Нацисттік сот судьясы және тергеуші Георг Конрад Морген

Кіріспе

Георг Конрад Морген (8 маусым 1909 – 4 ақпан 1982) – нацистік концлагерьлерде жасалған қылмыстарды тергеген СС офицері, соткер және адвокат. Ол СС штурмбаннфюрері (майор) шеніне дейін көтерілді. Соғыстан кейін Морген бірнеше антинацистік сот процесінде куәгерлік берді және Франкфуртта заңгерлік қызметін жалғастырды. Морген "Blutrichter", яғни "қан төреші" деп танымал болды, себебі ол өлім жазасын кесуге уәкілетті сот жүйесінің құрамында болған. Бұл терминді қате аударғандықтан оған "Қанқұс судья" деген лақап ат қойылған болуы мүмкін, ол әділдікке жетудегі нық қадамдары мен талмайтындығы үшін айтылған.

Ерте өмір және әскери қызмет

Франкфурт теміржолшысының ұлы Морген Франкфурт университетін және Гаага халықаралық құқық академиясын бітіріп, кейін Штеттинде судья болды. Морген 1933 жылғы 1 сәуірде нацистік партияға, ал наурыз айында СС-ке қосылды. Ол Гитлер жастарының ықпалымен, шамадан тыс дене жазасы қолданғаны үшін айыпталған мұғалімді ақтағаны үшін қызметтен босатылды. Соғыс басталғанда, ол Вафен-СС қатарына еніп, негізгі әскери дайындықтан өтті. 1940 жылы Францияға басып кіргеннен кейін демобилизацияланып, СС Әділет басқармасында судья болып жұмыс істеді, ол оны Краковтағы сотына жіберді. Краковта ол бірнеше жоғары лауазымды СС офицерлерін сыбайлас жемқорлық үшін тергеді, оның ішінде Генрих Гиммлердің жақын досы және Ева Браунның болашақ күйеу інісі Герман Фегелейн. Сонымен қатар, ол Фегелейннің серігі Ярослава Мировсканың поляк астыртын қозғалысының қос агенті екенін анықтады. Морген ауыстырылу туралы өтініш білдіргеннен кейін, Гиммлер оны керісінше, бөтен нәсіл өкілімен жыныстық қатынас жасағаны үшін СС офицерін ақтағаны үшін, сондай-ақ Гиммлердің ісіне араласуы үшін босатып жіберді. Ол Шығыс майданындағы «Викинг» дивизиясына жіберілді. Алайда, 1943 жылдың ортасында Гиммлер Моргенді концлагерь жүйесіндегі сыбайлас жемқорлықты тергеп-соттау үшін шақырды. Ол олардың жеке пайдаға алу үшін құрбандардан тонауын қанағаттандырмады және олардың мүлікті мемлекетке беруін қалады. Моргеннің тергеулері Карл Отто Кохтан, Бухенвальд пен Майданек лагерьлерінің комендантынан, Кохтың әйелі Ильза Кохтан, садистік СС офицері Мартин Сомерден және Бухенвальд лагерінің дәрігері Вальдемар Ховеннен басталды. Қылмыстарға ұрлық, әскери тәртіпсіздік және кісі өлтіру кірді. Кох сотталып, сотталып, соғыс аяқталар алдында жазаланды. Соғыстан кейінгі куәлігінде Морген Фрау Кохтың адам терісінен жасалған шамдар туралы әңгімелердің аңыз екенін мәлімдеді: ол жеке өзі Бухенвальд маңындағы Кохтың үйін тінтіп, ондай ештеңе таппады. Кейін ол американдық журналист Джон Толандқа соғыстан кейін одақтас тергеушілердің екі рет ұрып-соғуымен және қорқытуымен бұл оқиғаны жоққа шығаруға тырысқанын айтты. Концлагерь офицерлерін соттауға қоса, Морген Адольф Эйхманды тұтқындауға ордер іздеді, өйткені Эйхманның өзі Иерусалимдегі сотта растады, бірақ Моргеннің өтініші қабылданбады. 1943 жылдың жаз айының соңында және күзінде Морген, Моргенге беймәлім, «Рейнхард» операциясының жойғырту орталықтарының бастығы болған Кристиан Вирттың Люблин маңында еврейлердің мас тойына қатысуға СС офицерлеріне рұқсат бергені туралы қауесеттерді зерттеді. Тергеу барысында ол Вирттің құрбандардан жиналған көптеген киімдер мен құнды заттарды жинау орталығын басқарып отырғанын көрді. Бірде Люблинге барған Морген «Жеміс жинау» операциясының салдарына куә болды: Люблин аймағындағы үш үлкен (Майданек, Пониатова және Травники) және бірнеше кіші еврей еңбек лагерьлерінің жойылуы. Операцияны алдын ала қауіпсіздік шарасы ретінде Химмлер бұйырған, себебі тұтқындар қару-жараққа ие болды және айналасындағы ормандарда белсенді коммунистік партизандармен байланысқа түсті. Шын мәнінде, әр лагерьдегі яһудилерге қарсылық көрсетуге мүмкіндік болмады және ешкім зардап шекпеді; және содан кейін екі күн бойы жүзеге асырылған жаппай жазалаулар кезінде шамамен 43000 ер және әйел тұтқын атып өлтірілді. Морген қырғыннан кейінгі күні келді. Ол куәгерлердің куәліктерінен есеп дайындады, оның бір бөлігі Нюрнбергте Эрнст Кальтенбруннерді тергеу алдындағы тергеу кезінде оқылды: «ерлер бірінші болып бір траншеяға түсті, ал кейін жалаңаш әйелдер өздерінің жеке траншеяларына түсті, барлығы траншеялар арқылы үнсіз және әділ түрде өтті, сондықтан өлім жазалары өте тез орындалды». (Моргеннің өзі қырғын кезінде болды және өнеркәсіпші Уолтер Тоббенстің араласуына жол бермеуге тырысты деген мәлімдемелер негізсіз.) Аушвицте жұмыс істейтін бір тіс дәрігерінің әйеліне жіберген екі пакеті тіс алтыны пошта инспекторлары тәркілеп, Моргенге тергеу үшін тапсырылды. Ол алтынның Холокост құрбандарынан жиналған болуы керектігін түсінген Морген Аушвицке тергеуші топ жіберді, кейіннен өзі де сонда барып, Биркенаудағы өлім-жітім орталығын мұқият аралап шықты. Оның тергеуі көпшілікке танымал болмады, ал дәлелдік файлдар сақталған ғимарат өртеліп кетті. Ол еврейлерді жаппай қыруды қудалай алмағанымен, ол соғыстан кейін Гитлердің бұйрығымен заңдастырылған деп түсіндірді, ол әлі де лагерь коменданты Рудольф Хессті және лагерь гестапосының бастығы Максимилиан Грэбнерді қылмыстар үшін қудалауға барды. Моргеннің тергеуі ақыры Генрих Гиммлер тоқтатып, оны басқа қызметке тағайындады. Кейбір СС офицерлері оны концлагерьге жіберуді қалаған.

Born to a railwayman in Frankfurt, Morgen graduated from the University of Frankfurt and The Hague Academy of International Law, before becoming a judge in Stettin. Morgen joined the Nazi Party on 1 April 1933, and had joined the SS in March. He was dismissed for acquitting a teacher who had been brought up on charges of excessive corporal punishment, probably at the instigation of the Hitler Youth. At the outbreak of the war, he entered the Waffen SS and was sent for basic military training. After the invasion of France in 1940, he was demobilized and employed as a judge in the SS Judiciary, which assigned him to its court in Kraków. In Kraków he investigated several highly placed SS officers for corruption, including Hermann Fegelein, a favorite of Heinrich Himmler's and the future brother in law of Eva Braun. He also exposed one of Fegelein's co conspirators, Jaroslawa Mirowska, as a double agent for the Polish underground. After requesting a transfer, Morgen was instead dismissed by Himmler, ostensibly for acquitting an SS officer of the racial crime of sexual relations with an alien race, but also perhaps for meddling in Himmler's affairs. He was punished by being sent to the Wiking Division on the Eastern Front. However, in mid 1943, Himmler recalled Morgen to investigate and prosecute corruption in the concentration camp system, displeased by SS officers looting from victims for self gain. He instead preferred that they handed over the property to the government. Morgen's investigations began with Karl Otto Koch, the commandant of Buchenwald and Majdanek, Koch's wife Ilse Koch, sadistic SS NCO Martin Sommer, and Buchenwald's camp doctor Waldemar Hoven. Charges included theft, military insubordination, and murder. Koch was tried, convicted, and executed shortly before the end of the war. In post war testimony, Morgen claimed the stories of Frau Koch's fetish with lampshades made of human skin were merely a legend: he had personally searched Koch's home near Buchenwald and found nothing of the kind. He later told the American journalist John Toland that he persisted in denying the story while being threatened with beatings and while actually being beaten twice by his Allied interrogators after the war. In addition to prosecuting concentration camp officers, Morgen sought an arrest warrant for Adolf Eichmann, as Eichmann himself confirmed at his trial in Jerusalem, but Morgen's request was rejected. During the late summer and fall of 1943, Morgen looked into rumors that Christian Wirth – who was, unbeknownst to Morgen, supervisor of the extermination centers of Operation Reinhard – had permitted SS officers to participate in a drunken Jewish wedding near Lublin. Investigating, he found Wirth presiding over a collection center for vast quantities of clothing and valuables from the victims. On one visit to Lublin, Morgen became an accidental witness to the aftermath of Operation Harvest Festival: the liquidation of three large (Majdanek, Poniatowa, and Trawniki) and several smaller Jewish labor camps in the Lublin area. The operation, ostensibly a preemptive security measure, was said to have been ordered by Himmler on the grounds that the inmates had obtained weapons and made contact with communist partisans active in the surrounding forests. In fact the Jews in each camp were disarmed with negligible resistance and no casualties; and during the mass executions which followed, carried out on the spot over a two day span, some 43,000 male and female prisoners were shot. Morgen arrived the day after the massacre had ended. He compiled a report from the testimony of eyewitnesses, a portion of which was read out in the pre trial interrogation of Ernst Kaltenbrunner at Nuremberg: "the men went first, filing into one trench, and later the nude women had their own separate trenches all passed silently and methodically through the trenches, so the executions went very quickly." (Claims that Morgen was present at the massacre itself, and tried to prevent the industrialist Walter Toebbens from intervening, are unfounded.) Two packages of dental gold, sent by an Auschwitz dental technician to his wife, had been confiscated by postal inspectors and passed on to Morgen for investigation. Realizing that the gold must have been collected from Holocaust victims, Morgen sent an investigative team to Auschwitz and later visited himself, receiving a thorough tour of the killing center at Birkenau. His investigation was not popular, and a building where evidence files were stored was burned down. Although he could not prosecute the mass extermination of Jews – which, as he explained after the war, was legalized by order of Hitler – he still went on to prosecute the camp commandant Rudolf Höss and the Chief of the camp Gestapo, Maximilian Grabner, for crimes including murder. Morgen's investigations were eventually halted by Heinrich Himmler, who assigned him to a different position. Some SS officials had wanted him sent to a concentration camp.

Соғыстан кейінгі

Соғыстан кейін Морген Нюрнбергтегі Халықаралық әскери трибуналда нацистік соғыс қылмыскерлерінің сотында, WVHA сотында және 1965 жылы Франкфурт-на-Майндағы Аушвиц сотында қорғаушы куә ретінде танысқа келді. Морген соғыстан кейін оның қудалануы жаппай қырып-жоюға бөгет қоюға бағытталған әрекет болғанын мәлімдеді, ал екі ғалым (Моргеннің өмірбаянын жазған Херлинде Пауэр Студер мен Дэвид Веллеман) бұл түсіндірмені қолдаған дәлелдерге сүйене отырып, сенімді деп тапты. Дегенмен Моргеннің қарсылығының себебін күмәндануға болады, және ғалымдар Моргеннің «концентрациялық лагерь жүйесін принцип бойынша емес, оның жеке адамдарға тигізген сыбайлас жемқорлық әсері үшін өкіндіргенін» атап өтті. Нюрнберг процестерінен кейін ол Франкфуртта заңгерлік қызметін жалғастырды, бірақ бұрын 1946 жылдың 28 қаңтарында Людвигсбургте қатыгездікпен ұрып-соғып, тұтқындалған жоқ. SS-тегі мүшелігі мен жоғары шеніне байланысты ол 1948 жылы денацификация трибуналына жеткізілді. Ол өзін «әділеттілікке қызмет ету үшін» заңгер болғанын айтып қорғады және сотқа «адамзатқа қарсы қылмыстарға» қарсы күрескенін мәлімдеді. Моргеннің ұстанымына қарамастан, сот оны «Entlastete» (ақталған) деп таныды, өйткені ол тергеу кезінде өзін қауіпке ұшыратқан. 1950 жылы оған қарсы сот процесін Норд-Вюртемберг облыстық соты қайта қарады. Бұл жолы ол «Mitläufer» (ілесуші) ретінде айыпталды, бірақ бостандыққа шықты. Сонымен қатар, Франкфурт-на-Майн облыстық соты Моргенге қатысты үш сот тергеуін бастады. Ол венгр еврейлерін депортациялауға қатысқандығы және Бухенвальдтағы ресейлік соғыс тұтқындарына медициналық тәжірибелер жасауға қатысқандығымен айыпталды. Дәлелдердің жетіспеуіне байланысты, оған қылмыстық іс қозғалмады. Морген «World at War» телесериалында, соның ішінде «Гитлер Германиясы: Тотал соғыс 1939–1945» бағдарламасында (DVD жинағындағы 5-бөлім, 1-диск) пайда болды. Соңғысында ол Германияның соғыс жеңіліп қалғаны анық болғанда неге соғысып жатқанын түсінбейтінін айтты және режимнің басшыларын кінәлады. Морген 1982 жылдың 4 ақпанында қайтыс болды. Герман Флорштедт – Майданек коменданты; өлім жазасына кесілді; 1945 жылы атқарылған болуы мүмкін. Амон Гётт – Краков Плашов концлагерінің коменданты, сыбайлас жемқорлық және қатыгездік айыптарымен қызметтен алынды. Германияның жеңіліске ұшырауына байланысты кейіннен айыптар алынып тасталды. Гётт психиатриялық ауруханаға ауыстырылды. Ол АҚШ әскерлерімен тұтқындалды және Польшаға экстрадицияланды, онда ол 1946 жылы атқарылды. Максимилиан Грэбнер – Аушвицтегі саяси бөлімнің басшысы, кісі өлтіруге айыпталды, бірақ сотталмады. Грэбнер 1948 жылы Польшада атқарылды. Адам Грюневальд – Герцогенбуш концлагерінің коменданты; тұтқындарды қатыгездікпен ұстағаны үшін кінәлі деп танылды және 3,5 жылға бас бостандығынан айырылды, бірақ кейіннен жазалау бөліміне жіберілді; 1945 жылы шайқаста қаза тапты. Герман Хакман – Майданектегі күзетпен ұстаудың басшысы – кісі өлтіргені үшін өлім жазасына кесілді, бірақ соңынан жазалау бөліміне жіберілді; 1947 жылы Бухенвальд процесінде өлім жазасына кесілді, бірақ кешірілді; 1955 жылы босатылды; 1981 жылы Майданек процесінде тағы 10 жылға бас бостандығынан айырылды; 1994 жылы қайтыс болды. Вальдемар Ховен – Бухенвальдтың бас штурмфюрері, 1943 жылдың қыркүйегінде Хауптшарфюрер Рудольф Кёлерді өлтіргені үшін тұтқындалды; 1945 жылдың наурыз айында қамақтан босатылды; Дәрігерлер процесінде сотталды және 1948 жылы атқарылды. Карл Отто Кох – Бухенвальд пен Майданек коменданты – үш рұқсатсыз кісі өлтіруі, соның ішінде Вальтер Крамерді өлтіруі және қарақшылық жасағаны үшін 1945 жылы атқарылды. Рудольф Кёлер – Бухенвальдтың бас штурмфюрері, Кохпен бірге айыпталды; 1943 жылы Вальдемар Ховен қамауда өлтірді. Карл Кюнстлер – Флюсенбург концлагерінің коменданты – мас болуы және әдепсіздігі үшін жұмыстан босатылды; 1945 жылы шайқаста қаза тапқан болуы мүмкін. Ханс Лориц – Ораниенбург коменданты – еріксіз кісі өлтіруге күдікпен іс қозғалды; 1946 жылы қамауда өзіне-өзі қол жұмсады. Александр Пьорковский – Дахау концлагерінің коменданты – кісі өлтіруге айыпталды, бірақ сотталмады; Дахау процесінде өлім жазасына кесілді және 1948 жылы атқарылды. Мартин Сомер – Бухенвальдтың бас штурмфюрері және іздесіз садист және кісі өлтіруші, Кохпен бірге айыпталды; жазалау бөліміне сотталды және Ресей майданына ауыстырылды, жарақат алды; кейін түрмеде отырды, бірақ 1988 жылы қарттар үйінде қайтыс болды.

After the war, Morgen was a witness for the defense at the trial of Nazi war criminals at the International Military Tribunal in Nuremberg, the WVHA trial, and the 1965 Auschwitz trial in Frankfurt am Main. Morgen claimed after the war that his prosecutions were an attempt to impede the mass extermination, and two scholars (Herlinde Pauer Studer and David Velleman, who wrote a biography about Morgen) found this explanation credible in light of the evidence. However, the reason for Morgen's opposition can be questioned, and the scholars noted that Morgen "deplored the concentration camp system not in principle but for its corrupting effects on individuals who went on to commit individual crimes." After the Nuremberg trials, he continued his legal career in Frankfurt, though not before he was himself brutally beaten, arrested and taken into custody on January 28, 1946, in Ludwigsburg. Because of his membership and high rank in the SS he was brought before a Denazification tribunal in 1948. He defended himself with the claim he had become a lawyer "to serve justice" and told the court he had fought against "crimes against humanity". Despite Morgen's position, the court decided to classify him as an Entlastete (innocent) since he'd put himself at risk during his investigations. A revision of the trial against him took place in 1950 by the district court of Nord Württemberg. This time, he was indicted as a Mitläufer (follower), but he remained a free man. Additionally, the district court of Frankfurt am Main opened three legal investigations against Morgen. He was accused of involvement in the deportation of Hungarian Jews and of participating in a medical experiment on Russian prisoners of war in Buchenwald. In the absence of evidence, he was not prosecuted. Morgen appeared in the TV series "World at War", including in the programme "Hitler's Germany: Total War 1939 1945" (Part 5 DVD 1 in the DVD boxed set). In the latter, he said he could not understand why Germany kept fighting when it was obvious that the war was lost, and blamed the leaders of the regime. Morgen died on 4 February 1982. Hermann Florstedt – Commandant of Majdanek; sentenced to death; possibly executed in 1945. Amon Göth – Commandant of the Kraków Płaszów concentration camp, removed from his position on charges of corruption and excess cruelty. The charges were later dropped due to Germany's looming defeat. Göth was transferred to a mental hospital. He was arrested there by U. S. soldiers and extradited to Poland, where he was executed in 1946. Maximilian Grabner – Head of political section in Auschwitz, accused of murder but not sentenced. Grabner was executed by Poland in 1948. Adam Grünewald – Commandant of Herzogenbusch concentration camp; found guilty of maltreatment of prisoners and sentenced to 3.5 years in prison, but later posted to a penal unit; killed in action in 1945. Hermann Hackmann – In charge of protective custody in Majdanek – condemned to death for murder but eventually posted to a penal unit; sentenced to death at the Buchenwald trial in 1947, but reprieved; released in 1955; sentenced to another 10 years in prison at the Majdanek trials in 1981; died in 1994. Waldemar Hoven – Buchenwald Hauptsturmführer, arrested for murdering Hauptscharführer Rudolf Köhler in September 1943; released from custody in March 1945; convicted at the Doctors' Trial and executed in 1948. Karl Otto Koch – Commandant of Buchenwald and Majdanek – executed in 1945 for three unauthorized murders, including that of Walter Kraemer and embezzlement. Rudolf Köhler – Buchenwald Hauptscharführer, indicted along with Koch; murdered in custody by Waldemar Hoven in 1943. Karl Künstler – Commandant of Flossenbürg concentration camp – dismissed for drunkenness and debauchery; likely killed in action in 1945. Hans Loritz – Commandant of Oranienburg – proceedings initiated on suspicion of arbitrary killing; committed suicide in custody in 1946. Alexander Piorkowski – Commandant of the Dachau concentration camp – accused of murder but not sentenced; sentenced to death at the Dachau trials and executed in 1948. Martin Sommer – Buchenwald Hauptscharführer and depraved sadist and murderer, indicted along with Koch; sentenced to a penal unit and transferred to the Russian Front and wounded; later served time in prison but died in a nursing home in 1988.