Кіріспе

Жапа – мантраны немесе қасиетті есімді медитативті қайталау. Бұл индуизм, джайнизм, сикхизм және буддизм діндерінде кездесетін практика, сондай-ақ басқа діндерде де ұқсас амалдар бар. Жапаны медитация позында отырып, басқа да іс-әрекеттер жасап тұрғанда немесе топтық құлшылық кезінде орындауға болады. Мантра немесе есімді орындаушы естіп тұра алатындай ылғалды дауыспен айтуға болады, немесе орындаушының санасында үнсіз жатқа айтуға болады.

Этимология

Санскрит тіліндегі "джапа" сөзі "жап" түбірінен туындаған, яғни "ысқырып айту, іштей қайталау, боршылдату" мағынасын береді. Оны "жа" – туу, өлім және қайта тууды жою, ал "па" – күнәларды жою деп түсіндіруге болады. Монир Уильямс бұл термин Веда әдебиетінде, мысалы, "Айтарея Брахманада" (Ригведа) және "Шатапатха Брахманада" (Яджурведа) кездесетінін мәлімдейді. Бұл термин діни мәтіндерден үзінділерді, дұғаларды немесе құдайлардың есімдерін ақырын айтуды білдіреді. Көбінесе бұл – өлеңнің немесе мантраның қайталануы, кейде "жапамала" деп аталатын дәнге тізілген моншақтардың көмегімен саналады. "Жапана" сөзі "Махабхаратаның" 12-ші кітабында кездеседі, онда дұғаларды ақырын оқу діни құрбандық түрі ретінде сипатталған. "Джапа" ұғымы ерте буддалық мәтіндерде де кездеседі және Тибет буддасының әдебиетінде кеңінен таралған. Дана Патанджалидің (400 ж.) пікірінше, "джапа" – сөзді немесе сөз тіркесін қайталау емес, мантраның мағынасы туралы терең ойлау. Бұл анықтама кейбір дереккөздерде сақталған.

Мүсіндер

Жапаның кейбір түрлерінде қайталаулар жапамала деп аталатын дәнге тізілген буындар арқылы есептеледі. Жапа үшін көптеген түрлі материалдар қолданылады. Жапамаладағы дәннің саны көбінесе 108-ге тең. Көптеген адамдар жапа дәнтегін мойнына тағады, бірақ кейбір тәжірибелілер оларды таза сақтау үшін дән сақтайтын қалтада алып жүруді ұсынады.

Лихита жапа

Лихита-джапа – мантраны жазу, әдетте, оны бір уақытта дауыстап оқумен бірге жасалады. Оны қолданушылар, мантраны тек дауыстап айтудан гөрі тиімдірек деп санайды. Лихита-джапа көбінесе осы мақсатқа арналған кітапқа жазылады. Ұзын емес мантраларға арналған кітаптарда тіктөртбұрышты ұяшықтардан тұратын тор болады, әрбір ұяшықта мантраның бір рет жазылуына орын қарастырылған. Тәжірибелілер әр түрлі түсті сияны қолданып, белгілі бір ұяшықтарда сәндік немесе символдық өрнектер жасауға болады.

Мантрачакралар

Тибет буддистері джапа медитациясын діни тәжірибелерінің маңызды бөлігі деп санайды. Харви Альпердің мәлімдемесінше, Тибетте дұға дөңгелектері – жапа жасау құралы болып табылады. Таза Жер буддизміндегі нембуцу тәжірибесі жапаға ұқсас.

Мақсаттары

Жапаның мақсаты немесе көзделімі қолданылатын мантраға және тәжірибешінің діни философиясына қарай әр түрлі болуы мүмкін. Буддизм және индуизм дәстүрлерінде мантралар бастамадан кейін гуруларымен ізденушілерге берілуі мүмкін. Көзделімі мокша, нирвана, бхакти немесе дұға сияқты, құдайлық күшпен жеке қарым-қатынас болуы мүмкін. Көптеген гурулар, басқа рухани ұстаздар және діни көшбасшылар, әсіресе индуистер мен буддистер, мұның сананың бір түрленген күйінің әртүрлі атауларын білдіретінін үйретеді. Дегенмен, бұл талап рухани өсу мен өзіндік тануға бағытталмаған мантраларға қатысты айтылмайды. Өзіндік тануды немесе құдайлық күшпен жақындық орнатуға көмектесетін мантраны ұзақ қолданғаннан кейін, адам ажапа-жапа күйіне жете алады, онда мантра санада "өздігінен қайталанады". Басқа да ірі діни дәстүрлерді ұстанатындар өз дәстүрлерінен алынған дұғаларды пайдалана отырып, осыған ұқсас күйге жеткен.

Басқа дәстүрлердегі ұқсастықтар

Католиктердің қайталануды қамтитын дұға формаларының кейбіреулері, мысалы, Розарийді пайдалану немесе әртүрлі шатырлардың бірі, жапаға ұқсас, бірақ олардың мақсаттары әртүрлі болғандықтан толықтай бірдей емес. Ақыл-ой арқылы қысқа дұғаларды қайталаудың жапаға өте ұқсас әдістері христиан дәстүрлерінде де қолданылады, ең әйгілісі – Шығыс православие шіркеуіндегі Иса дұғасын қайталау практикасы. Сонымен қатар, аджапа-джапаның мақсаты христиандардың "үшіншісіз дұға ету" мақсатына өте ұқсас. Суфилердің зикір етуі жапаға ұқсас. Екі негізгі сикх кітабы осы терминмен аталған бөлімдермен басталады, олар Жапжи Сахиб және Жап Сахиб деп аталады.