) are mentioned together with the Cherusci at "Mount Melibocus", which is thought to be the Harz mountains. Both are said to be "under", meaning south of, the Calucones, who lived on both side of the Elbe. Matching the Harz, the Elbe is also to the west, where the "Bainochaimai" live. Although these Cherusci are close to where other texts report them, this is quite far to the east of Hamaland, and also somewhat to the east of the land of the Bructeri. So this is an unusual placement to be reported for the Chamavi. In a third place, when describing the tribes south of the band of Suevi, and east of the Abnobian mountains running parallel to the Rhine, apparently coming from the west this time, Ptolemy mentions first that "under" the most westerly Suevi are, apparently from north to south, the Chasuarii, then Nertereani, then Danduti, then the Turoni and Marvingi, then under the Marvingi, the Curiones, then Chattuari, as far as the Danube and the Parmaecampi. The next apparent north to south series starts not with Suevi but with the Camavi (presumably the ones in the Harz mountains, who are described as being south of the Suebi) "under" whom are the Chatti and Tubanti, and then between these and the Sudetes mountains, thought to be the Ore Mountains, the Teuriochaemae (an otherwise unknown name, but in the place previously inhabited by the Hermanduri and later by the Thuringii, with these three names often thought to be equivalent). Not only the Chamavi, but also the Tubanti, Chasuarii, and Chattuari, are described by Tacitus and other sources as living much further to the north of the Rhine and the Harz mountains, nowhere near the Danube. The Chatti however, are in approximately the expected place. In about 293 or 294, according to the Latin Panegyrics VIII, Constantius Chlorus, had victories in the Scheldt delta, and his opponents are often thought to have been Chamavi and Frisii, because the author of the text then mentions that as a result, Chamavi and Frisians now plow his land and the price of food is lower. Some also apparently became soldiers, and about 300 the 11th cohort "chamadoroi" were noted in Peamou in Upper Egypt, corresponding to the 11th cohort Chamavi known from the Notitia Dignitatum. We know the Chamavi were among them because there was a settlement pagus (Ch)amavorum (French; Amous)
In 313, Constantine the Great also defeated Franks near the Rhine. The Panegyric which survives mentions the Bructeri, Chamavi, Cherusci, Lancionae, Alemanni and Tubantes. Unlike the Salii, these Chamavi were expelled from Roman lands, though they clearly lived close by, where their grain was disappointingly unready for Roman use. In an apparent description of the same events, Zosimus does not mention the Chamavi, but a Saxon group known as the "Kouadoi", a Greek spelling of "Quadi", which some authors believe might be a misunderstanding for the Chamavi. According to him, this tribe had pushed into Batavia, displacing the Salians. In 392 AD, according to a citation by Gregory of Tours, Sulpicius Alexander reported that Arbogast crossed the Rhine to punish the "Franks" for incursions into Gaul. He first devastated the territory of the Bricteri, near the bank of the Rhine, then the Chamavi, apparently their neighbours. Both tribes did not confront him. The Ampsivarii and the Chatti however were under military leadership of the Frankish princes Marcomer and Sunno and they appeared "on the ridges of distant hills". At this time the Bructeri apparently lived near Cologne. Note that the Chamavi and the Ampsivarii are the two peoples that Tacitus had long before noted as having conquered the Bructeri from their north. This description would place the lands of the Chamavi still close to the old Bructeri lands. Gregory of Tours also mentions the Chamavi as having been among the Franks. The Lex Chamavorum Francorum is the modern name of a Frankish legal code known from the 9th century, which was official under Charlemagne. It is not clear whether it was really intended to refer to Chamavi.