1593-1617 жылдардағы Шығыс Еуропадағы қақтығыстар: Молдавиялық мәжлістер мен Орталық Еуропа билігі үшін күрес

Кіріспе

Шығыс Еуропадағы қақтығыс, 1593–1617 жылдар

Молдавиялық магнаттар соғыстары немесе Молдавиялық жорықтары – 16 ғасырдың соңы мен 17 ғасырдың басындағы кезеңді білдіреді, осы кезде Польша-Литва одағының магнаттары Молдавия ісіне араласып, княздыққа үстемдік ету және ықпал ету үшін Габсбургтармен және Осман империясымен қақтығысқан.

Себептер

Ян Замойский, поляктардың ұлы канцлері (канцлерз) және әскери қолбасшысы (гетьман), Габсбургтерге қарсылығымен белгілі, Одақтың оңтүстікке қарай кеңеюін ынталы түрде қолдады. Одақ патшасы Стефан Баторий Осман империясына қарсы соғыс үшін жасаған алғашқы жоспарларынан бастап, Замойский оларды қолдады, осы жоспарларды Одақ үшін ұзақ мерзімді перспективадағы тиімді стратегия деп есептеді. Осман империясына қарсы кез келген саясатты Рим Папасы да қолдады, және Папа Сикст V Одақ пен Осман империясы арасындағы соғысқа қатысты толық қолдауын білдірді. Одақтың үш ықпалды магнаттық әулеті – Потоцкилер, Корецкилер және Вишневецкилер, Молдавия билеушісі (князь немесе воевода) Иеремия Могиламен (Жереми Могила) туысқандық байланыста болды, ал ол 1606 жылы қайтыс болғаннан кейін оның ұрпақтарын қолдады. 16 ғасырдың соңында Одақ пен Осман империясы арасындағы қарым-қатынас, бұрын да тым жақсы болмаған, казактардың тәуелсіз әрекеттерінің көбеюімен одан да нашарлады. 16 ғасырдың екінші жартысынан бастап казактар Осман империясының билігіндегі аумақтарға шабуыл жасауды бастады. Одақ тәуелсіз казактарды бақылай алмады, бірақ олардың әрекеттеріне жауапкершілік тартты, себебі сол кезде олар формальды түрде Одақтың билігінде болды. Сол уақытта Осман империясының қол астындағы татарлар Одақ жерлеріне шабуыл жасады. Алайда, олар негізінен Одақтың оңтүстік-шығыс аймақтарына шабуыл жасады, онда тым сирек халық қоныстанды, ал казактар Осман империясының орталық аймақтарына, Днепр өзенінің сағасынан екі күн қашықтықтағы бай сауда портына шабуыл жасады (казактар осы өзенді негізгі көлік арнасы ретінде пайдаланды). 1615 жылға қарай казактар тіпті Константинопольдің шетіндегі поселеністерді де өртеп жіберді. Осман империясы мен Одақ арасындағы келісімдер екі тарапты да казактар мен татарлардың әрекеттерін тоқтатуға шақырды, бірақ олар екі жақта да іске асырылмады. Ішкі келісімдерде, поляк тарапынан ұсынылған, казактар қайықтарын өртеп, шабуылдауды тоқтатуға келісті. Алайда, казак қайықтарын жылдам жасауға болады, ал казактардың өмір салты атақ пен олжа табу үшін үнемі іздеуді қажет етеді. Кейде казактарға тіршілік ету үшін ресурстар қажет болды, ал кейде Габсбургтер оларды шекараларындағы Осман империясының қысымын жеңілдету үшін парамен сатып алды. Сонымен қатар, ондаған жылдар бойы шекаралық қақтығыстар мен мүліктерді және ауылдарды өзара тонаудан кейін, казактар мен татарлар арасында зор дұшмандық болды. Қазақтар Осман империясының аумақтарына және Қара теңіз маңындағы олардың вассалдарына жыл сайын шабуыл жасады, көбінесе татарлардың қарсы шабуылдарына ұшырады (және керісінше). Хаос пен кек алудың осы қатал айналымы Одақтың оңтүстік-шығыс шекарасының барлық аймағын төмен деңгейдегі соғыс аймағына айналдырды.

Jan Zamoyski, Polish grand crown chancellor (kanclerz) and military commander (grand crown hetman), known for his opposition towards the Habsburgs, had been a vocal supporter of Commonwealth expansion in the southern direction. Since the early plans made by Commonwealth King Stefan Batory for the war against the Ottomans, Zamoyski supported them, viewing those plans as a good long term strategy for the Commonwealth. Any policy that was against the Ottomans was also supported by the Holy See, and Pope Sixtus V strongly expressed his support for any war between the Commonwealth and the Ottomans. Three powerful magnate families from the Commonwealth, the Potockis, Koreckis and Wiśniowieckis, were related to the Moldavian Hospodar (Prince or Voivode) Ieremia Movilă (Jeremi Mohyła), and, after his death in 1606, they supported his descendants. Around the end of the 16th century, relations between the Commonwealth and the Ottomans, never too cordial, further worsened with the growing number of independent actions by Cossacks. From the second part of the 16th century, Cossacks started raiding the territories under Ottoman rule. The Commonwealth could not control the fiercely independent Cossacks, but was held responsible for them, since at that time they were nominally under the Commonwealth rule. At the same time, Tatars living under Ottoman rule were raiding the Commonwealth. However, they attacked mostly in the south eastern areas of the Commonwealth, which were fairly sparsely inhabited, while the Cossacks were raiding the heart of the Ottoman Empire, wealthy merchant port cities just two days away from the mouth of the Dnieper river (which the Cossacks used as their main transportation route). By 1615, Cossacks had even burned the townships on the outskirts of Constantinople. Consecutive treaties between the Ottoman Empire and the Commonwealth called both parties to curb Cossack and Tatar activities, but they were never implemented on either side of the border. In internal agreements, pushed forward by the Polish side, the Cossacks agreed to burn their boats and stop their raiding. However, Cossack boats could be built quickly, and the Cossack lifestyle required periodic hunts for glory and booty. Sometimes Cossacks just needed resources to ensure their subsistence, while on other occasions they were bribed by the Habsburgs to help ease Ottoman pressure on their borders. Also, there was widespread animosity between Cossacks and Tatars, after decades of border clashes and reciprocal looting of estates and villages. Cossacks raided Ottomans territories and their vassals near the Black Sea almost yearly, usually attracting retaliatory Tatar raids (and vice versa). The vicious circle of chaos and retaliations often turned the entire south eastern Commonwealth border into a low level warzone.

15931595

1593 жылы Осман империясы мен Габсбургтар арасында соғыс басталды. 1594 жылы Қырым ханы Гази Герей II бастаған, шамамен 20 000–30 000 сарбазды құраған күшті татар шабуылы Покутиеді тонады, содан кейін Габсбургтардың жерлерін тонау үшін тау жолдары арқылы Венгрияға өтті. Біріккен мемлекеттің әскерлері оны тоқтатуға кеш келді. Трансильвания князі Зигмунд Батори (Зигмунд Батори), бұрынғы Польша королі Стефан Баторидің (Истван Батори) туысы, Стефан Разванды (Стефан Розуан) Молдавия тағына отырғызғаннан кейін Габсбургтардың Молдавиядағы ықпалын арттырды. Стефан Разван Валахиядан шыққан рома (оның әкесі Осман мұсылман рома болған, сондықтан құл емес) және молдавандық ақсүйек әйелге үйленген (оның тарихы 19 ғасырдағы румын жазушысы және тарихшысы Богдан Петрисейку Хасдеудің пьесасының негізі болды). Порта, Біріккен мемлекет Габсбургтарға қарсы немесе бейтарап болғанда, Польшаға адал хозяинды көбінесе төзімділікпен қабылдады. Сондықтан, император Рудольф II-нің әскерлері Молдавия мен Трансильванияны (Сиедмиогрод) басып алып, Валахия князі Михаил Витеазулды (Михаил Валечный) қолдағанда, Осман империясы Біріккен мемлекеттің араласуына жағымсыз қарады. 1595 жылы Молдавиядан келген босқындардың ықпалымен Замойский араласуға шешім қабылдады. Гетман Ян Замойскийдің басқаруындағы Біріккен мемлекеттің әскерлері (~7,000–8,000 сарбаз) Днестрді кесіп өтіп, жергілікті қарсылықты жеңіп, (трансильвандық әскерлер өздерінің жерлеріне қайтарылды) және Осман күштерін күшейтіп, Еремия Мовиланы Молдавия тағына Біріккен мемлекеттің вассалы ретінде отырғызды. Көптеген адамдар бұл қадамды өте қауіпті деп санады, себебі Османдықтар Молдавия тағына өз кандидаттарын орнатуға дайындалып жатқан. Замойский ұлы визир Синан-пашамен байланысып, Қара теңіздегі Тяхин аралында (Днепр өзенінің жанында) Осман губернаторымен келіссөздер жүргізіп, оларды бейбіт ниеттеріне және Осман империясымен соғыспауға көндірді. Алайда, Қырым ханы Гази II Гирей реакция жасап, 20 000 сарбазбен Молдавияға кірді (бірақ зеңбірек пен жаңашары жоқ еді). Замойский Прут өзені бойындағы Чекора маңындағы лагерін нығайтып, үш күндік қоршауға төтеп берді (17–20 қазан) және Мовиланы хозяин ретінде мойындаған Осман империясымен келісімге келді (Чекора шарты). Молдавия Біріккен мемлекеттің вассалы болды және сонымен бірге Константинопольге салық төледі (бұл екі тәуелсіз мемлекеттің билігіндегі кондоминиум деп белгілі). Бұған қанағаттанбаған бұрынғы хозяин Стефан Разван Молдавияға шабуыл жасады, бірақ оның әскерлерін Замойский жеңіп, Мовиля Разванды дарға асты.

In 1593, war between the Ottoman Empire and the Habsburgs started. In 1594 a very strong Tatar raid, carried out by about 20,000–30,000 men led by the Khan of Crimea, Ğazı II Giray (Gazi Gerej II), plundered Pokucie and moved to Hungary through mountain passes, in order to plunder Habsburg lands. Commonwealth troops gathered too late to intercept it. The Prince of Transylvania, Sigismund Báthory (Zsigmond Báthory), nephew of former Polish king Stefan Batory (István Báthory), had strengthened Habsburg influence in Moldavia after setting Ștefan Răzvan (Stefan Rozwan) on the Moldavian throne. Ștefan Răzvan was a Roma from Wallachia (his father had been an Ottoman Muslim Roma, therefore not a slave) and had married a Moldavian noblewoman (his story was the basis of a play by 19th century Romanian writer and historian Bogdan Petriceicu Hasdeu). A pro Polish hospodar was mostly tolerated by the Porte when the Commonwealth was anti Habsburg or neutral. Therefore, when Emperor Rudolf II's forces gained control of Moldavia, Transylvania (Siedmiogród) and started supporting Mihai Viteazul (Michał Waleczny), prince of Wallachia, the Ottomans didn't look too favourably at the Commonwealth's meddling. In 1595 Zamoyski, persuaded by Moldavian refugees, decided to intervene. The Commonwealth forces (numbering ~7,000–8,000 soldiers) under hetman Jan Zamoyski crossed the Dniester, defeated local opposition (while Transylvanian troops retreated to their own country) and Ottoman reinforcements, and set Ieremia Movilă on the Moldavian throne as a Commonwealth vassal. This was seen by many as a very dangerous step because the Ottomans were preparing to place their own candidate on the Moldavian throne. Zamoyski contacted grand vizier Sinan Pasha and negotiated with the Ottoman governor on the Black Sea island of Tyahyn (near the Dnieper river) and convinced them of his peaceful intentions and that he did not want to fight with the Ottoman Empire. However, the Khan of Crimea, Ğazı II Giray, reacted and entered Moldavia with about 20,000 men (but no cannons and few janissaries). Zamoyski fortified his camp near Cecora at Prut river, withstood a three day siege (17–20 October), and managed to obtain an agreement with the Ottoman Empire that recognized Movilă as hospodar (Treaty of Cecora). Moldavia became the Commonwealth's vassal and paid tribute to Constantinople at the same time (this is known as condominium—territory under rule of two sovereign powers). Not satisfied with this, previous hospodar Ștefan Răzvan invaded Moldavia, but his troops were crushed by Zamoyski and Răzvan was impaled by Movilă.

15991601

1599 жылы Михай Витеазул, Сигизмунд Баторидің Трансильвания тағынан кетуінен кейін өзінің қауіпсіздігін қамтамасыз етуді көздеген, Трансильванияның жаңа билеушісі Андрей Кардинал Баториді (Анджей Батори) жеңіп, оның қаза тауып, шайқастан қашқанын пайдаланып, Габсбург императоры Рудольф II атынан Трансильванияның губернаторы болды. Кейін Михай Иеремия Мовиланы жеңіп, Хотинді (Чочим немесе Хотин, Днестрдің оң жағалауындағы қамал және қала) қоспағанда, Молдавияның дерлік барлық аймағын бақылауға алды, ол поляктардың қолында қалды. Михай 1600 жылдың мамыр айында алғаш рет Валахия, Трансильвания және Молдавияның воеводасы атағын қолданды. Ол император Рудольф II-ден мойынұстауын алуға тырысты, өзін Қауымдастыққа қарасты деп мәлімдеді және антитүрік лигасы құрды. Патша Зигмунд III Ваза (Зигмунд III Ваза) бас тартқаннан кейін, Михай әскерін Покуцеге (молдавандықтар өздеріне тиесілі деп таласқан аймақ) жіберді, бірақ Қауымдастықтың гетманы Станислав Жолкиевский оларға қарсылық көрсетті. 1600 жылы Замойский мен гетман Ян Карол Ходкевич Молдавияға қайта оралып, Михайға қарсы күресті. Замойский Михай Витеазулды Валахиядағы Буков (Букова) маңында, Телеажен өзенінің жанында, қазіргі Плоештиге жақын жерде жеңіп, Иеремия Мовиланы таққа қайтарды және оның інісі Симион Мовиланы Бухаресттегі таққа отыруына көмектесті, осылайша Қауымдастықтың ықпал ету аймағын Дунайға дейін оңтүстікке қарай уақытша кеңейтті. Осы уақытта Михай Витеазул Венаға барып, императордан көмек сұрады, Габсбургтерге Осман империясына қарсы күресуге көмектесуі және Молдавияға императорлық ықпалға қарсы тұруы үшін ұсыныс жасады. Император көмекке уәде берді және 1601 жылы Джорджио Баста басқаратын әскерді жіберді, ол Михайды кері қайтаруға сүйемелдеді. Трансильванияға келгеннен кейін, Трансильвания князі Сигизмунд Баториге қарсы Гураслаудағы бірлескен жеңістен кейін генерал Баста түнде Михай Витеазулды өлтіріп, Трансильванияны императордың басшылығына көшірді. Капитан Джон Смит, Вирджиния штатының Джеймстаун колониясының белгілі басшысы және Покахонтас туралы әңгімелердің кейіпкері, Сигизмунд Баториге жалдамалы әскер ретінде қызмет еткен. Смит тұтқындалып, қырым татарларына құл саудагерлеріне сатылды. Кейін ол Польшаға қашып, Англияға бет бұрып, 1607 жылы Америкаға кемемен аттанды. Қауымдастық өз табыстарын толық пайдалана алмады, себебі поляк-швед соғысы жаңа ғана басталған еді және Қауымдастықтың көптеген әскерлері Ливонияны (Инфлантияны) қорғау үшін қажет болды. Бір жылдан кейін Симион Мовиляны жергілікті боярлар Валахия тағынан қулатып, оны Османдықтардың келісімімен Раду Шербанмен алмастырды (Османдықтар Дунайдағы поляктардың ықпалының азаюына қуанды). Қауымдастық Молдавияны бақылауда ұстады, ал Габсбургтер ештеңе ұта алмады: шындығында, олар аймақтағы барлық бұрынғы иеліктерінен айырылды. Алайда Житава бейбіт шарты Габсбургтер мен Османдықтар арасындағы Ұзақ соғысты аяқтады және Османдықтарды Габсбургтерді тең деп мойындауға мәжбүр етті, себебі олар корольдік Венгрияға енуге қабілетсіз болды. Бұл Осман империясы мен Габсбургтер арасындағы тікелей соғысты ондаған жылдарға аяқтады, бірақ екі держава әлі де қазіргі Румыния құрайтын аймақта ықпал ету үшін күресіп жатты.

In 1599, Mihai Viteazul, wishing to secure his back after Sigismund Báthory's departure from the Transylvanian throne, defeated the new ruler of Transylvania, Andrew Cardinal Báthory (Andrzej Batory), who lost his life fleeing after battle, and took over Transylvania as governor on behalf of the Habsburg emperor Rudolf II. Later on, Mihai defeated Ieremia Movilă and took control over almost all of Moldavia, with the exception of Khotyn (Chocim or Hotin, a castle and a city on the right bank of the Dniester), which remained in Polish hands. Mihai used titles of voivode of Wallachia, Transylvania and Moldavia for the first time in May 1600. He tried to get recognition from Emperor Rudolf II, offered his vassalage to the Commonwealth, and organized an anti Turkish league. After King Sigismund III Vasa (Zygmunt III Waza) refused, Mihai sent his troops to take over Pokucie (an area Moldavians were claiming to be theirs) but Commonwealth hetman Stanisław Żółkiewski met them with resistance. In 1600 Zamoyski and hetman Jan Karol Chodkiewicz gathered Commonwealth forces, returning to Moldavia, where they fought Mihai. Zamoyski defeated Mihai Viteazul near Bucov (Bukova) in Wallachia, on the Teleajen river, near present day Ploiești, restored Ieremia Movilă to the throne, and helped his brother Simion Movilă to gain the throne in Bucharest, thus temporarily extending the sphere of Commonwealth influence south all the way to the Danube. In the meantime, Mihai Viteazul traveled to Vienna to ask for the Emperor's help, in exchange for assisting the Habsburgs against the Ottomans and Imperial influence over Moldavia, previously aligned with the Commonwealth. The Emperor promised help and in 1601 sent an army led by Giorgio Basta that was to accompany Mihai on the way back. Upon their arrival in Transylvania, after the joint victory at Gurăslău against the prince of Transylvania, Sigismund Báthory, general Basta assassinated Mihai Viteazul during the night, on the field of Câmpia Turzii (south of Cluj), effectively taking Transylvania under the Emperor's lead. Captain John Smith, the famous leader of the colony at Jamestown, Virginia and the Pocahontas story, was serving Sigismund Báthory as a mercenary. Smith was captured, and sold to Crimean Tatar slave traders. He later escaped to Poland before continuing on to England, from where he sailed to America in 1607. The Commonwealth was unable to capitalize on its gains, as the Polish–Swedish war had just started and the majority of Commonwealth forces were desperately needed to protect Livonia (Inflanty). A year later, Simion Movilă was ousted from the Wallachian throne by local boyars who replaced him with Radu Șerban, with the consent of the Ottomans (relieved to see the Polish influence at the Danube diminish). The Commonwealth managed to retain control over Moldavia, and the only side not to gain anything was the Habsburgs: in fact, they lost control over all of their former possessions in the region. However, the Peace of Žitava ended the Habsburg Ottoman conflict known as the Long War, and forced the Ottomans to recognize the Habsburgs as equals, due to the former's inability to penetrate royal Hungary. This ended direct war between the Ottomans and the Habsburgs for decades, but the two powers still struggled for influence in the region that constitutes modern day Romania.

16071613

Еремия Мовиля 1606 жылы қайтыс болды. 1607 жылы Стефан Потоцкий өзінің күйеу баласы (және Еремияның ұлы) Константин Мовиляны (Константи Мохила) Молдавия тағына отырғызды. Бірақ, Стефан Потоцкий Габсбургтерді қолдайтын магнаттардың бірі болды, ал Габриэль Батори, Трансильванияның Габсбургтерге қарсы билеушісі, 1611 жылы Константин Мовиланы тақтан түсірді. Молдавия тағына енді Штефан II Томша (Томжа) отырды. 1612 жылы Стефан Потоцкийдің тағы бір араласуы (Зигмунд III-нің жасырын көмегімен, бірақ Сейм мен Сенаттың қалауына қарсы) толық сәтсіздікке ұшырады. Потоцкийдің 7 мыңдық әскері 19 шілдеде Сасов Рог шайқасында (Штефанешти маңында) Томшаның және хан Темірдің Буджак Ордасының татарларымен жеңілді. Стефан Потоцкий мен Константин Мовиля Константинопольде Осман тұтқындауында өмірін аяқтады. Татарлар мен Томшаның Одаққа жасаған шабуылын Жолкиевский ешқандай шайқассыз тоқтатты, ал Жолкиевский мен Томша арасындағы келісім 1612 жылдың қазан айында (Хотында) қол қойылды. Томша достығын, Осман империясы мен Одақ арасындағы дауды таратуға көмектесетінін және Польша патшасына адал боларына уәде берді. 1613 жылы Зигмунд Габсбургтермен де-факто түркіге қарсы қорғаныс шартына қол қойып, олардың швед тағына қайта оралуына қолдау көрсетулеріне үміттенгенде, Польша Осман империясының көзқарасынан жау лагеріне жақындады. Гетман Станислав Жолкиевский күш көрсету арқылы молдавандар мен түріктерді келісімге келтіріп, 1612 жылы Хотында Штефан Томшамен келісімге қол қойды.

16141617

1614 жылы Сұлтан Ахмет I III Сигизмундқа «сол қарақшыларды» жазалау үшін Ахмет-пашаны жіберіп отырғанын, бұл Қауымдастыққа қарсы жаулық ниет емес екенін, және одан қашқындарға пана бермеуін сұрады; Ахмет-паша Жолкиевскийге хат жазып, ынтымақтастық өтінді. Жолкиевский казактардың шабуылдарын тоқтату үшін көп іс істегенін, ал Осман жерлерін шабаған казактардың көпшілігі Запорожье казактары емес, Дон казактары (демек, Мәскеуліктердің қарауындағылар) екенін мәлімдеді. Жолкиевский әскерлері тағы бір көрсетілім жасады, бірақ Ахмет-паша шекараны кесіп өтуге тырыспады және болашақ шабуылдарды болдырмау үшін Очаков (Oczaków, транскрипциясы: Ozi) аймағында жаңа бекіністер салуға көшті. 1615 жылы Иеремия Мовилэнің жесірі және князьдер Михал Вишневецкий мен Самуил Корецкий үшінші интервенцияны ұйымдастырды, бұл жолы король Сигизмундтың тілегіне қайшы. Олардың әскерлері өздерінің жеке әскерлерінен, жалдамалылардан, Мовилэге адал казактар мен молдавандықтардан тұрды. Томша биліктен алынып, жас Александру Мовилэ (Александр Могила) таққа отырды. Бірақ бұл жағдай ұзаққа созылмады: 1616 жылдың тамызында Боснияның бейлербегі Искендер-паша Сасовый Рогта магнаттық күштерді жеңіп, князь Самуил Корецкий мен Мовилэ отбасын Константинопольде тұтқынға алды (Вишневецкий тұтқынға алынар алдында қайтыс болды). Корецкий тұтқыннан қашуға үміттенді, бірақ 1620 жылы Чечора шайқасында жеңілгеннен кейін қайта тұтқынға түсіп, қамауда тұрып өлтірілді. 1616 жылы Стефан Жолкиевский жағдайды басып, Қауымдастықтың әскери дайындығын көрсетіп, Брахадағы жаңа господарь Раду Михнеамен жаңа келісімге қол қойды. Оған Осман империясы мен Қауымдастық арасындағы дауды реттеуде молдавандықтардың көмектесуі уәде етілді. Раду Михнеа Польша короліне адал болуға ант беріп, татарлардың өзінің аумағы арқылы өтуіне рұқсат бермеуге міндеттенді. Алайда, Швециямен және Мәскеумен солтүстік және шығыстағы соғыстар Қауымдастықтың назарын аударды және оның әскери күшін шектеуге мәжбүр етті. 1617 жылы казактардың тағы бір шабуылынан кейін Сұлтан Искендер-пашаның басшылығымен күшті әскерді Қауымдастық шекарасына жіберді. Армияға жанисарлар, татарлар және Трансильвания, Молдавия және Валахиядан келген вассал әскерлері кірді (саны 40 000-ға дейін). Жолкиевский оларды Буза маңында (Яруга өзені бойында) кездестірді, бірақ екі тарап та шабуылға шешім қабылдай алмады, ал Искендердің жорылы басталғаннан бері басшылар арасында хат алмасылып тұрды. Жолкиевскийдің әскерінде негізінен магнаттық әскерлер болды, казак әскерлері жоқ, өйткені Қауымдастық бір уақытта Мәскеумен және Ливонияға жасалған жаңа шведтік агрессиямен соғысып жатты, ал Осман империясы Парсымен соғыста болды. Жолкиевский Искендер-пашамен Буза келісімі (сондай-ақ «Яруга келісімі» деп те аталады) арқылы Молдавияға қатысты барлық поляк талаптарынан бас тартуға мәжбүр болды. Келісімде Польша Трансильвания, Молдавия және Валахиядағы Осман вассалдарының ішкі істеріне араласпайды, ал Қауымдастық Хотынды берген кезде, Осман империясы жерлеріне шабуыл жасаған казактарды тоқтатуға міндеттенді. Түріктер татар шабуылдарын тоқтатуға уәде берді.

In 1614 Sultan Ahmed I wrote Sigismund III that he was sending Ahmed Pasha to punish “those bandits”, that this was not meant as a gesture of hostility to the Commonwealth, and that he asked of him not to be a host to fugitives; Ahmed Pasha wrote hetman Żółkiewski asking for cooperation. Żółkiewski answered that he had already done a lot in order to curb Cossack attacks, and that most of the Cossacks raiding Ottoman lands were not the Zaporozhian Cossacks of the Commonwealth, but rather Don Cossacks (and thus Muscovy subjects). Żółkiewski's troops made another demonstration, but Ahmed Pasha did not attempt to cross the border, and settled for building new fortifications in the region of Ochakov (Oczaków, tr:Ozi) in order to prevent future raids. In 1615, Ieremia Movilă's widow and dukes Michał Wiśniowiecki and Samuel Korecki organized a third intervention, this time carried against King Sigismund's wishes. Their troops consisted of their own private troops, mercenaries, Cossacks and Moldavians loyal to Movilă. Tomșa was removed and the young Alexandru Movilă (Aleksander Mohyła) was set on the throne. But this situation was not to last: in August 1616 Iskender Pasha, beylerbey (bejlerbej) of Bosnia, defeated magnate forces on the very same spot at Sasowy Róg, with Duke Samuel Korecki and the Movilă family ending up as prisoners in Constantinople (Wiśniowiecki had died prior to imprisoning). Korecki managed to escape captivity, briefly reemerged, but was taken prisoner yet again after the defeat in the Battle of Cecora in 1620 and was strangled to death while in custody. Again in 1616, Stefan Żółkiewski managed to cool the tensions, displaying Commonwealth military readiness and signing a new agreement with the new hospodar, Radu Mihnea, in Braha. He was promised Moldavian mediation in patching up conflict between the Ottoman Empire and the Commonwealth. Radu Mihnea pledged allegiance to the Polish king and promised not to allow the Tatars passage through his territory. However, northern and eastern wars with Sweden and Muscovy diverted the attention of the Commonwealth and strained its military might to the limit. In 1617, after yet another wave of Cossack raids, the Sultan sent a powerful force under Iskender Pasha to the Commonwealth borders. The army consisted of janissaries, Tatars and vassal troops form Transylvania, Moldavia and Wallachia (numbering up to 40,000). Żółkiewski met them near Busza (on the Jaruga River), but neither side could decide to attack, and letters between leaders had been exchanged since the start of Iskender's march. Żółkiewski had mostly magnate troops and no Cossack troops, as the Commonwealth waged war with Muscovy and with new Swedish aggression on Livonia at the same time, while the Ottomans were at war with Persia. Żółkiewski was forced to renounce all Polish claims to Moldavia through the Treaty of Busza (also known as the "Treaty of Jaruga") signed with Iskender Pasha. The treaty stated that Poland would not meddle in the internal affairs of Ottoman vassals in Transylvania, Moldavia and Wallachia, the Commonwealth was to prevent Cossacks from raiding lands in the Ottoman Empire, while ceding Khotyn. In return, the Turks promised to stop Tatar raids.

1618 жыл

Алайда, келісімнің шарттарының көбі орындалмады. 1618 жылы (немесе тіпті 1617 жылы) татарлардың шабуылдары қайта басталды, себебі Добруджа және Буджак ордаларының басшылары келіссөздер кезінде Искендердің лагерін тастап кетті. Бастапқыда Золкиевски әскерді бөле алмады, сондықтан татарлар кедергісіз тонауға кірісті, бірақ ол Камянец-Подільський (Камиенец-Подолский) маңында Искендер пашаның әскерімен кездесті. 1618 жылдың 28 қыркүйегінде ол оларды ауыр шығынға ұшыратып кері шегіндірді. 1617 және 1619 жылдары Золкиевски казактарды жаңа келісімдерге («umowa olszaniecka» және «biało cerkiewna») қол қоюға мәжбүр етті. Кайықтарды өртеу және шабуылдарға тыйым салынды. Қарсылығында казак тізілімі кеңейтілді және казактарға тәжден берілетін жылдық жәрдемақы артты. Дегенмен, казактардың шабуылдары тоқтаған жоқ, әсіресе оларды Мәскеу ынталандырды. 1618 жылдың шілдесінде, Көптеген ескертулерден кейін, жас және амбициялы Сұлтан Осман II патша Сигизмунд III-ке жаңа соғыс және Краковты өртеу туралы угрозалармен хат жіберді. Осман империясы Персиямен үлкен соғыста болғандықтан, бұл сол кезде тек ескерту ғана болды. Алайда, Осман 1603-1611 және 1617-1618/19 жылдардағы Осман-Персия соғыстарында Осман империясы Кавказды жоғалтқан Персияға қарсы ауыр шығындарын өтеу үшін Одаққа қарсы соғыс жоспарлады. 1618 жылы Отыз жылдық соғыс басталды. Чех протестанттарын неміс және венгр протестанттары қолдады. Венгрлер Трансильванияның сол кездегі князі Габриэль Бетленнен көмек сұрап, Венгрияны Трансильваниямен біріктіру ниеттерін білдірді. Бетлен Сұлтанның Габриэль Баториді (1613 жылы Искендер пашаның әскерлеріне жіберілген) қызметтен шеттетуінен кейін тағайындалған болатын. Ол поляктарға қарсы және Осман империясының адал вассалы болды, сонымен қатар өзінің билігін Моравия, Богемия және Силезияға дейін кеңейтуді мақсат тұтты. Польша гетманы Стефан Золкиевски Бетленді протестанттар тарапына қосылмауға ескертіп, Осман империясына қарсы көмекке уәде берді; алайда Бетлен адалдықты өзгерту үшін кеш болғанын жауап берді. Габриэль Бетлен протестанттар тарапынан соғысқа қосылғанда, оның Венаны қоршауы Трансильванияның (демек, Осман империясының) Богемия мен Силезияға билігін кеңейту қаупін тудырды.

However, few of the treaty provisions were ever fulfilled. The Tatar raids resumed in 1618 (or perhaps even 1617), as commanders of the Dobruja and Budjak hordes left Iskender's camp during talks. At first, Żółkiewki could not divide forces and Tatars plundered unopposed, but he met the Iskender Pasha's force near Kamianets Podilskyi (Kamieniec Podolski). On September 28, 1618, he drove it back while enduring heavy losses. In 1617 and 1619 Żółkiewski forced Cossacks to sign new agreements ("umowa olszaniecka" and "biało cerkiewna"). Boats were to be burnt and raids were forbidden. In exchange, the Cossack register was expanded, and the annual subsidy to Cossacks from the Crown was increased. However, Cossack raids did not cease, especially as they were encouraged by Muscovy. In July 1618, after many warnings to the Commonwealth, the young and ambitious Sultan Osman II sent a letter to King Sigismund III with the threats of a new war and the burning of Kraków. Since the Ottomans were involved in large scale war with Persia, this was no more than a warning at the time. However, Osman planned for a war against the Commonwealth, in order to compensate for the heavy losses sustained against Persia, where, in the Ottoman–Persian Wars of 1603–1611 and 1617–1618/19, the Ottoman Empire lost the Caucasus. In 1618, the Thirty Years' War began. Czech Protestants were supported by German and Hungarian Protestants. The Hungarians asked the then Prince of Transylvania, Gabriel Bethlen, for help and declared their wish to unite Hungary with Transylvania. Bethlen had been appointed to the office after the Sultan's removal of Gabriel Báthory (ordered to the troops of Iskender Pasha in 1613). He was anti Polish and a loyal Ottoman vassal and had aspirations to extend his rule to Moravia, Bohemia and Silesia. Polish hetman Stefan Żółkiewski warned Bethlen against joining the Protestant side and promised help against the Ottoman Empire; however, Bethlen answered that it was too late to change allegiances. When the fight was joined by Gabriel Bethlen on the Protestant side, his siege of Vienna threatened to extend Transylvanian rule (and thus Ottoman) to Bohemia and Silesia.

161920

Польша ақсүйектері (Szlachta) чехтерді қолдады (кем дегенде ауызша), себебі чех және венгр ақсүйектерінің күресі абсолютистік монархтарға қарсы «еркін» ақсүйектердің күресі ретінде қарастырылды. Ақсүйектер протестанттармен соғыспайтын, ал Сейм тіпті Зигмунд III-ке Габсбургтерге көмек ретінде поляк қарулы күштерін жіберуге тыйым салды. Дегенмен, Польша патшасы Зигмунд, берік католик және Габсбургтерге ұзақ уақыт бойы соққан адам еді. Сонымен қатар, кейбір поляк магнаттары мен шляхта Габсбургтерге көмектесу үшін Силезияның бір бөлігін қайтарып алуға үміттенді. 1619 жылдың ортасында Силезияға сапарында Зигмундтың ұлы, ханзада Владислав IV Вазамен сөйлескен кезде, Киелі Рим императоры Фердинанд II Силезияның бір бөлігін поляктарға уақытша басып алуға уәде берді, одан кейін осы аймақтарды Польшаға қосу мүмкіндігі қарастырылатын еді. Силезияның кейбір Пиаст (ежелгі поляк әулеті) герцогтары өздерінің жерлерін Польша патшалығына қайтаруды қолдады, әсіресе Одақтың тартымды діни төзімділік саясатын және Польшаның батыс аймақтарының ұзақ уақыт бойы бейбіт және қауіпсіз болғанын ескере отырып. Зигмунд III Габсбургтерге көмектесуге шешім қабылдады және Лисовчици (аты олардың негізін қалаушы Александр Йозеф Лисовскиден алынған) деп аталатын жалдамалы әскерлер тобын жеке жалдады. Олар Мәскеумен соғыстар аяқталғаннан кейін (Димитриадалар) жұмыссыз қалған және Литва аймағын тонап, қорқытып жүрген еді. 1619 жылдың соңында Зигмунд Лисовчициді Габсбургтерге көмектесу үшін жіберді. Фердинанд Силезияда тұрақты жеңілдіктерге келіспеді, тек Владиславтың інісі, князь Карл Фердинандты Вроцлав епископы етіп тағайындады. Габсбургтер Осман империясына қарсы да ешқандай көмек көрсетпеді. Лисовчицилер Георгий I Ракоци (Джерзи Ракочи) бастаған Трансильвания әскерлерін Завада, Гумен ауданы және Гуменде (13 немесе 21-24 қараша, дереккөздер әр түрлі; Гумен шайқасын қараңыз) талқандады, тонауға, өлім-жұмырға, тіпті балалар мен итті өлтіруге (замандас тарихшы жазғандай) және Шығыс Словакияны өртеп жіберді, осылайша Бетленді Венаны қоршаудан шығаруға және өз жерлерін сақтап қалуға мәжбүр етті. Кейін Лисовчицилер Силезия мен Богемияны жаулап алды және Ақ тау шайқасына қатысты. Молдавия билеушісі, Осман сұлтанының тағы бір вассалы, итальяндық Гаспар Грациани (поляк тілінде Каспер Грациани) поляк билігі астында жақсырақ болатынына шешім берді және 25 000 адам жіберемін деп уәде беріп, Польша патшасымен сөйлесе бастады. 1620 жылдың сәуір айында Константинопольге келген поляк елшісі суық қабылдауға тап болды. Кейіннен Константинополь маңындағы казактардың шабуылдары мен өртеулері жағдайды нашарлатты. Габсбургтер Зигмундқа көрсеткен көмектің орнына сатқындықпен жауап берді. Олардың елшісі Польша мен Осман империясы арасындағы жаңа келісімге қарсы белсенді жұмыс істеді, себебі Габсбургтер кез келген поляк-осман қақтығысының өзіне аз қиындық туғызатынын білді. Бұл интрига, Осман империясының Габсбургтер тарапынан қолға алынған әрекеттеріне ашуы және кейбір поляк магнаттарының Молдавияға ықпал етуге жасаған үнемі тырысулары жаңа соғыстың басталуына себеп болды. Польшада патша мен гетмандар әскерге көбірек адам алу және салықты көтеру үшін қауіпті асыра көрсетті. Алайда, ақсүйектер мұндай шараларға сенбеді және жорықтың себептері туралы болжаулар жасап, әскерге салықты көтеруге көндіре алмады. Ақсүйектер патшаның бастамаларына қарсылық көрсетті, тіпті егер олар елдің жалпы мүддесіне (оның ішінде өздерінің ұзақ мерзімді мақсаттарына) сай болса да, патшаның билігінің артуы олардың артықшылықтарын азайтуы мүмкін деп күдіктенді. Олардың жоғары тұрмысының сақталуы, әдетте, кез келген басқа нұсқадан артық көрілді. Кейбір тарихшылар патша Зигмундтің Молдавияға араласуға шешім қабылдағанын айтады, себебі Лисовчици жалдамалыларын Габсбургтер жағына жіберу және олардың соғыстағы жүріс-тұрысы салдарынан туған ішкі проблемалар болды. Басқалары кейбір ақсүйектердің қарулы көтеріліспен (рокош) қорқытқандығын және сәтті араласу жағдайында патша өзінің және гетманның билігін арттырып, ақсүйектердің назарын ішкі проблемаларға емес, сыртқы мәселелерге аударатынын айтады. Сонымен қатар, гетман Жолкиевский Осман империясымен қарсыласуды болжап, олардың әскерлерімен шетелде кездесуді жөн көрді. Керісінше, 1620 жылы ақсүйектердің қауіптің жоқтығы туралы болжамдары дұрыс болды, себебі татарлар да, түріктер де дайын емес еді. Сұлтан 1621 жылы Польшаға жорық жасауды жоспарлағанмен, ол шағын күштермен жасалатын еді. Дегенмен, әскери саладағы немқұрайлылықтың салдарынан Одақтың келесі онжылдықтарда зор шығынға ұшырауы мүмкін екенін айтуға болады.

Polish nobles (Szlachta) supported the Czechs (at least verbally) because the struggle of Czech and Hungarian nobles was viewed as a struggle of "free" nobility against absolutist monarchs. Nobles would not fight the Protestants, and the Sejm had even forbidden Sigismund III to send Polish armed forces as assistance to the Habsburgs. However, the king of Poland, Sigismund, was a devout Roman Catholic and a long time sympathizer of the Habsburgs. Additionally, some of the Polish magnates and szlachta hoped to get back some parts of Silesia in exchange for helping out the Habsburgs. During talks with Sigismund's son, Prince Władysław IV Waza, on his voyage to Silesia in mid 1619, Holy Roman Emperor Ferdinand II, promised to allow a temporary occupation of part of Silesia by the Poles, with the possibility of incorporating those areas into Poland at a later date. Some of the Piast (old Polish dynasty) dukes of Silesia also supported returning their lands to the Polish realm, especially given the attractive religious tolerance policy of the Commonwealth and the fact that the Polish western regions had been very peaceful and secure for a long time. Sigismund III decided to help the Habsburgs and privately hired an infamous mercenary group called the Lisowczycy (name took from their founder Aleksander Józef Lisowski), who were unemployed after the end of the wars with Muscovy (Dymitriads) and were plundering and terrorizing the entire region of Lithuania. Sigismund sent the Lisowczycy to aid the Habsburgs towards the end of 1619. In the end, Ferdinand did not agree to any permanent concessions in Silesia, and only made Prince Karol Ferdynand (Władysław's brother) bishop of Wrocław. Neither did Habsburgs provide any help against the Ottoman Empire. The Lisowczycy crushed Transylvanian forces led by George I Rákóczi (Jerzy Rakoczy) at Závada, Humenné District and Humenné (November 13 or 21–24, sources vary; see Battle of Humenné) and started looting, plundering, killing even children and dogs (as a contemporary historian wrote), and burning Eastern Slovakia, thus forcing Bethlen to lift his siege of Vienna and try to save his own lands. Later, the Lisowczycy plagued Silesia and Bohemia and took part in the Battle of White Mountain. The ruler of Moldavia, another vassal of the Ottoman sultan, a hospodar of Italian origin, Gaspar Graziani (Kasper Gratiani in Polish), decided he would be better off under Polish rule and started talks with the Polish king, promising to send 25,000 men. The Polish envoy to Constantinople who arrived in April 1620, was received very coldly. Later Cossack raiding and burning of Constantinople suburbs did not help. The Habsburgs had no qualms about repaying Sigismund's help with treachery. Their envoy actively worked against a new treaty between the Commonwealth and the Ottoman Empire because the Habsburgs knew that any Polish Ottoman conflict meant less trouble for themselves. This intrigue, coupled with Ottomans annoyance with Commonwealth pro Habsburg actions and constant attempts by some Polish magnates to gain influence in Moldavia, caused a new war to be unavoidable. In Poland, the king and the hetmans exaggerated the danger in order to recruit more troops and raise taxes for the army. However, the nobles did not trust such measures, and could not be convinced to pay raised taxes for the army, speculating about the reasons behind the expedition. The nobles often thwarted the king's initiatives, even if these could prove to be in the interest of the country at large (including their own long term purpose), becoming suspicious of any rise in the king's power as a potential reduction of their privileges. The status quo, which translated into their high standard of life, was generally favoured over any alternative. Some historians say that King Sigismund decided to intervene in Moldavia because of internal problems caused mainly by the dispatch of Lisowczycy mercenaries to the Habsburg side and their conduct in war. Others point out that some nobles threatened with armed rebellion (rokosz), and, in case of a successful intervention, the king would increase his and the hetman's authority and focus noblemen's attention on external instead of internal problems. Additionally, hetman Żółkiewski, foreseeing confrontation with the Ottoman Empire, preferred to meet their troops on foreign soil. In retrospect, this time the nobles were right about the lack of danger since neither Tatars nor Turks were ready in 1620. While the Sultan was indeed planning an expedition to Poland in 1621, this was to be done with a small contingent. However, it can be argued that the continuous policy of neglect for the military would dearly cost the Commonwealth in the coming decades.

Секора шайқасы және оның салдары (1620-21)

Османдық одақтың келесі кезеңі 1620 жылы басталды: Варнаны өртеу – казактардың соңғы ұшқыны болды. Жаңа, жас Осман сұлтаны Осман II Парсымен бейбіт келісімге келді және Одақты толығымен өртеп, "аттарын Балтық теңізінде суаруға" уәде берді. Жолкиевскийдің әскері Молдавияға терең еніп, османдықтарға олар дайын болмас бұрын соққы беруге тырысты, бірақ Молдавияны басып алу үшін үлкен османдық әскері Молдавияға шабуыл жасады. 1620 жылдың қыркүйек айының басында Корольдік Гранд және Полевой гетман Жолкиевский және оның шәкірті, болашақ гетман Станислав Конецпольский 8000 сарбазды жинап, оңтүстікке қарай жорыққа шықты. Бірақ Грацианидің үлесіне бар болғаны 600 сарбаз ғана тиді. Чечора шайқасында (18 қыркүйек – 6 қазан 1620 ж.) Прут өзені бойында Жолкиевский 22 000 сарбаздық Искендер паша армиясымен кездесті, қыркүйек айындағы қайталама шабуылдарға қарсы тұрды. 29 қыркүйекте ол кері шегінуге бұйрық берді және сегіз қиын күнді қатаң тәртіпті сақтап, жаудың шабуылдарына тойтарыс берді. Польша шекарасына жақындағанда, әскердің көп бөлігінде тәртіп бұзылып, күштер орында қалып ыдырады. Османдықтар шабуыл жасап, Одақтың әскерінің көп бөлігін жойды. Жолкиевский қаза тауып, оның басы сұлтанға трофей ретінде жіберілді, ал Конецпольский тұтқынға алынды. Келесі жылы, 1621 жылы, сұлтан Осман II жеке басқаратын 100 000–160 000 түрік сарбазынан тұратын әскер Адрианопольден Польша шекарасына қарай жылжыды, бірақ Чечораның жойқын салдарынан Одақ үлкен әскерді (шамамен 25 000 поляк және 20 000 казак) жұмылдыруға мәжбүр болды. Гетман Ходкевич 1621 жылдың қыркүйегінде Днестрден өтіп, османдықтардың жорығының бағытындағы Хотын бекінісіне орналасты. Міне, осы жерде, Хотын шайқасы кезінде (2 қыркүйек – 9 қазан) бір ай бойы Одақтың гетманы күзгі алғашқы қар жауғанға дейін сұлтанды тоқтатты. Оның сарбаздарының қазасы Османды кері шегінуге мәжбүр етті. Бірақ Польша бұл жеңіске қымбат баға төледі. Қоршауды көтеруге бірнеше күн қалғанда, қарт гетман 24 қыркүйекте 1621 жылы бекіністе шаршап қайтыс болды. Оның өлімінен кейін поляк әскерлерін Станислав Любомирский басқарды. Ходкевич ғана емес, қаза тапты. Сұлтан Осман да өзінің жоспарларының сәтсіздігі үшін ең жоғары құнын төледі. Жағдай өзгергеннен кейін, османдық әскерлерінің жеңілісі және одан кейінгі шегінуі, ішкі мәселелермен бірге, 1622 жылы янычерлердің көтерілісін тудырды, оның барысында Осман II өлтірілді. Буша келісіміне негізделген құрметті бейбітшілік (Хотын шарты) жасалды және Польша-Осман шекарасы Польша-Осман соғысына (1633–1634 жж.) дейін салыстырмалы түрде тыныш болды.

The next phase of the Ottoman Commonwealth conflict would begin in 1620: the Cossacks' burning of Varna proved the last spark. The new young Ottoman sultan Osman II made peace with Persia and promised to burn the Commonwealth to the ground and "water his horses in the Baltic Sea". Żółkiewski's forces went deep into Moldavia to strike at Ottomans before they were ready, but a large Ottoman force had already invaded Moldavia to remove hospodar Graziani. In early September 1620 the Royal Grand and Field Hetman's Zolkiewski and his protegee, future hetman Stanisław Koniecpolski, assembled 8,000 men and marched south. However, Graziani's contribution comprised just 600 men. At the Battle of Cecora (September 18 to October 6, 1620), on the river Prut, Zolkiewski met the 22,000 strong army of Iskender Pasha, withstanding repeated attacks during September 1620. On September 29 he ordered a retreat, and for eight difficult days discipline held despite enemy attacks. On approaching the Polish border, order in much of the army melted and the forces disintegrated on the spot. The Ottomans attacked and much of the Commonwealth army was destroyed. Zolkiewski was killed, his head sent to the Sultan as a trophy, while Koniecpolski was captured. The following year, in 1621, an army of 100,000–160,000 Turkish soldiers led by Sultan Osman II in person advanced from Adrianople towards the Polish frontier, but the disaster of Cecora caused the Commonwealth to mobilise a large army (of about 25,000 Poles and 20,000 Cossacks) in response. Hetman Chodkiewicz crossed the Dniester in September 1621 and entrenched himself in the fortress of Khotyn on the very path of Ottoman advance. It was here that, for a whole month (September 2 to October 9), during the Battle of Khotyn, the Commonwealth hetman held the sultan at bay, up until the first autumn snow. The deaths of his men compelled Osman to withdraw. However, the victory was to be dearly ransomed by Poland. A few days before the siege was raised, the aged grand hetman died of exhaustion in the fortress on September 24, 1621. After his death the Polish forces were led by Stanisław Lubomirski. Chodkiewicz wasn't the only one to die as a result. Sultan Osman himself paid the highest price for the failure of his plans. After the tides turned, the defeat and subsequent retreat of the Ottoman armies, coupled with internal matters, triggered the rebellion of janissaries in 1622, during which Osman II was murdered. An honorable peace (Treaty of Khotyn) was agreed, based on that at Busza, and the Commonwealth Ottoman border was to be fairly quiet until the Polish–Ottoman War (1633–1634).