Кіріспе

Саңырауқұлақтар филамы, паразиттік саңырауқұлақтар тобы.

Микроспоридиялар – спора түзетін бір жасушалы паразиттердің тобы. Бұл споралардың құрамында спираль тәрізді поляр түтігі спораның апикальді бөлігінде бекіту дискісімен аяқталатын экструзия аппараты болады. Бұрын олар протозоалар немесе протистер саналған, бірақ қазір саңырауқұлақтар немесе саңырауқұлақтарға жақын туысқан топ екені белгілі. Бұл саңырауқұлақ микроорганизмдері – иесі жасушаларын жұқтыру үшін ерекше механизмді пайдаланатын міндетті эукариоттық паразиттер. Түрлеріне атау беріледі. Микроспоридиялар тек жануарлардың иесінде кездеседі, ал жануарлардың барлық негізгі топтары микроспоридияларды қонақ етеді. Көбінесе жәндіктерге жұғады, бірақ қыбыршақтылар мен балықтардың кең таралған ауруларына да себеп болады. Атаулы микроспоридия түрлері әдетте бір иесі түрін немесе жақын туысқан таксондар тобын жұқтырады. Түрлердің шамамен 10 пайызы омыртқалы жануарлардың паразиті болып табылады, олардың көпшілігі мүмкіндікшіл, және адамдарда микроспоридиозды тудыруы мүмкін. Жұққаннан кейін олар иелеріне әртүрлі әсер етеді және барлық органдар мен тіндерге, әдетте, мамандандырылған микроспоридия түрлерінің әртүрлілерімен шабуыл жасайды. Кейбір түрлері өлімге алып келеді, ал кейбіреулері жәндіктерге қарсы биологиялық күресте қолданылады. Паразиттік кастрация, гигантизм немесе иесінің жынысының өзгеруі – микроспоридиялық паразитизмнің (жәндіктерде) ықтимал салдары. Паразитизмнің ең дамыған жағдайында микроспоридий иесі жасушасын толық бақылайды, оның метаболизмін және көбеюін басқарады, ксенома құрайды. Көбейту иесінің жасушаларында жүреді, олар бір жасушалы споралар арқылы жұқтырылады. Бұл споралардың мөлшері 1–40 мкм аралығында болады, оларды ең кішкентай эукариоттардың біріне айналдырады. Сүтқоректілерді жұқтыратын микроспоридиялардың мөлшері 1,0–4,0 мкм. Сонымен қатар, олардың эукариоттық геномдары ең кішкентай. "Микроспоридий" (көпше түрі "микроспоридиялар") және "микроспоридиан" терминдері топ мүшелерін атау үшін қолданылады. Microsporidium Balbiani, 1884 атауы incertae sedis мүшелері үшін жалпы туыс ретінде де қолданылады.

Медициналық әсері

Жануарлар мен адамдарда микроспоридиялар көбінесе өлімге алып келетін инфекциялардың орнына созылмалы, денсаулықты нашарлатушы ауруларды тудырады. Жұққан организмге тигізетін әсерлеріне ұзақ өмір сүру ұзақтығының төмендеуі, көбелекке қабілетсіздік, салмақ жоғалту және жалпы күш-қуаттың азаюы жатады. Микроспоридиялардың тік жолмен таралуы жиі кездеседі. Жәндіктерде тік жұқтыру көбінесе транс-овариалды таралу арқылы жүзеге асады, онда микроспоридиялық паразиттер аналық жәндіктің жұмыртқаларынан жұмыртқаларға өтеді және жұқтырған дернәсілдерде көбейеді. Amblyospora salinaria n. sp. (Culex salinarius Coquillett масасын қоздыратын) және Amblyospora californica (Culex tarsalis Coquillett масасын қоздыратын) микроспоридиялар транс-овариалды таралудың классикалық мысалдары болып табылады. Микроспоридиялар, әсіресе масаларды қоздыратын Vavraia culicis, мүмкін болатын "эволюциялық дәлелденген" малярияны бақылау әдісі ретінде зерттелуде. Anopheles gambiae (Plasmodium falciparum маляриясының негізгі таратушысы) микроспоридиялық инфекциясы маса ішіндегі маляриялық инфекцияны азайтады және масаның өмір сүру мерзімін қысқартады. Маляриямен жұққан масалардың көпшілігі малярия паразиті жұқтыруға жеткілікті деңгейде жетілместен бұрын табиғи түрде өледі, сондықтан микроспоридиялық инфекция арқылы масалардың өлім-жітімін арттыру адамдарға малярия жұқтыруын азайтуы мүмкін. 2020 жылдың мамыр айында зерттеушілер An. arabiensis-тің ішектері мен жұмыртқаларындағы симбионт Microsporidia MB, P. falciparum таралуын айтарлықтай төмендетіп, қожайын масалардың денсаулығына "көрінетін әсері жоқ" екенін және тік жолмен (мұрагерлік арқылы) таралатынын хабарлады.

Клиникалық

Адамдардағы микроспоридия инфекциялары кейде микроспоридиоз деп аталатын ауруға себеп болады. Сегіз туысқа жататын кем дегенде 14 микроспоридия түрі адамға патогенді екені анықталған. Олардың ішінде Trachipleistophora hominis бар.

Гиперпаразиттер ретінде

[[File:Parasite140019 fig4 Nosema podocotyloidis Hyperparasitic Microsporidia.tif|thumb|Гиперпаразиттік микроспоридия, Nosema podocotyloidis – дигенеяның паразиті, ал ол өзі балықтың паразиті. Сол сияқты, микроспоридия түрі Toguebayea baccigeri – дигенея, фаустулид Bacciger israelensis паразиті, ол өзі теңіз балығы, бог (Boops boops) ішегінің паразиті (Teleostei, Sparidae).

Геномдар

Микроспоридиялар – белгілі ең кішкентай (ядролық) эукариоттық геномдарға ие. Микроспоридиялардың паразиттік тіршілік салты көптеген митохондриялық және Гольджи гендерінің жоғалуына әкелді, тіпті олардың рибосомалық РНК-лары да көптеген эукариоттармен салыстырғанда кішірек. Соның салдарынан микроспоридиялардың геномдары басқа эукариоттарға қарағанда әлдеқайда кіші. Қазіргі кезде белгілі микроспоридиалдық геномдардың мөлшері 2,5 – 11,6 Мб, олар 1848 – 3266 ақуызды кодтайды, бұл көптеген бактериялардың көрсеткіштерімен шамалас. Көлденең гендік ауысу (КГА) микроспоридияларда көп рет болған сияқты. Мысалы, Encephalitozoon romaleae және Trachipleistophora hominis геномдарында жануарлар мен бактериялардан, ал кейбіреулері тіпті саңырауқұлақтардан алынған гендер бар. 911 кешенінен өзге, ДНК жөндеу механизмінің басқа да компоненттері кездеседі, бұл микроспоридияларда ДНК зақымдануын жөндеу процесі жүруі мүмкін екенін көрсетеді.