Кіріспе

Американың жергілікті халықтарының ауызша дәстүрі. Салишан тілдерінде сөйлейтін және Канаданың Британдық Колумбиясы, АҚШ-тың Монтана, Айдахо, Вашингтон және Орегон штаттарында қоныстанған халықтардың ауызша әңгімелері Салишан ауызша әңгімелерінің жиынтығын құрайды. Бұл топтардың әрбір халықтың өз әңгімелері бар, және әрбір әңгімеші оларды өз түсінігінде айтуы мүмкін. Алайда, Салиш халықтарының көптеген әңгімелері ұқсас, ортақ тақырыптар мен кейіпкерлерді бөліседі және олардың тарихи бастаулары ерте замандағы прото-Салиш мәдениетіне дейін жетеді. Салишан халықтарының ауызша дәстүрлерінің ең алғашқы сипаттамалары антрополог Франц Боас жасаған Нуксалк (Белла Кула) мифологиясының жинақтары болды.

Жанрлары

Салишандықтардың көпшілігі повестің екі негізгі жанрын ажыратады: бірі – дәстүрлі әңгімелер, олар ағылшын тілінде миф деп аталатын және қазіргі заман келгенге дейінгі миф дәуірінде орын алатын, онда өсімдіктер, жануарлар және ауа райы құбылыстары адам кейпінде бейнеленеді. Екінші типтегі әңгімелерге тарихи оқиғалар мен «жаңалықтар» немесе ақпараттық әңгімелер кіреді. Британдық Колумбиядағы Фрейзер каньоны және Никола аймақтарындағы Nlaka'pamux тайпасы үшін дәстүрлі әңгімелер жанры spíləm деп аталады, ал ақпараттық әңгімелер spíləẋm деп аталады. Монтана Салишінде (Flathead) sqʷlú(ṁt) және sṁiʔṁíy арасындағы айырмашылық бар, ал басқа Салишан тілдерінде де ұқсас жұптар кездеседі. Салишандық ауыз әдебиеті мен батыс әдебиетінің арасындағы маңызды айырмашылық – Салишандық дәстүрлі әңгімелер ойдан шығарылған немесе баяндаушының туындысы деп есептелмейді, керісінше, олар әлем туралы нақты білімді, ақсақалдардан жеткен дәстүрді жеткізеді деп саналады. Әңгімеші әңгімеге «иеленбесе» де, ең шебер әңгімешілер оған жекелеген ерекшеліктер қосады. Керісінше, әңгімелер бұрыннан бар және әлемдегі барлық білімді қамтиды деп есептеледі. Дәстүрлі әңгімелердің маңыздылығын көрсете келе, Монтана Салиш тайпасының ақсақалы Джо Кулуя: «Өмір туралы білуіңіз керек барлық нәрсе – Қойшық туралы әңгімелерде, егер мұқият тыңдасаңыз», – деді. Ал Қойшықтың тағдыры туралы сұрағанда, Кулуя: «Сіз Мәсіхтің қайта оралатынына сенесіз бе? Олай болса, Қойшық та бір күні қайтып келеді», – деп жауап берді.

Салиш халқының ішкі аймағы - Калиспел мифологиясынан

Flathead әңгімешісі Лассау Редхорн мен Kalispel әңгімешісі Домичи Мишельдің кейбір әңгімелерінде ең жоғарғы құдай Амоткен деп аталады, ол көкте жалғыз өмір сүретін мейірімді, қарт адам. Ол өзінің шашынан бес әйелді жаратып, олар нені қалап тұрғанын сұрады. Әрқайсысы оған өзгеше жауап берді: жамандық пен қатыгездік, жақсылық, Жер-ана, от, су. Амоткен олардың тілегін орындап, жамандық қандай уақытқа болса да Жерді билейтінін, бірақ соңында жақсылық жеңетінін мәлімдеді.

Жағалаудағы салиш халқының салт-дәстүрінен

Сквумеш әңгімешісі Луи Миранда айтқан кейбір әңгімелерде Саусақ огрысы qálqaliɫ – балаларды ұрлап, оларды себетіне салып алып кететін келбеті жаман қарт әйел/огрыс. Сквамш халқының ауызша дәстүрлерін кеңірек зерттеу үшін «Сквамш халқының тарихы»#Ауызша тарихы және «Сквамш халқының тарихы»#Әңгімелер бөлімдерін қараңыз.

Ст'Айл (Чехали) халқының дәстүрінен

Британдық Колумбияның Чехалис елді мекенінде тұратын Ст'Айл тайпасының Сасквачқа қатысты мол дәстүрлері бар, олар оны тағы бір тайпа деп есептейді және олармен қазіргі заманға дейін кездесіп жүреді. Ст'Айл тайпасының әңгімелеріне сәйкес, Сасквачтар Дуглас тілінде сөйлейді, яғни Харрисон көлінің бастауындағы Порт-Дугас қаласында қолданылатын Stʼatʼimc тілінің Stʼatʼimcets нұсқасында сөйлейді.