Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Мөкәммет Әмин хан (Мөхәммәт Әмин, Мөхәммәдәмин, Lang ru, Muhammed Amin / Emin, Магмед Амин, Магмед Аминь және т.б.) (шамамен 1469–1518) – үш рет Қазанның Ресейге жақын хан болған. Алғашқы билік құрған кезінде ол Мәскеудің Ұлы князінің саясатын белсенді түрде қолдап, "Ресейдің адал досы" екенін көрсетті. Ол сонымен қатар ақын ретінде де танымал болды; оның шығармаларының үзінділері бүгінге дейін жетіп келді. Екінші рет таққа отырғаннан кейін ол саяси көзқарасын өзгертіп, хандардың тәуелсіздігін баса көрсетті. Мұхаммед Әмин "халықтың махаббаты мен құрметіне ие болды"; оның билігінде Қазан гүлденді. Мұхаммед Әминнің кеңес дәуірінде табылған дене қалдықтары 2016 жылы Қазан Кремлінде жерленді.
Möxämmät Ämin xan (Möxämmät Ämin, Möxämmädämin, Lang ru, Muhammed Amin / Emin, Magmed Amin, Магмед Аминь, etc. (c. 1469–1518) was three times a pro Russian khan of Kazan. During his first reign, he actively supported the policies of the Grand Duke of Moscow and proved himself to be "a true friend of Russia". He was also known as a poet; excerpts from his works have survived to this day. After ascending the throne for the second time, he changed his political views, emphasizing the independence of the khans. Muhammed Amin "enjoyed the love and respect of the people"; Kazan flourished under him. Muhammed Amin’s remains discovered in Soviet era were buried in the Kazan Kremlin in 2016.
Өмір
Отбасы: Оның әкесі, Қазан ханы Ибрагим (1467-79 ж.т.) кем дегенде екі әйелге ие болды. Оның алғашқы әйелі Ноғай ханшайымы Фатима болды, ол Қазан ханы Илхам Ғалиді дүниеге әкелді (1479-84 жж. және 1485-87 жж.). Тағы бір әйелі – Нұр Солтан, Ноғай Тимурының қызы, Ибрахимның ағасы және оның алдыңғы ханы, Қазан ханы Хәлилмен (1466-67 жж.) үйленген, ал оның қайтысынан кейін Қырым ханы Менгли Гираймен (1478-1515 жж.) үйленді. Ол Мұхаммед Әмин мен оның кіші інісі Қазан ханы Ғабделлатипті (1496-1502 жж.) дүниеге әкелді. 1479 жылы Мөхәммәдәминнің әкесі, Қазан ханы Ибрагим қайтыс болды, ал оның сарайындағы орыс жақтастары 10 жасар Мөхәммәдәминге қолдау көрсетті, ал шығыс немесе орысқа қарсы жақтастар Мөхәммәдәминнің үлкен ағасы Илхамды қалады. Илхам Ноғайдың көмегімен таққа отырды, ал Мөхәммәдәмин қашып кетті немесе Мәскеуге әкетілді, онда оған Кашира иелігі берілді. 1482 жылы Иван III Илхамға қарсы әскер жіберді, бірақ келісімге келді және москвалық әскер үйіне қайтты. Бұл москвалық әскерде артиллерия болған алғашқы әскери жорық болды. 1484 жылы Мәскеу тағы бір әскер жіберіп, Илхам тақтан түсірілді, оның орнына Мөхәммәдәмин орнатылды. Мөхәммәдәмин тиімді билеуші болу үшін тым жас болғандықтан, бір жылдан кейін Илхам орыс әскерінің қолдауымен таққа қайта оралды. 1485-87 жж. Қазандық ақсүйектердің бір тобы Иван III-ге хат жолдады: «Егер Әлехам бізге зиян келтірсе, сіз Махмет Әминды бізге қайтарып бересіз деп уәде бергенбіз, сондықтан біз Махмет Әминды сізге жібердік». Әлехам мұны білгенде, тойға шақырып, бізді өлтіруге тырысты, бірақ біз далаға қаштық. Иван III Қазанға тағы бір әскер жіберді. 1487 жылы сәуірде Қазан қоршауға алынып, 9 шілдеде жауылды. Илхам тұтқындалып, Вологдаға жер аударылды, ол көп ұзамай қайтыс болды. Оның әйелі мен балалары Белозерскке жіберілді. Көптеген ақсүйектер өлім жазасына кесілді.
Family: His father, khan Ibrahim of Kazan (r. 1467 79), had at least two wives. His first wife was the Nogai princess Fatima who gave birth to khan Ilham Ghali of Kazan (r. 1479 84 and 1485 87). Another wife was Nur Soltan, daughter of the Nogai Timur, who had been married to Ibraham’s brother and predecessor, khan Xälil of Kazan (r. 1466 67) and after his death married Crimean khan Mengli Ghirai (r 1478 1515). She gave birth to Muhammad Amin and his younger brother khan Ghabdellatif of Kazan (r. 1496 1502). In 1479, Möxämmädämin's father, khan Ibrahim of Kazan, died and the pro Russian party in his court supported the 10 year old Möxämmädämin while the eastern or anti Russian party wanted Möxämmädämin's elder half brother Ilham. Ilham took the throne with Nogai help and Möxämmädämin fled or was taken to Moscow where he was given the fief of Kashira. In 1482, Ivan III sent an army against Ilham, but an arrangement was made and the Muscovite army went home. This was the first military campaign in which the Muscovite army had cannons. In 1484 Muscovy sent another army and Ilham was deposed, leading Möxämmädämin to be installed in his place. Möxämmädämin was probably too young to be an effective ruler and a year later Ilham returned to the throne with the support of a Russian army. 1485 87: a group of Kazan nobles sent a letter to Ivan III saying: We released Mahmet Amin to you in case if Aleham does us foul, you would let Mahmet Amin back to us. When Aleham found out of this, he asked as to a feast where tried to slay us, but we ran to the steppe. Ivan III sent another army to Kazan. Kazan was besieged in April 1487 and fell on 9 July. Ilham was arrested and exiled to Vologda, where he soon died. His wife and children were sent to Beloozero. A number of nobles were executed.
Екінші билік 1487-95 жылдар
Кейіннен Мөхәммәдәмин хан болып қайтадан тағайындалды. Хандық ресми түрде тәуелсіз болғанымен, Иван III өзінің басқа атауларының қатарында Болгария герцогы атағын қолдана бастады және билік еткен кезінде Мөхәммәдәминды мұқият бақылады. Мөхәммәдәмин Қырым хандығымен хат алмасып тұрды, бірақ барлық хат-хабарлар Мәскеу арқылы жіберіліп, Иван III оқу үшін орыс тіліне аударылды. 1491 жылы Ұлы Орда Қырым хандығына шабуыл жасауға тырысқанда, Қазан әскерлері Мәскеу, Қасым хандығы және Ноғайлармен бірге оған қарсы шабуылға қатысты. 1495-1502 жылдар: 1495 жылы "шығыс" немесе Ноғай фракциясы Сібір хандығынан Шайбани әулетінен Мамуқты шақырды. Мөхәммәдәмин орыс әскерін шақырды, Мамуқ шегінді, бірақ орыстар елге қайтқаннан кейін Мамуқ Қазанды басып алды, ал Мөхәммәдәмин Мәскеуге қашты. 1496 жылы Мамуқ Арскіге шабуылдан оралғанда, қала қақпаларын жапты және Мамуқ Сібірге қайтуға мәжбүр болды. Бұл жолы қарашылар, әсіресе Қол Ахмат, Мөхәммәдәминнің қайтып келуіне қарсылық білдіріп, оның "әйелдерді зорлағаны және қорлағаны" туралы айтты. Тақ оның інісі Ғабделлатифке берілді. 1502 жылы Ғабделлатифті Ресей және жергілікті фракция биліктен ығыстырды.
Subsequently, Möxammädämin was installed as khan again. Although the khanate remained formally independent, Ivan III started to use the title Duke of Bulgaria among his other titles and closely monitored Möxammädämin during his reign. Möxammädämin corresponded with the Crimean Khanate, but all correspondence was sent through Moscow and translated into Russian for Ivan III to read. In 1491, when the Great Horde attempted to invade the Crimean Khanate, Kazan troops participated in a raid against it, together with Muscovy, the Qasim Khanate, and the Nogays. 1495 1502: In 1495, the "eastern" or Nogai faction called in Mamuq, a Shaibanid from the Siberian khanate. Möxämmädämin called in a Russian army and Mamuq drew back, but when the Russians returned home Mamuq seized Kazan and Möxämmädämin fled to Moscow. In 1496, when Mamuq returned from a raid on Arsk, the city closed its gates and Mamuq was forced to return to Siberia. This time the qarachi and particularly Qol Axmat objected to the return of Möxämmädämin, citing "abuse and dishonor to women" from him. The throne was given to his younger brother Ghabdellatif of Kazan. In 1502 Ghabdellatif was removed by Russia and a local faction.
Үшінші билік 1502-18
Кейіннен Мексеммедин тағы да хан болды, Қол Ақматты өлімге кесті және ағасы Ильхамның жесірін үйлендірді. Жаңа әйелі оны Мәскеуге қарсы қойды. 1505 жылғы маусымда ол жыл сайынғы жәрмеңкеге жиналған орыс саудагерлерін өлтіріп, олардың тауарларын тәркіледі. Ол батысқа қарай жорық жасап, Нижний Новгородтың шетін өртеп жіберді, бірақ қаланы ала алмады, себебі жергілікті қолбасшы 300 литвалық тұтқынға қару беріп, оларды қаланы қорғауға дайындады. Мексеммедин Ноғай одақтастарымен дауласып, қоршаудан бас тартып, үйіне қайтты, ал орыстар оны қумайды. 1506 жылы екі әскер жіберілді. Біріншісі су жолымен шабуыл жасады, бірақ тым ерте болғандықтан жеңілді. Екіншісі күтпеген жерден келді, жартылай жеңіске жетті, бірақ тонауға беріліп, қарсы шабуылда талқандалды. Үшінші әскер жіберілді, бірақ Қазан бейбітшілік ұсынды, ол қабылданды. 1510 жылы анасы Нұр Солтан Қырымнан Мәскеу мен Қазанға барып, екі мемлекет арасындағы қарым-қатынасты жақсартты. Мексеммедин 1519 жылы ауыр сырқаттан қайтыс болды. Ол баласыз болғандықтан, таққа Қасым хандығының Шахғалиі отырды. Мексеммедин сондай-ақ көне татар тіліндегі белгілі ақын болды. Оның әйелі Шәулиәбикеден туған ұлы Мексеммедьяр да татар ақындарының бірі еді.
Subsequently, Möxämmädämin again became khan, put Qol Axmat to death and married the widow of his brother Ilham. His new wife turned him against Moscow. In June 1505 he slaughtered the Russian merchants who had gathered for the annual fair and confiscated their goods. He marched west and burned the outskirts of Nizhny Novgorod but could not take the city because the local commander had armed 300 Lithuanian prisoners of war and gathered them to defend the city. Möxämmädämin abandoned the siege because of a quarrel with his Nogai allies and returned home and the Russians did not follow him. In 1506 two armies were sent. The first went by water, attacked too soon and was defeated. The second arrived unexpectedly, almost won, but fell to looting and was destroyed by a counter attack. A third army was sent, but Kazan offered peace, which was accepted. In 1510 his mother Nur Soltan went from Crimea to Moscow and Kazan and improved relations between the two powers. Möxämmädämin died in 1519 after a difficult illness. Since he left no children the throne went to Shahghali of the Qasim Khanate. Möxammädämin was also a prominent Old Tatar language poet. His son Möxämmädyar, born from his wife Şäwliäbikä, also was one of the most prominent Tatar poets.