Кіріспе
1809 жылы Иоганн Вольфганг фон Гётенің «Сайланбалы туыстықтар» (неміс тілінде: Die Wahlverwandtschaften) романы – оның 1809 жылы жарық көрген үшінші романы. Роман Веймар қаласының маңындағы оқиғаларды қамтиды және Эдуард пен Шарлотта атты аристократ отбасының шалғайдағы поместьедегі тыныш, бірақ сәл жалықтыратын өмірін баяндайды. Екеуі үшін де бұл екінші неке болғанымен, олардың қарым-қатынасы Эдуардтың досы, капитан Отто, және Шарлоттаның жесім қалған қызы, Оттилия, олармен бірге тұруға шақырғаннан кейін нашарлай бастайды. Оттилия мен капитанды шақыру – «эксперимент» ретінде сипатталады, және ол шынымен де солай болады. Үй және оны қоршаған бақша «адам элементтері біріктірілген химиялық құрал» ретінде бейнеленеді, оқырмандар осыдан туындаған реакцияны бақылай алады. Химиялық реакциядағыдай, әрбір жұбай жаңа, күшті тартылыс сезінеді, бұл сезім өзара болады: ақыл-эстің символы Шарлотта – ақылды және белсенді капитан Оттоға, ал құштар және жарық мінезді Эдуард – жас және тартымды Оттилияға. Құмар мен ақылдың арасындағы қақтығыс хаосқа және трагедиялық соңына әкеледі. Гётенің ең жақсы және бір уақытта ең жұмбақ романы саналатын бұл туынды Веймар классицизмінің элементтерін – мысалы, сюжеттің ғылыми мысал ретінде құрылуын – романтизмге қарсы көзқараспен үйлестіреді. «Сайланбалы туыстықтар» термині бастапқыда химия ғылымынан алынған, Роберт Бойль, Исаак Ньютон және Антуан Лавуазье сияқты ғалымдар бұл терминді экзотермиялық химиялық реакцияларды сипаттау үшін, содан кейін бір ионның екіншісін ығыстыруына байланысты реакцияларды атау үшін кеңінен қолданған. Гёте бұл физикалық химиядан алынған түсінікті адам құмарлықтарының метафорасы ретінде пайдаланды, олар химиялық тартылыс заңдарымен басқарылады немесе реттеледі деп санайды, сондай-ақ химия заңдары неке институтын және басқа да адамдық қарым-қатынастарды күшейте ме әлде әлсірете ме деген сұраққа жауап іздейді. Бұл романда ерікті бас тарту тақырыбы да көтеріледі, ол Гётенің төртінші романында, «Вильгельм Мейстердің саяхатшы жылдары немесе бас тартушылар» (Wilhelm Meisters Wanderjahre, oder Die Entsagenden) шығармасында қайта оралады.
the novel
Elective Affinities (German: Die Wahlverwandtschaften), also translated under the title Kindred by Choice, is the third novel by Johann Wolfgang Goethe, published in 1809. Situated around the city of Weimar, the book relates the story of Eduard and Charlotte, an aristocratic couple enjoying an idyllic but somewhat mundane life on a secluded estate; although it is the second marriage for both, their relationship deteriorates after they invite Eduard's friend Captain Otto and Charlotte's orphaned niece, Ottilie, to live with them in their mansion. The invitation to Ottilie and the Captain is described as an "experiment", as it indeed is. The house and its surrounding gardens are described as "a chemical retort in which the human elements are brought together for the reader to observe the resulting reaction." As if in a chemical reaction, each of the spouses experiences a strong new attraction, which is reciprocated: Charlotte, who represents reason, to the sensible and energetic Captain Otto; the impulsive and passionate Eduard to the adolescent and charming Ottilie. The conflict between passion and reason leads to chaos and ultimately to a tragic end. The novel, often described as Goethe's best and at the same time his most enigmatic, combines elements of Weimar Classicism, such as the plot layout as a scientific parable, with an opposing tendency towards Romanticism. The term “elective affinities” was originally a scientific term from chemistry, once widely used by scientists such as Robert Boyle, Isaac Newton and Antoine Lavoisier, at first to describe exothermic chemical reactions and later to refer to chemical reactions in which one ion would displace another. Goethe applied this understanding from physical chemistry as a metaphor for human passions supposedly being governed or regulated by such laws of chemical affinity, and examined whether the laws of chemistry somehow undermine or uphold the institution of marriage, as well as other human social relations. Voluntary renunciation also comes into play, a theme that recurs in his fourth novel, Wilhelm Meisters Wanderjahre, oder Die Entsagenden (Wilhelm Meister's Journeyman Years, or the Renunciants).
1-бөлік
Бірінші күйеулері қайтыс болғаннан кейін Эдуард пен оның балалық шақтағы сүйіктісі Шарлотта үйленуге мүмкіндік алды. Аристократиялық жұп Эдуардтың имениесінде уединенно тұрады, онда Эдуард жерді ландшафтық сәулетпен бездіру хоббиімен шұғылданады. Екеуінің арақатынасы құмарлыққа қарағанда танысқа жақын. Шарлоттаның бастапқы алаңдауларынан кейін, екі қонақ үйге әкелінеді: Эдуардтың досы, қаржылық қиындыққа тап болған капитан Отто және ата-анасы мен ақшасынан айырылған Шарлоттаның қызы Оттили. Капитанның мол білімі мен жігері имениеде, әсіресе ландшафттық сәулетте бірқатар жақсартуларға ынталандырады; Шарлотта оны осыда қолдайды. Жас Оттили ұялшақ, үнсіз, сезімтал және тыныш, Шарлотта оған үй шаруашылығын басқаруды үйретеді, осы істі ол көп ұзамай толығымен өз мойнына алады. Бірте-бірте Эдуард пен Оттили бір-біріне, сондай-ақ Шарлотта мен капитан Отто да жақындап келеді. Шарлотта мен Отто бір-біріне деген махаббатын білдіреді, бірақ Шарлотта одан мұндай сезімдерден бас тартуын сұрайды. Дегенмен, Эдуард Оттилиға деген құштарлығын тоқтата алмайды. Шарлотта бұрынғы жағдайға оралуға үміттенеді, Эдуардтан Оттилияны кетіруін өтінеді; Эдуард болса, Шарлотта капитанмен жақын қарым-қатынас құрғанын ойлап, одан ажырасу мүмкіндігін күтеді. Капитан Отто үйден кетеді, ал Оттилияны беруді кейінге қалдыру үшін Эдуард алысқа кетеді. Артында қалған екі әйел әдеттегі өмірін жалғастыруға тырысады, ландшафттық жұмыстарды жалғастыру үшін жас архитекторды жалдайды. Эдуардтың кеткенінен кейін Шарлотта жүкті екенін біледі және Эдуард енді оған оралады деп үміттенеді, бірақ ол жаңалыққа қынжылады және әскери қызметін қайта бастайды. Шарлоттаның жүктілігіне байланысты үмітсіздікке түскен Оттили көбірек оқшаулана бастайды.
2-бөлік
Қазір көркейту жұмыстары ауылдық зиратқа және оған іргелес шіркеуге дейін жетті. Оттили архитекторға қосалқы шіркеуді бояуға көмектеседі, ал Шарлотта ұл табады, ол Оттоға және, әрине, оның қызы Оттилиге ерекше ұқсайды – баланың осылай тууына себеп, бізге айтуынша, екі жақты «рухани адалдықтан зардап шегу» болған. Оттили балаға күтім қарауды өз мойнына алады. Осы тұста Гете негізгі оқиғаның ішіне повесть енгізеді, онда ұқсас жағдайлар бақытты некеге алып келгенін көрсетеді. Бір жылдық үзілістен кейін Эдуард соғыстан медальдар мен құрметпен оралады. Ол қазір майор болған капитанды үйіне шақырып, Шарлоттамен ажырасуға көмектесуге тырысады, осылайша ол майор Оттомен және баласымен поместьеде тұрып, Эдуард өзі әйелімен саяхатқа шыға алады. Архитектор салған көлдің жағасында ол Оттилиді баласымен кездестіреді; олар құшақтасып, алғаш рет тікелей, физикалық құштарлықты сезінеді. Шарлоттадан ажырасатынына көз жеткізген Эдуард жоспарларын сүйіктісіне ұсынады; Оттили шешімді Шарлоттаға қалдырады. Эдуардпен қайта кездескеніне қуанған Оттили, көлден қайықпен үйге қайтуға асығып, баласын суға түсіріп алады, ол қайыққа отырғанда суға батып кетеді. Шарлотта оқиғаға өзінің тартыншақтығын кінәлейді, соңында ажырасуға келіседі, бірақ майорға нақты жауап бермейді. Баланың өлімінен кейін Эдуард Оттилимен қарым-қатынасқа кедергі келтіретін соңғы нәрсенің жойылғанын сезінеді, бірақ Оттили өзін кінәлі санап, махаббатынан бас тартуды қалайды. Эдуард оны тағы бір кездесуге иктергеннен кейін, олардың өзара тартылысын еңсеру мүмкін емес екенін түсінеді. Ол сөйлеуді және тамақтануды тоқтатады, содан кейін қайтыс болады; Эдуард та өмірге деген құштарлығын жоғалтып, дүниеден өтеді. Шарлотта оны Оттили салған шіркеуде, сүйіктісінің қасына жерлейді.
Уолтер Бенджаминнің "Көрікті афинитеттер" атты очергі
Вальтер Бенджаминнің 1920-1921 жылдар шамасында жазған бұл эссесін австриялық сыншы Хьюго фон Хоффмансталь "толыққанды салыстыруға келмейтін" деп сипаттады. Ол Бенджаминнің әдеби нысанасын қарқынды диалектикалық делдалдық процесіне салуының көрнекті мысалы ретінде белгілі. Эсседе, Гетенің прозалық стилі мен мақсатына шабуыл жасай отырып, Бенджамин мифтік ойлаудың (оның Гете прозасында көрініс табатынын айтады) жоғарылап өту мүмкіндігін, әлі кездеспеген (және, принцип бойынша, көзге елестетілмейтін) "еркіндік" мүмкіндігіне жақтаушылық етеді. Бенджамин осы тәжірибені көбінесе өнерде іздейді, оның пікірінше, мифтің күшінен тек өнер ғана делдалдық арқылы асып түсе алады.
Бейімделулер
1974 жылы Шығыс Германияда түсірілген осы атаудағы фильмді Зигфрид Кюн DEFA киностудиясы үшін түсірген. Фрэнсис Форд Коппола клиникалық маниакалды депрессия мен аяқталмаған «Апокалипсис қазір» туындысының мазасыздығына берілген күйде, және оның сүйіктісі, сценарист Мелисса Мэтисонның ықпалында болып, «Гетенің таңдаулы туыстықтарының он сағаттық 3D фильмдік нұсқасын жасауды» ұсынды. Джон Банвиллдің 1982 жылғы «Ньютон хаты» романы оқиғаны Ирландияға бейімдеген. Гордон Берджесс жасаған сипаттаманы 1992 жылғы сәуір айындағы «Неміс өмірі мен әдебиеті» журналында кездестіруге болады. Рудольф Томенің 1986 жылғы «Таро» фильмі «Таңдаулы туыстықтар» романының негізінде түсірілген. 1993 жылы британдық драматург Том Стоппардтың «Аркадия» пьесасы «Таңдаулы туыстықтар» ромасының қазіргі заманғы нұсқасы, бірақ өзгешелігі бар. Пьеса қазіргі заманда да, 1809 жылғы Гете заманында да өтеді; кейіпкерлер аздап өзгертіледі, мысалы, «Капитан» «Теңізші капитанға» айналады; ал химиялық туыстық термодинамиканың екінші заңы, хаос теориясы және басқа да тақырыптар туралы пікірталас арқылы пьесада жаңартылады; алайда пьеса кейіпкерлердің реактивті тұлғалар екенін және кейіпкерлер арасындағы өзара әрекеттесудің «қызуы» сияқты идеяларды талқылайды. Робин Гордонның 1995 жылғы «Желдегі жапырақтар» әңгімесі Эдвард пен Шарлоттаны академиялық жұбай ретінде қазіргі Англияға бейімдейді. 1996 жылы Паоло мен Витторио Тавиани режиссерлік еткен «Таңдаулы туыстықтар» фильмі түсірілді. 2009 жылы Себастьян Шиппердің «Тамыз айында» фильмі Гете романының негізінде түсіріліп, оқиғаны қазіргі Германияға көшіреді.
Мәдениет пен теориядағы сілтемелер
XIX ғасырдың аяғындағы социолог Макс Вебер, Карл Маркс теориясынан ерекшеленетін капитализмнің дамуын сипаттаудың жолын ұсынған, капитализмнің өсуін экономикалық материалдың тұрғысынан емес, бірқатар әлеуметтік, мәдени және тарихи таңдаулы туыстықтар немесе идеялар арасындағы байланыстар тұрғысынан сипаттады, әсіресе протестанттық жұмыс этикасында. Уолтер Бенджамин "Гетенің таңдамалы туыстық қатынастары" атты эссе жазды. 1924 жылы Neue Deutsche Beiträge басылымында жарияланған. Бұл оның неміс романтизмі туралы алғашқы маңызды очерктерінің бірі. 1933 жылы Рене Магритт "Таңдамалы туыстықтар" атты суретті суретке түсірді. Француздық жаңа толқын режиссері Франсуа Труфоның 1962 жылғы "Жюль мен Джим" фильмінде екі ер кейіпкердің бірі, Джим, досы Жюльге барады, кітапты қарыз алады, бірақ Жюльдің әйелі Кэтрин кенеттен оны қайтаруды сұрайды. Содан кейін ол Джимнің сүйіктісі болады. Майкл Ондаатжедің "Анилдің арбағы" романында кітап басқа романдармен бірге Шри-Ланка ауруханасының дәрігерлер ортақ бөлмесіне қойылғаны, бірақ оқылмағаны айтылады. Гюнтер Грасстың "Қыстақ барабан" атты алғашқы романында "Таңдамалы туыстықтар" - негізгі кейіпкер Оскар басшылыққа алатын екі кітаптың бірі, Распутин туралы кітаппен бірге. Морис Барнингтің "Мысықтың бесігі" романында (Хайнеман, 1925) Элси Лоулесс (Волтер мен Бернардтың әйелдерінен басқа әйелдерге деген қызығушылығына қатысты) күлкілі және дәл пікір айтады: "Бұл "таңдамалы туыстықтар" жағдайы емес пе?" Сцена 1901 жылы король Эдуард VII-нің таққа отырғызылуынан кейін орын алады.