Nosema apis – бал арығының жиі кездесетін, спора түрінде сақтауға төзімді паразиттік ауруы. Арық шаруашылығы үшін маңызды, емдеу жолдары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Микроспоридийлік паразиттердің түрі
Species of microsporidian parasite
Nosema apis – микроспоридий, кішкентай, бір жасушалы паразит, жақында негізінен бал араларына әсер ететін саңырауқұлақ ретінде қайта жіктелді. Ол ноземозды, сондай-ақ нозема деп те аталатын, ересек бал араларының ең көп таралған және кең тараған ауруын тудырады. N. apis-тің тоқырау кезеңі – ұзақ өмір сүретін спора, ол температураның экстремалдық деңгейлеріне және құрғақшылыққа төзімді, сондай-ақ ластанған ұяны мұздату арқылы өлтіру мүмкін емес. Ноземоз – Халықаралық эпизоотиялар бюросының (OIE) тізіміндегі ауру.
Nosema apis is a microsporidian, a small, unicellular parasite recently reclassified as a fungus that mainly affects honey bees. It causes nosemosis, also called nosema, which is the most common and widespread of adult honey bee diseases. The dormant stage of N. apis is a long lived spore which is resistant to temperature extremes and dehydration, and cannot be killed by freezing the contaminated comb. Nosemosis is a listed disease with the Office International des Epizooties (OIE).
Патология
Nosema apis – батыс бал арасының (Apis mellifera) бір жасушалы паразиті. Бұл түр Microsporidia класына жатады, бұрын протозойлар деп есептелген, бірақ қазір саңырауқұлақтар немесе саңырауқұлақтарға жақын түрлерге жатқызылады. Микроспоридиялар – жасушаішілік паразиттер, олар орта ішектің эпителийлік жасушаларын жұқтырады. N. apis температураның кез келген шегіне және сусыздануға төзімді спораға ие. 1996 жылы Азияда шығыс бал арасының (Apis cerana) ұқсас микроспоридиан паразиті табылды, ол Nosema ceranae деп аталды. Аурудың белгілері мен барысы туралы көп мәлімет жоқ. Қытай ғалымдары 2005 жылдың көктемінде Тайваньда алғаш рет Nosema ceranae табылды, қазір ол батыс бал араларында да кездеседі. Жаңа патоген 2005 жылы Испанияда табылды және оның батыс түріне қарағанда әлдеқайда жоғары вируленттілігі байқалды. Испаниядағы батыс бал араларында N. ceranae тудырған ауру бұрынғыдай емес, өзгеше белгілермен сипатталады (аралардың ішегінде ауыр зақымдану, диарея жоқ, ересек аралардың көбірек зардап шегуі). Аралар ұядан алыс қашықта өледі, себебі олар қайта оралуға жеткілікті күшті болмайды. Бұл аралар үйіршігінің құлдырауына алып келеді. Бірнеше жыл ішінде Nosema таралуы күрт өсті, ал N. ceranae-нің жоғары төзімділігіне байланысты оның кездесуі жыл бойы байқалады. Патогеннің сыртқы ортада ұзақ сақталуына байланысты аралардың қоныстарында қайта жұқтыру деңгейі жоғары деп есептеледі. Патогеннің екі түрін әдеттегі зертханалық тексерулермен ажырату мүмкін емес, оларды молекулалық-генетикалық әдістермен, мысалы, полимераза тізбекті реакциясы (ПТР) арқылы ғана ажыратуға болады. Испаниялық ғалымдар Испанияда N. ceranae-нің пайда болуын үлкен алаңдаушылықпен қабылдады, ол қазір N. apis-тің орнын басып алды. Осы жаңа пайда болған паразит салдарынан, патоген Испанияда 2004 жылдың күзінен бері байқалып отырған аралардың көптеп қырылуымен байланысты деп саналады. Олар Францияда 1990 жылдардың соңында, Германияда 2002 және 2003 жылдары байқалған аралардың қоныстарындағы жоғары деңгейдегі өлімнің себебі де осы болуы мүмкін деп болжайды. 2005-2006 жылдардың қысында Германия зертханаларында тексерілген үлгілерде жаңа патоген 10 тексерілген ара ұясының сегізінен табылды (CVUA Freiburg), таралуы штаттар бойынша әртүрлі болды. Классикалық патоген N. apis Тюрингия мен Бавариядан келген араларда табылды, ал N. ceranae Баден-Вюртемберг, Бавария және Солтүстік Рейн-Вестфалияда басым болды. Сондай-ақ Швейцариядан (2006 жылдың шілдесі) және Италияның бірнеше аймақтарынан (2006 жылдың қыркүйегі) аралардың қоныстарындағы өлімнің жоғарылауымен байланысты N. ceranae табылды. Немец ғалымдары N. ceranae Еуропада бұрыннан болған, бірақ N. apis-тен ажыратылмаған болуы мүмкін екенін білмейді. Қазіргі ауру процестері Nosema жұқтырғанда одан да ауыр болуы мүмкін, себебі аралардың қоныстары Varroa кенесі немесе оларды осал ететін басқа факторлардың салдарынан әлсіреген. Алайда, Nosema ауруының дамуы өзгергенін және ауру жыл бойы пайда болатынын көрсететін белгілер бар. Бавариядағы 131 ара қонысын зерттеу, ара вирустарының (мысалы, Varroa кенесі арқылы берілетін) арадағы себеп-салдарлық байланыстың болуын растайды. Аралардың салыстырмалы түрде аз бөлігі микроспоридиандармен зардап шеккендіктен (14,5% жағдайда микроспоридиан споралары табылды, олардың жартысы N. apis және/немесе N. ceranae), микроспоридиандық жұқтыру мен вирустық инфекция арасындағы байланысты анықтау мүмкін болмады. Колониялардың "жаңа" Nosema түрінен (мүмкін, жоғары патогенділігі бар) немесе Varroa жұқтыруымен байланысты вирустық аурулардан қырылып жатыр ма деген мәселе ғалымдар мен ара шаруашылары арасында халықаралық деңгейде талқыланып келеді.
Nosema apis is a single celled parasite of the western honey bee (Apis mellifera). The species is of the class Microsporidia, which were previously thought to be protozoans, but are now classified as fungi or fungi related. Microsporidia are intracellular parasites and they infect the epithelial cells of the midgut. N. apis has a resistant spore that withstands temperature extremes and dehydration. In 1996, a similar microsporidian parasite of the eastern honey bee (Apis cerana) was discovered in Asia, which was named Nosema ceranae. Little is known about the symptoms and the course of the disease. Chinese researchers found Nosema ceranae in spring 2005 in Taiwan for the first time, and it has now been seen on western honey bees. The new pathogen was discovered in 2005 in Spain and was observed to have a notably higher virulence than the western version. The disease caused by N. ceranae in western honey bees in Spain is related to heavier disease patterns deviating from the previously typical findings (unusually heavy intestine injuries in the bees, no diarrhea, preferential affliction of older collecting bees). Bees die far away from the dwellings, as when they leave they are too weak to return. This leads to collapse of the bee colony. Within a few years, a strongly increased propagation of Nosema was observed, and its occurrence was happening all year round due to the higher resistance of N. ceranae. A higher reinfection rate of the bee colonies is assumed, since the pathogen survives longer in the external environment. The two pathogen types cannot be differentiated with usual routine investigations, but can be distinguished only with the assistance of molecular genetic methods such as polymerase chain reaction. Spanish researchers regard with alarm the insurgence of N. ceranae in Spain, which has now replaced N. apis. Because of this newly emergent parasite, the pathogen is assumed to be related to the substantial bee mortality observed in Spain since autumn 2004. They conjectured a similar cause of increased bee colony losses reported in other European countries, such as those experienced in France since end of the 1990s and in Germany in 2002 and 2003. In the samples examined in German laboratories in the winter of 2005/2006, the new pathogen was present in eight of 10 examined bee hives (CVUA Freiburg), with the distribution varying from state to state. The bees with the classical pathogen N. apis came from Thuringia and Bavaria, whereas N. ceranae prevailed in Baden Wuerttemberg, Bavaria, and North Rhine Westphalia. Cases were also reported from Switzerland (July 2006) and from several regions of Italy (September 2006) where N. ceranae was found in bee colonies with increased mortality. German scientists do not know whether N. ceranae was already present in Europe and simply had not yet been differentiated from N. apis. The current disease processes possibly are more extreme when a Nosema affliction occurs because the colonies are already weakened by the Varroa mite or other factors that make them more susceptible. However, signs indicate the disease process of Nosema has changed, and the disease arises now all year round. The investigation of 131 bee colonies from Bavaria supports the thesis of a causal participation between bee viruses, which were transferred by arthropods (for instance the Varroa mite), and the periodically arising mass losses of life in the hives. Since only comparatively few of these colonies were afflicted with microsporidians (evidence showed 14.5% of the cases were afflicted with microsporidian spores, with half of the cases by N. apis and/or N. ceranae), a correlation between microsporidian affliction and virus infection could not be determined. The question of whether the colonies were dying rather from the "new" version of Nosema, which (possibly) possesses a higher pathogenicity, or due to virus diseases connected with Varroa affliction, is controversially continuing to be discussed internationally among scientists and beekeepers.
Симптомдары
Ноземаның белгілері салыстырмалы түрде ерекшеленбейді, сондықтан оны бал арасының басқа ауруларынан ажырату қиын. Бұл көбінесе жаман ауа-райынан кейін көктемде пайда болады, бірақ қысқы ауру ретінде де кездесуі мүмкін, мұнда ауру көктемде ара бағушылар алғаш рет ұяларын тексергенде ғана байқалады. Ең көп зардап шегетіндер – жұмысшы аралар, ал еркек аралар (ұшқыштар) азырақ. Патшана ара сирек жұғады, себебі ауру аралар көбінесе патшана араны тамақтандыруға қатыспайды. Ең айқын белгісі – дизентерия. Бұл араның сыртында сары жолақтар түрінде көрінеді, ал ауыр жағдайларда ұяның ішінде де пайда болады. Аралар қанаттарының бұзылуынан қанатын жая алмай ("жаяу") қозғалуы мүмкін. Басқа белгілеріне іштің көлемінің ұлғаюы, шаншу рефлексінің жоқ болуы және патшана араның мерзімінен бұрын алмасуы жатады. Егер патшана ара жұқса, оның жұмыртқа бездері дегенерацияға ұшырайды және ооциттердің атрофиясынан жұмыртқа туу азаяды, содан кейін оны алмастыру ықтималдығы артады. Испанияда Higes және авторлар N. ceranae үшін сипаттаған ауру үлгісі N. apis-тен сәл өзгеше. Ас қорыту жүйесіндегі өзгерістер N. apis-ке қарағанда айтарлықтай ауыр болды, бұл әсіресе ауыр және кең жасушалық зақымдармен байланысты. Керісінше, N. ceranae-де диарея, аралардың "жаяу" қозғалуы, ара қорасында өлген аралардың көптігі сияқты классикалық белгілер жоқ. Аралар көбінесе ара қорасынан алыс жерде өледі, бұл жиналған азықтың азаюына және ақырында отардың құлдырауына әкелуі мүмкін. Риттер (CVUA Freiburg) N. ceranae-ден жыл бойы симптомдар пайда болуы мүмкін екенін хабарлады, бұл N. apis-тен өзгеше. Споралар жәндікке енгеннен кейін тез өне бастайды, ал вегетативтік саты қуыс полюстік жіп арқылы енгізілгенде, қарыншаның эпителий жасушалары жұғады. Жасуша ішінде вегетативтік саты көлемі ұлғайып, көбейеді, бұл ие жасушадағы РНҚ синтезінің бір уақытта азаюына әкеледі. 6-10 күн ішінде жұқтырған ие жасушалардың эпителий жасушалары жаңа споралармен толады. Эпителий жасушалары әдетте қарыншаға түседі, онда олар жарылып, ас қорыту ферменттерін бөліп шығарады. Жұқтырған жасушалар да осылай бөлінгенде, жарылғанда 30-50 миллион жұқпалы споралар шығады.
The symptoms of Nosema are relatively nonspecific, which makes it difficult to distinguish from other diseases of the honeybee. It arises mostly in the spring after periods of bad weather, although it may also be a winter disease that is only noticed in the spring when beekeepers first inspect their hives. The female worker bees are most strongly afflicted, less so the drones. The queen bee is rarely infected since afflicted bees rarely participate in feeding the queen. The most notable symptom is dysentery. This appears as yellow stripes on the outside of the hive and in severe cases, inside the hive. Bees may be unable to fly ("crawling") due to disjointed wings. Further symptoms include increased girth of the abdomen, missing sting reflex, and early replacement of the queen. If the queen is infected, her ovaries degenerate and egg production drops due to atrophy of the oocytes, after which she is likely to be superseded. The disease pattern described by Higes et al in Spain for N. ceranae is slightly different from that of N. apis. The changes in the digestive system were substantially more serious than with N. apis, related to particularly heavy and spacious cell lesions. Conversely, classical symptoms were missing from N. ceranae, such as diarrhea, crawling, large numbers of dead bees in the apiary, etc. Bees tend to die away from the apiary, which causes a reduction in food gathered and can eventually lead to colony collapse. Ritter (CVUA Freiburg) reported symptoms can arise throughout the year from N. ceranae, in contrast to N. apis. Spores germinate quickly after entering the insect, and the epithelial cells of the ventriculus are infected when the vegetative stage is introduced by way of the hollow polar filament. Once inside a cell, the vegetative stage increases in size and multiplies, effecting an apparent concurrent reduction of RNA synthesis in the host cell. In six to 10 days, the infected host epithelial cells become filled with new spores. Epithelial cells are normally shed into the ventriculus where they burst – releasing digestive enzymes. When infected cells are shed similarly, they release 30–50 million infective spores when they burst.
Ұрыққа әсері
Нозема споралары фекалия арқылы колонияның басқа мүшелеріне таралады. Бұл ауру құрамының сіңуіне кедеріл келтіреді, соның салдарынан араның өмірі қысқарады. Жұмысшы аралардың арасында инфекцияға шалдығу ықтималдығы дрондар мен аналық араларға қарағанда жоғары, бұл дрондар мен аналық аралар қатыспайтын жас аралардың ұя тазалау қызметімен байланысты болуы мүмкін. Ноземамен зарарланған аралар аналық араға сау аралар сияқты күтім жасамайды және тамақтандырмайды, бұл аналық араның инфекциядан сақталуына көмектеседі. Егер аналық ара инфекцияға шалдықса, оның жұмыртқа бездері дегенерацияланады және ооциттердің атрофиясына байланысты жұмыртқа салу қабілеті төмендейді. Жұмыртқа өсіру маусымында паразитке шалдыққан аналық аралар аралармен алмастырылады. Типик инфекциялардың маусымдық динамикасы жазда төмен деңгейде, күзде шағын шыңда және қыста инфекцияның баяу өсуін көрсетеді. Бұл ауру қыс және көктем айларында жиірек кездеседі. Көктемде жұқпалы аурулардың деңгейі ұя өсіру басталғанда және ұшу мүмкіндігі әлі де шектеулі болғанда тез өседі. Солтүстік климаттағы колониялар оңтүстік колонияларына қарағанда ауыр зардап шегеді, себебі аралар ұзақ уақытқа аралықта қалып қояды. Егер Ноземамен емделмесе, бұл аналық араны алмастыруға, қыста өлуге, бал өнімділігінің төмендеуіне және популяцияның азаюына әкелуі мүмкін.
Nosema spores are spread to other colony members through fecal matter. The disease impairs the digestion of pollen, thereby shortening the life of the bee. A greater proportion of worker bees become infected than drones or queens, probably due to the comb cleaning activities of young bees in which drones and queens do not participate. Nosema infected bees do not attend or feed the queen to the same extent as healthy bees, which helps the queen to escape infection. When the queen becomes infected, her ovaries degenerate and her egg laying capacity is reduced due to atrophy of the oocytes. Queens that become infected by the parasite during the brood rearing season are superseded by the bees. The seasonal trend of typical infections exhibits low levels during summer, a small peak in autumn, and a slow rise of infection during winter. It is more common during times of confinement winter and spring. In the spring, the level of infection increases rapidly as brood rearing starts and while flight possibilities are still limited. Colonies in northern climates are more seriously affected than colonies in the south because of the increased amount of time bees are confined in the hive. Nosema, if left untreated, can cause queen supersedure, winter kills, reduced honey yields, and dwindling populations.
Диагностика
Диагноз қарыншалық (орта ішек) мазмұнын және/немесе фекалияны микроскоппен қарауға немесе жұқтырған тіндердің ПТР-талдауын жасауға байланысты. Сыртқы белгілер байқалмауы мүмкін, бірақ жануарды тіндерін зерттеу кезінде, қарыншақ инфекцияның соңғы сатыларында көбінесе ақшыл түсті және ісіңкі болып көрінеді. Ауруды суға ұнтақталған толық аралардың үлгілерінде оңай анықтауға болады. Сұйықтық 250–500 есе үлкейтумен жарық микроскопы астында қаралады, онда ерекше Nosema спораларын көруге болады. N. apis және N. ceranae спораларының морфологиялық және ультрақұрылымдық айырмашылықтары болғанымен, оларды жарық микроскопиясымен сенімді түрде ажырату мүмкін емес. Екі Nosema инфекциясының түрін ажыратудың жалғыз сенімді тәсілі – ПТР-талдау немесе споралардың электронды микроскопиясы, себебі екі түрдің арасында генетикалық айырмашылықтар және споралық полярлық жіп орамдарының санындағы өзгерістер бар.
Diagnosis is dependent on microscopic examination of the ventricular (midgut) content and/or fecal matter or on PCR analysis of infected tissue. No specific outward sign of disease may be present, although in dissections, the ventriculus often appears whitish and swollen in late stages of infection. The disease is easily detected in samples of whole bees macerated in water. The fluid is examined under a light microscope at 250–500 x magnification where the characteristic Nosema spores can be observed. Though the spores of N. apis and N. ceranae have slight morphological and ultrastructural differences, they cannot be reliably differentiated via light microscopy. PCR analysis or electron microscopy of spores are the only reliable ways to differentiate between the two types of Nosema infection, given genetic variation and variation in the number of sporular polar filament coils between the two species.
Емдеу
Fumidil B антибиотикпен емдеу (Аспергилл фумигатусынан дайындалған, тас нанның қоздырғышы), споралардың қарыншада көбейуін тежейді, бірақ спораларды өлтірмейді. Аурудың кеңінен таралуы жағдайында ұяларды және құрал-жабдықтарды дезинфекциялау ұсынылады. Споралар сірке қышқылы және формальдегид сияқты химиялық заттарға, сондай-ақ физикалық сәулеленуге: ультрадыбыстық және гамма сәулеленуіне сезімтал. Ластанған жабдықтағы спораларды жою үшін 24 сағат бойы 49 °C (120 °F) температурада жылулық өңдеу қолданылуы мүмкін.
Treatment with the antibiotic Fumidil B (prepared from Aspergillus fumigatus, the causative agent of stonebrood), inhibits the spores reproducing in the ventriculus, but does not kill the spores. A disinfection of the honeycombs and utensils is recommended for an extensive disease outbreak. The spores are sensitive to chemicals such as acetic acid and formaldehyde, and physical radiation: ultrasonic and gamma radiation. Heat treatment in 49 °C (120 °F) for 24 hours can be used to kill the spores on contaminated equipment.