Ахелой өзені шайқасы: Византия-Бұлғария соғыстарының шешуші кезеңі
Battle of Achelous (917)
Ахелой шайқасы: 917 ж. болған бұл шайқаста болгар әскері византиялықтарды жеңіп, Балкан түбегінде үстемдік құрды. Византия империясы салық төлеуге мәжбүр болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Византиялық-болгар соғыстарының бір бөлігі
Part of the Byzantine–Bulgarian wars
Ахелоус шайқасы (Μάχη του Αχελώου), сондай-ақ Анхиал шайқасы деп белгілі, 917 жылдың 20 тамызында Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы Ахелоус өзені бойында, болгар және византиялық әскерлерінің арасында, Тутом (қазіргі Поморие) бекінісіне жақын жерде өтті. Болгариялықтар шешуші жеңіске жетті, бұл Симеон I-нің бұрынғы жетістіктерін бекітіп қана қоймай, оны жақсы қорғалған Византия астанасы Константинополь мен Пелопоннессіз, Балқан түбегінің де-факто билеушісі етті. Еуропаның орта ғасырларындағы ең ірі және қанды шайқастардың бірі болған бұл шайқас, византиялық әскерге басы келген ең ауыр апаттардың бірі болды, ал Болгария үшін – ең үлкен әскери табыстардың біріне айналды. Оның ең маңызды салдары болгар монархтарының императорлық титулын ресми мойындауы және Византияға қатысты болгар теңдігінің нығаюы болды.
The Battle of Achelous or Acheloos (, Μάχη του Αχελώου), also known as the Battle of Anchialus, took place on 20 August 917, on the Achelous river near the Bulgarian Black Sea coast, close to the fortress Tuthom (modern Pomorie) between Bulgarian and Byzantine forces. The Bulgarians obtained a decisive victory which not only secured the previous successes of Simeon I, but made him de facto ruler of the whole Balkan Peninsula, excluding the well protected Byzantine capital Constantinople and the Peloponnese. The battle, which was one of the biggest and bloodiest battles of the European Middle Ages, was one of the worst disasters ever to befall a Byzantine army, and conversely one of the greatest military successes of Bulgaria. Among the most significant consequences was the official recognition of the imperial title of the Bulgarian monarchs, and the consequent affirmation of Bulgarian equality vis à vis Byzantium.
Өмірбаян
894-896 жылдардағы соғыста болгарлар жеңіске жеткеннен кейін Византиялықтар Болгарияның патшасы Симеонға салық төлеуге мәжбүр болды. 912 жылы Византия императоры Лев VI қайтыс болғанда, оның інісі Александр болгарларға салық төлеуден бас тартты. Симеон жаңа соғыс бастауға және Константинопольді жаулап алу арманына жете алу мүмкіндігіне ие болды. Александр сол жылы қайтыс етті, ал патриарх Николай Мистикос басқаратын жаңа үкімет соғыстан қашу үшін бар күшін салды, император Константин VII-нің Симеонның қызына үйленеді деп уәде берді. Бір кезде патриарх пен Симеон тіпті Константинополь қабырғасының сыртында кездесіп, тәж кигізу рәсімін өткізді. Осыдан кейін Симеон өзінің мөрлерінде «Болгарияның патшасы» атағымен қатар грекше «базилеус» атағын да қолдана бастады. Бірақ 914 жылы Византия сарайындағы қастандықтан кейін, жаңа регент Зоя, Константиннің анасы, бұл некеден бас тартты. Жауап ретінде болгарлар Шығыс Фракияға шабуыл жасады. Адрианополь 914 жылдың қыркүйегінде Симеонға есіктерін ашты, ал халқы Симеонды өздерінің билеушісі деп мойындады, ал Византия армиясы шығыста соғыспен айналысып жатқан болатын. Келесі жылы болгар әскерлері Диррахиум және Салоника аймақтарына шабуыл жасады.
After the Bulgarian victory in the war of 894–896, the Byzantines were forced to pay tribute to Tsar Simeon I of Bulgaria. In 912 when the Byzantine emperor Leo VI died, his brother Alexander refused to pay tribute to the Bulgarians. Simeon saw an opportunity to wage a new war and fulfil his ambitions to conquer Constantinople. Alexander died in the same year and the new government under the Patriarch Nicholas Mystikos made desperate attempts to avoid the war, promising that the infant Emperor Constantine VII would marry one of Simeon's daughters. At some point, the patriarch and Simeon even met outside the walls of Constantinople, performing a coronation ceremony. Thereafter, Simeon began using the title "Tsar of the Bulgarians", and the Greek title basileus in his seals. After a plot in the Byzantine court in 914, however, the new regent Zoe, Constantine's mother, rejected the marriage. In answer the Bulgarians raided eastern Thrace. Adrianople opened its gates to Simeon in September 914, and its population recognised Simeon as their ruler, while the Byzantine army was occupied in the east. In the next year the Bulgarian armies attacked the areas of Dyrrhachium and Thessalonica.
Жауынгерлік дайындық
Екі жақ қақтығыстың шешуші соңына мұқият дайындалды. Императрица Зоя арабтармен тез бейбіт келісімге келіп, Шығыстың бүкіл әскерін Симеонға қарсы соғысқа жұмылдырып, оны жоюды көздеді. Византиялықтар одақтастар іздеді және мадьярларға, печенегтерге және сербтерге елшілер жіберді, бірақ Симеон византиялық дипломатияның тәсілдерін жақсы білді және бастапқыда-ақ жаулары арасындағы мүмкін одақты күлтету үшін тиімді шаралар қолданды. Осылайша византиялықтар өздері жеке күресуге мәжбүр болды.
Both sides carefully prepared for a decisive end of the conflict. Empress Zoe wanted to swiftly make a peace settlement with the Arabs and to engage the whole army of the East in a war with Simeon and destroy him. The Byzantines tried to find allies and sent emissaries to the Magyars, Pechenegs and Serbs, but Simeon was familiar with the methods of Byzantine diplomacy and from the very beginning took successful actions to subvert a possible alliance between his enemies. Thus the Byzantines were forced to fight alone.
Византия әскері
917 жылға қарай, бірқатар сәтті әскери науқандардан кейін Византия империясы шығыс шекарасын бекітті, және генералдар Джон Богос пен Лео Фока Кіші Азиядан қосымша әскерлер жинап, императорлық тагматалар мен еуропалық провинциялық әскерлерді нығайтуға мүмкіндік алды, шамамен 60 000 сарбаздық күш жинады.
By 917, after a series of successful campaigns, the Byzantine Empire had stabilized its eastern borders, and the generals John Bogas and Leo Phocas were able to gather additional troops from Asia Minor to reinforce the imperial tagmata and the European thematic troops, gathering a force of some 60,000 men.
Болгария әскері
Болгарияның Симеон I басқаратын болгар әскерінің саны белгісіз. Бұл Византия әскеріне қарсы жеңіске қол жеткізуге көмектесті. Осыған байланысты, Иван Дюичев, Гюла Христо және Ференц Макк сияқты бірнеше тарихшылар мажар және печенег әскерлерінің қатысқанын қабылдады. Кристо тіпті мажарлардың қатысуын "мажар көшпелі мемлекетінің құлдырауының бірінші, нақты белгісі – 917 жылдан бастап бір жылдың ішінде екі бағытта [яғни, батыс және шығысқа] мажарлар шабуыл жасады, демек орталық билік [ ] әлсіреп бара жатыр" деп түсіндірді. Дегенмен, заманауи дереккөздер, соның ішінде Николай Мистикостың хаты, жылнаманың баяндамасына қайшы келеді. 930 жылдарға дейін мажарлар Византия империясының берік одақтастары саналды. Сонымен қатар, Мармайс басқаратын болгар әскерлері серб княздықтарымен батыс шекараға жақын орналастырылып, мүмкін болатын тәртіпсіздіктердің алдын алуға бағытталған еді.
The size of the Bulgarian army under Simeon I of Bulgaria is unknown. which helped to win the victory against the Byzantine army. Based on this, several historians accepted the involvement of Hungarian and Pechenegs troops, including Ivan Duichev, Gyula Kristó and Ferenc Makk. Kristó even interpreted the Hungarians' participation as the "first, unmistakable sign of the decline of the Hungarian nomadic state is that from 917 onwards in the same year in two directions [i. e. west and east], the Hungarians went on raids, that is, the central control [ ] began to disappear". However, contemporary sources – including a letter from Nicholas Mystikos – contradicts the chronicle's narration. Until the 930s, the Hungarians in fact were regarded as strong allies of the Byzantine Empire. In addition, Bulgarian forces under Marmais were deployed near the western borders with the Serb principalities to prevent possible unrest.
Шайқас
Византия әскері солтүстікке қарай жорықтап, Анхиалдың мықты бекінісінің маңында лагерь құрды. Лео Фокас Моэзияны басып алуды және Добруджада печенегтер мен Лекапеннің әскерлерімен кездесуді жоспарлады. Симеон өз әскерін бекіністің төңірегіндегі биік жерлерге шоғырландырды. 20 тамыз күні таңертең Болгарияның Қара теңіз жағалауындағы Анхиалдың (қазіргі Поморие) солтүстігіне 8 шақырым қашықтықтағы Ахелой ауылының жанындағы Ахелоус өзені бойында болгарлар мен византиялықтар арасында шайқас басталды. Византиялық генералдар Симеонның әскерін Балқан жолдарынан бөліп алу үшін болгарлардың оң қанатын айналып өтуді жоспарлады. Болгария билеушісі ең қуатты күштерін екі қанатқа шоғырландырып, ортаны салыстырмалы түрде әлсіз қалдырды, византиялықтардың шабуылына ұшырағанда жауды қоршау үшін. Симеон өзі де төбелердің артында жасырылған үлкен ат әскерінің қосымша күштеріне басшылық етті, олар шешуші соққы беруге арналған еді. Византиялықтардың шабуылы қызыл қарбала болды, көп ұзамай болгарлар баяу шегіне бастады. Византиялық ат әскері орталықтағы жаяу әскерге шабуыл жасап, көптеген болгарларды өлтірді. Болгариялықтар өзеннің оңтүстігіндегі биік жерлерді ұстап тұра алмағандықтан, олардың жағдайы қиынға түсті және солтүстікке асығыс шегінуге көшті. Көтеріңкі көңілде болған византиялықтар аяусыз қуып жете бастады, олардың шайқас құрылымдары бұзыла бастады, әсіресе византиялық қолбасшы Лео Фокас қаза тапты деген қауесет тарағанда. Ат әскерінің қарсылығын күте алмай, жау шатасып, қашқанға ұшты. Кейбір византиялықтар ат әскерінің шабуылын тойтаруға тырысты, бірақ оларға да жаяу әскер шабуыл жасады. Царь Симеон жеке өзі шайқасқа қатысты, оның ақ аты шайқастың қақ ететін сәтінде қаза тапты. Византиялықтар толығымен жеңілді. Лео Фокас Болгариядағы Месембрияға (қазіргі Несебар) қашып құтылды, бірақ шайқастың ең қызыл қарбала кезінде Константин Липс, Джон Грапсон және көптеген басқа да қолбасшылар (архонттар) көптеген сарбаздар мен офицерлермен бірге қаза тапты. Күн батқанға дейін болгарлар Месембрияның қорғаушыларын жеңіп, қаланы басып алды. Лео Фокас кемеге мініп, қашып құтылуға асықты. Византиялық тарихшы Лео Диакон бұл әскери апаттан кейін 75 жыл өткен соң Анхиалдағы дала әлі де ондаған мың римдік қаңқаларымен жабылған екенін айтады. Бұл шайқас ортағасырлық тарихтың ең қанды шайқастарының бірі болды және кейбір тарихшылар оны "ғасыр шайқасы" деп атайды.
The Byzantine army marched northwards and set its camp in the vicinity of the strong fortress of Anchialus. Leo Phocas intended to invade Moesia and meet the Pechenegs and Lecapenus's troops in Dobrudzha. Simeon swiftly concentrated his army on the heights around the fortress. On the morning of 20 August, the battle between the Bulgarians and the Byzantines began by the River Achelous near the modern village Acheloi, 8 kilometers to the north of Anchialus (modern Pomorie) on Bulgaria's Black Sea coast. The Byzantine generals planned to outflank the Bulgarian right wing in order to detach Simeon's troops from the Balkan Passes. The Bulgarian ruler concentrated his most powerful forces in the two wings and left the centre relatively weak in order to surround the enemy when the centre would yield to the Byzantine attack. Simeon himself was in charge of large cavalry reserves hidden behind the hills which were intended to strike the decisive blow. The Byzantine attack was fierce and it was not long before the Bulgarians began slowly to retreat. The Byzantine cavalry charged the infantry in the centre killing many Bulgarians. The Bulgarian position became desperate as they could not manage to hold the heights to the south of the river and began a hasty retreat to the north. Elated, the Byzantines started a bitter chase and their battle formations soon began to break, especially as a rumour spread that the Byzantine commander, Leo Phocas, had been killed. With an irresistible onslaught the cavalry bore down at the confused enemy who immediately bent under their attack, panicked, and took to their heels. Some Byzantines tried to repulse the cavalry charge but they were also attacked by the infantry. Tsar Simeon personally took part in the fight, his white horse killed at the height of the battle. The Byzantines were completely routed. Leo Phocas was saved by fleeing to Mesembria (modern Nesebar) in Bulgaria, but in the thick of the battle Constantine Lips, John Grapson, and many other commanders (archontes) were cut down along with an enormous number of soldiers and officers. By the end of the day the Bulgarians overwhelmed the defenders of Mesembria and captured the town. Leo Phocas barely escaped by boarding a ship. The Byzantine historian Leo the Deacon says that 75 years after this military catastrophe the field at Anchialus was still covered with tens of thousands of Roman skeletons. The battle was among the bloodiest of medieval history and some historians refer to it as "the battle of the century".
Салдары
Византия әскерінің қалған бөлігі Константинопольге қашып кетті, болгарлар олардың соңынан қуды. Бірнеше күннен кейін Фокас Катасиртайда тағы жеңілді, түнгі шайқастан кейін соңғы византиялық әскерлер талқандалып, шашырап кетті. Константинопольге жол ашық болды. Византиялықтар жаңа бейбіт шарты ұсынды, ал Симеон императорлық қалаға кірді және екінші рет "Барлық болгарлар мен римдіктердің" "Цары" (славян тіліндегі Цезарь атағы, яғни император) атанды. Симеон өзінің қызын император Зоя Карвунопсинаның ұлы Константин VII-ге үйлендіруді талап етті, бірақ Зоя бас тартты және оған қарсы Сербия мен Венгриямен одақтасты. Алайда, 918 жылдың тамызында генерал Роман Лекапен төңкеріс жасап Зояны биліктен ығыстырды және оны Петриумдағы Әйелі Евфемия монастырына қамады, осылайша өзі билікке ие болды. Сербтермен жасалған одақ Константинопольге жасалатын шешуші шабуылды кейінге шегерді. Өзі де ауыр шығынға ұшырағандықтан, Симеон өзінің артқы жағын қорғауға шешім қабылдады және қалған әскерлерін Мармайс пен Теодор Сигрица басшылығымен оларды жоюға жіберді. Оның генералдары серб князін тұтқынға алды, сонымен бірге жылдық салық, оның императорлық атағының жаңадан мойындалуын және болгар шіркеуінің автокефалиясын қамтамасыз етті. Бұл келісім екі ел арасындағы бейбіт қарым-қатынастың бесжылдық кезеңін ашты, Болгария үшін тұрақтылық пен гүлдену дәуірін бастады.
The remainder of the Byzantine army fled all the way back to Constantinople, followed by the Bulgarians. Several days later Phokas was defeated once more at Katasyrtai where the last Byzantine troops were routed after a night fight. The way to Constantinople was clear. The Byzantines proposed a new peace treaty, and Simeon entered the imperial city and was crowned for a second time as "Tsar" (the Slavonic title for Caesar i. e. Emperor) "of all Bulgarians and Romans". Simeon also demanded that his daughter would marry Constantine VII, the son of empress Zoe Karvounopsina, but Zoe refused and allied with Serbia and Hungary against him. However, in August 918, general Romanus Lecapenus engineered a coup to depose Zoe and confined her to the monastery of St Euphemia in Petrium, allowing him to assume the purple. The alliance with the Serbs postponed the decisive assault of Constantinople. Due to his also heavy casualties, Simeon decided to secure his rear and sent an army from his remaining forces under Marmais and Theodore Sigritsa to destroy them. His generals captured the Serb prince and with it an annual tribute, the renewed recognition of his imperial title and the autocephaly of the Bulgarian church. This agreement ushered an unprecedented period of 40 years of peaceful relations between the two powers, a time of stability and prosperity for Bulgaria.