Ленапе халқының мифологиясы

Кіріспе

Ленапе халқының мифологиясы – Солтүстік-шығыс орманды аймақтарының түпкі халықтарының Ленапе халқының мифологиясы.

Жаратылыс мифы

Ленапилер жаратылыс алдында ештеңе болмаған, қараңғы кеңістік болған деп санайды. Бірақ, осы бос кеңістікте олардың Жаратушысы – Кишеламаканк рухы болған. Соңында, ол сол бос кеңістікте ұйықтап қалды. Ұйықтағанда, ол бүгінгі әлемді, таулары, ормандары мен жануарлары бар Жерді армандады. Ол сондай-ақ адамды армандады, және адамның болашақта орындайтын рәсімдерін көріп тұрды. Содан кейін ол оянып, бұрынғыдай ешнәрсеге тап болды. Кишеламаканк енді армандаған Жерін жаратуға кірісті. Бірінші кезекте, ол көмекші рухтарды жаратты – Солтүстік, Шығыс және Батыстың Әкелерін, ал Оңтүстіктің Әжесін. Олар бірігіп Кишеламаканк армандаған Жерді жаратты. Олардың соңғы істерінің бірі – ерекше ағаш жасау болды. Ол ағаштың түбірінен алғашқы адам пайда болды. Ағаш жерге иіліп, оны сүйгенде, одан әйел пайда болды. Барлық жануарлар мен адамдар Жерде өз жұмыстарын атқарды, бірақ соңында бір мәселе туындады. Алып аюдың тісі болды, ол иесіне сиқырлы күш сыйлай алатын еді, және адамдар оны иелену үшін таласа бастады. Соңында соғыстар осыншалықты қатты болды, адамдар басқа жерлерге көшіп кетіп, жаңа тайпалар мен жаңа тілдер құрды. Кишеламаканк осы ұрысты көріп, барлығын қайта біріктіру үшін Нанапуш атты рухты жіберуді шешті. Ол таудың басына шығып, алғашқы қасиетті отты жақты, ол түтін шығарды, соның салдарынан әлемнің барлық халқы оның не екенін білу үшін келді. Барлығы келгенде, Нанапуш сумақ бұтағынан және сабын тас ыдысынан түтік жасады, ал Жаратушы оған темекі берді. Нанапуш халыққа, егер олар ұрысқанда, отырып, түтік тартса, сонда барлығына пайдалы шешімдер қабылдайтынын айтты. Кейін сол аю тісі екі зұлым рухтың – алып бақа мен зұлым жыланның арасында дауға себеп болды. Бақа барлық сулардың иесі болды, және шайқас кезінде ол тіс пен жыланды жеп қойды. Содан кейін жылан оның бүйірін шағып, Жерге үлкен су тасқынын жіберді. Нанапуш осы қирауды көріп, су тасқынынан құтылу үшін тауға көтеріле бастады, сонымен қатар ол көріп қалған жануарларды ұстап, белдігіне салып алды. Таудың басында кедр ағашы өсті, ол соған көтеріліп, ағаштан бұтақтар сындырып алды. Ағаштың басына жеткенде, ол садағын алып, суды тоқтатып, ән шырқады. Содан кейін Нанапуш қай жануардың үстіне бұтақтарды және қалған жануарларды суға салмаққа болатынын сұрады. Құсбақа ерікті түрде жүзіп кететінін және олардың барлығы оның үстінде болатынын айтты. Сондықтан олар осы жерді Құсбақа аралы деп атайды. Содан кейін Нанапуш, барлығына өмір сүру үшін, оның үлкен болуы керек деп шешті, сондықтан ол жануарлардан біреуінің ескі Жерді алып суға секіріп түсуін сұрады. Бобр бірінші болып тырысты, бірақ қайтыс болды, бірақ Нанапуш оны қайта тірілтуге күш таба алды. Содан кейін лоон да тырысты, бірақ оның да тағдыры сондай болды. Соңында, суыр тырысты. Ол ең ұзақ уақыт судың астында болды, содан кейін қайтыс болды, бірақ оның мұрнында Нанапуш "Тертуллиндерге" қайтарып берген Жер болды. Осы жетістігі үшін Нанапуш суырға: "Мен сені құттықтадым, менің халқым осы жерде мәңгі өмір сүретін болады", - деп батасын берді. Нанапуш қайтадан садағын алып, ән шырқады, және құсбақа үлкейе бастады. Ол үлкейе берді, ал Нанапуш жануарларды оның шетіне жетуге жіберді, оның қаншалықты үлкейгенін көру үшін. Бірінші болып аюды жіберді, ол екі күннен кейін оралып, соңына жеткенін айтты. Содан кейін ол екі аптадан кейін келген бұғыны жіберді. Соңында ол қасқырды жіберді, бірақ ол қайтып келмеді, өйткені жер тым үлкен болып кетті. Ленапилер бұл қасқырдың айқайлауының себебі олардың ата-бабаларының үйге оралуын шақыру екенін айтады.

The Lenape believe that, before creation, there was nothing, an empty dark space. However, in this emptiness, there existed a spirit of their creator, Kishelamàkânk. Eventually in that emptiness, he fell asleep. While he slept, he dreamt of the world as we know it today, the Earth with mountains, forests, and animals. He also dreamt up man, and he saw the ceremonies man would perform. Then he woke up from his dream to the same nothingness he was living in before. Kishelamàkânk then started to create the Earth as he had dreamt it. First, he created helper spirits, the Grandfathers of the North, East, and West, and the Grandmother of the South. Together, they created the Earth just as Kishelamàkânk had dreamt it. One of their final acts was creating a special tree. From the roots of this tree came the first man, and when the tree bent down and kissed the ground, woman sprang from it. All the animals and humans did their jobs on the Earth, until eventually a problem arose. There was a tooth of a giant bear that could give the owner magical powers, and the humans started to fight over it. Eventually, the wars got so bad that people moved away, and made new tribes and new languages. Kishelamàkânk saw this fighting and decided to send a spirit down, Nanapush, to bring everyone back together. He went on top of a mountain and started the first Sacred Fire, which gave off a smoke that caused all the people of the world to come investigate what it was. When they all came, Nanapush created a pipe with a sumac branch and a soapstone bowl, and the creator gave him Tobacco to smoke with. Nanapush then told the people that whenever they fought with each other, to sit down and smoke tobacco in the pipe, and they would make decisions that were good for everyone. The same bear tooth later caused a fight between two evil spirits, a giant toad and an evil snake. The toad was in charge of all the waters, and amidst the fighting he ate the tooth and the snake. The snake then proceeded to bite his side, releasing a great flood upon the Earth. Nanapush saw this destruction and began climbing a mountain to avoid the flood, all the while grabbing animals that he saw and sticking them in his sash. At the top of the mountain there was a cedar tree that he started to climb, and as he climbed he broke off limbs of the tree. When he got to the top of the tree, he pulled out his bow, played it and sang a song that made the waters stop. Nanapush then asked which animal he could put the branches and the rest of the animals on top of in the water. The turtle volunteered saying he'd float and they could all stay on him, and that's why they call the land turtle island. Nanapush then decided the turtle needed to be bigger for everyone to live on, so he asked the animals if one of them would dive down into the water to get some of the old Earth. The beaver tried first, but came up dead and Nanapush had to revive him. The loon tried second, but its attempt ended with the same fate. Lastly, the muskrat tried. He stayed down the longest, and came up dead as well, but he had some Earth on his nose that Nanapush put on the Turtles back. Because of his accomplishment, Nanapush told the muskrat he was blessed and his kind would always thrive in the land. Nanapush then took out his bow and again sang, and the turtle started to grow. It kept growing, and Nanapush sent out animals to try to get to the edge to see how long it had grown. First, he sent the bear, and the bear returned in two days saying he had reached the end. Next, he sent out the deer, who came back in two weeks saying he had reached the end. Finally, he sent the wolf, and the wolf never returned because the land had gotten so big. The Lenape claim that this is why the wolf howls, that it is really a call for their ancestor to come back home.

Терминология

Кишелемуконг – Ленапе халқының күнделікті істеріне араласпайтын жаратушы құдай. Оның орнына, Кишелемуконг жасаған барлық тірі нәрселердің өмірлік рухтары – манитовактарды басқарды. Манитовактар рәсімдерде, ырымдарда, армандарда, көріністерде, ойындарда және охталарда (төменде қараңыз), сондай-ақ емшілер, рухани және эмоционалдық кеңесшілер және діни көшбасшылар болған Метинуактардың араласуы арқылы құрметтелді; олар манитовактармен байланыс жасай алатын. Охта – жыл сайын жасалатын, емдік және бақытты әкелу қасиеттері бар деп есептелетін ағаш қуыршақ. Нианк – көрініс іздеу сияқты жағдайлардағы жануар-қорғаушы.