Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Американың жергілікті халықтарының ауызша дәстүрі. Салишан тілдерінде сөйлейтін және Канаданың Британдық Колумбиясы, АҚШ-тың Монтана, Айдахо, Вашингтон және Орегон штаттарында қоныстанған халықтардың ауызша әңгімелері Салишан ауызша әңгімелерінің жиынтығын құрайды. Бұл топтардың әрбір халықтың өз әңгімелері бар, және әрбір әңгімеші оларды өз түсінігінде айтуы мүмкін. Алайда, Салиш халықтарының көптеген әңгімелері ұқсас, ортақ тақырыптар мен кейіпкерлерді бөліседі және олардың тарихи бастаулары ерте замандағы прото-Салиш мәдениетіне дейін жетеді. Салишан халықтарының ауызша дәстүрлерінің ең алғашқы сипаттамалары антрополог Франц Боас жасаған Нуксалк (Белла Кула) мифологиясының жинақтары болды.
Native American oral tradition
Salishan oral narratives consist of the body of traditional narratives of the speakers of the Salishan languages, who inhabit British Columbia, Canada and in Montana, Idaho, Washington, and Oregon in the United States. Each of the many peoples in these groups have their own stories and each storyteller may interpret them in their own ways, but many of the stories of the Salish peoples are similar and share themes and characters, and share their historical origins in the proto Salishan culture long ago. The earliest descriptions of the oral traditions of the Salishan peoples were the collections of Nuxalk (Bella Coola) mythology by anthropologist Franz Boas.
Жанрлары
Салишандықтардың көпшілігі повестің екі негізгі жанрын ажыратады: бірі – дәстүрлі әңгімелер, олар ағылшын тілінде миф деп аталатын және қазіргі заман келгенге дейінгі миф дәуірінде орын алатын, онда өсімдіктер, жануарлар және ауа райы құбылыстары адам кейпінде бейнеленеді. Екінші типтегі әңгімелерге тарихи оқиғалар мен «жаңалықтар» немесе ақпараттық әңгімелер кіреді. Британдық Колумбиядағы Фрейзер каньоны және Никола аймақтарындағы Nlaka'pamux тайпасы үшін дәстүрлі әңгімелер жанры spíləm деп аталады, ал ақпараттық әңгімелер spíləẋm деп аталады. Монтана Салишінде (Flathead) sqʷlú(ṁt) және sṁiʔṁíy арасындағы айырмашылық бар, ал басқа Салишан тілдерінде де ұқсас жұптар кездеседі. Салишандық ауыз әдебиеті мен батыс әдебиетінің арасындағы маңызды айырмашылық – Салишандық дәстүрлі әңгімелер ойдан шығарылған немесе баяндаушының туындысы деп есептелмейді, керісінше, олар әлем туралы нақты білімді, ақсақалдардан жеткен дәстүрді жеткізеді деп саналады. Әңгімеші әңгімеге «иеленбесе» де, ең шебер әңгімешілер оған жекелеген ерекшеліктер қосады. Керісінше, әңгімелер бұрыннан бар және әлемдегі барлық білімді қамтиды деп есептеледі. Дәстүрлі әңгімелердің маңыздылығын көрсете келе, Монтана Салиш тайпасының ақсақалы Джо Кулуя: «Өмір туралы білуіңіз керек барлық нәрсе – Қойшық туралы әңгімелерде, егер мұқият тыңдасаңыз», – деді. Ал Қойшықтың тағдыры туралы сұрағанда, Кулуя: «Сіз Мәсіхтің қайта оралатынына сенесіз бе? Олай болса, Қойшық та бір күні қайтып келеді», – деп жауап берді.
Many Salishan peoples distinguish between two basic genres of narrative, one is traditional stories corresponding roughly to what is called myth in English and which takes place in a Myth Age before the arrival of the modern age, in which plants, animals and weather phenomena are anthropomorphized. The other type of stories includes historical accounts and "news" or informational stories. For the Nlaka'pamux of the Fraser Canyon Nicola regions in British Columbia, the genre of traditional narrative is called whereas the informational narrative is called spíləẋm, in Montana Salish (Flathead) the distinction is between sqʷlú(ṁt) and sṁiʔṁíy, and other Salishan languages have similar pairs. One important difference between Salishan oral traditions and Western literature is that Salishan traditional narratives are not considered to be fictive, or to be the result of the creativity of the narrator, rather they are considered to convey real knowledge of the world as passed down from the elders. The storyteller also does not "own" the story, although the best storytellers do give the narratives a personal flavor. Rather the stories are considered to be pre existing and to contain all the knowledge of the world. Demonstrating the significance of the traditional narratives, elder Joe Cullooyah of the Montana Salish stated that "Everything you need to know about life is in the Coyote stories — if you just listen carefully", and asked what happened to Coyote of the Coyote narratives, Cullooyah answered "You believe that Christ is coming back some day, right? Well, Coyote is coming back some day, too."
Салиш халқының ішкі аймағы - Калиспел мифологиясынан
Flathead әңгімешісі Лассау Редхорн мен Kalispel әңгімешісі Домичи Мишельдің кейбір әңгімелерінде ең жоғарғы құдай Амоткен деп аталады, ол көкте жалғыз өмір сүретін мейірімді, қарт адам. Ол өзінің шашынан бес әйелді жаратып, олар нені қалап тұрғанын сұрады. Әрқайсысы оған өзгеше жауап берді: жамандық пен қатыгездік, жақсылық, Жер-ана, от, су. Амоткен олардың тілегін орындап, жамандық қандай уақытқа болса да Жерді билейтінін, бірақ соңында жақсылық жеңетінін мәлімдеді.
In some stories from the Flathead storyteller Lassaw Redhorn and the Kalispel storyteller Domicie Michell the supreme deity is called Amotken, a kind, elderly man who lives alone in heaven. He created five women from five hairs from his head and asked them what they wanted to be. Each gave him a different answer: wickedness and cruelty, goodness, mother of the Earth, fire, water. Amotken did as they asked and declared that wickedness would rule Earth for a time, but goodness would win in the end.
Жағалаудағы салиш халқының салт-дәстүрінен
Сквумеш әңгімешісі Луи Миранда айтқан кейбір әңгімелерде Саусақ огрысы qálqaliɫ – балаларды ұрлап, оларды себетіне салып алып кететін келбеті жаман қарт әйел/огрыс. Сквамш халқының ауызша дәстүрлерін кеңірек зерттеу үшін «Сквамш халқының тарихы»#Ауызша тарихы және «Сквамш халқының тарихы»#Әңгімелер бөлімдерін қараңыз.
In some stories told by Skwxwumesh storyteller Louis Miranda the Basket ogress qálqaliɫ was an ugly old woman/ogress that stole children and carried them away in her basket. For a more extensive survey of Skwxwu7mesh oral traditions, please see History of the Squamish people#Oral history and History of the Squamish people#Stories.
Ст'Айл (Чехали) халқының дәстүрінен
Британдық Колумбияның Чехалис елді мекенінде тұратын Ст'Айл тайпасының Сасквачқа қатысты мол дәстүрлері бар, олар оны тағы бір тайпа деп есептейді және олармен қазіргі заманға дейін кездесіп жүреді. Ст'Айл тайпасының әңгімелеріне сәйкес, Сасквачтар Дуглас тілінде сөйлейді, яғни Харрисон көлінің бастауындағы Порт-Дугас қаласында қолданылатын Stʼatʼimc тілінің Stʼatʼimcets нұсқасында сөйлейді.
The Sts'Ailes, who live at Chehalis, British Columbia, have extensive traditions concerning the Sasquatch, whom they regard as another tribe and whom they continue to encounter into modern times. According to Sts'Ailes stories, the Sasquatch speak the Douglas language, i. e. Stʼatʼimc, the version of St'at'imcets spoken at Port Douglas, at the head of Harrison Lake.