Кіріспе
1942 жылы Жапонияның Голландиялық Шығыс Үндістанға басып кіруі
Амбон шайқасы (30 қаңтар – 3 ақпан 1942) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Голландия колониясына жасалған жапон шабуылының бір бөлігі ретінде Голландиялық Шығыс Үндістанның (қазіргі Индонезия) Амбон аралында өтті. Голландия және Австралия әскерлерінің бірлескен қарсыласуына қарамастан, жапон әскерлері бірнеше күн ішінде аралды және оның стратегиялық әуежайын басып алды. Шайқастан кейін Жапон императорлық армиясы көптеген голландиялық және австралиялық соғыс тұтқындарын жаппай қырды. Соғыс аяқталғаннан кейін IJA офицерлерінің көпшілігі соғыс қылмыстары үшін сотталды.
Өмірбаян
Амбон Малуку (Молукка) аралдарында, Серам аралынан оңтүстікке қарай орналасқан. Амбон пішін жағынан "сегіздік" немесе "құм сағаты" тәрізді болуы мүмкін, ол екі түбекшенің тар мойынмен бөлінуінен тұрады, ал мойынның екі жағында ұзын, тар шығанақтар орналасқан. Лахадағы маңызды әуежай Хиту түбекшенің батысында, Амбон шығанағына қарап тұрған аралдың солтүстік бөлігінде орналасқан. Амбон қаласы шығанақтың қарсы бетінде, Лаитимор түбекшенің оңтүстік бөлігінде жатыр. Голландтік Шығыс Индияның шеткі аймақтарының бірі болғанына қарамастан, голландтар Амбонның әуе базасы ретінде стратегиялық маңызы бар екенін білген және 1941 жылдан бері оның қорғанысын нығайтып, Явадан Голландтік Шығыс Индия армиясының әскерлерін қосып отырды. Дегенмен, 1940 жылы Австралия да аралдың маңыздылығын, Жапон күштерінің солтүстіктен Австралияға шабуыл жасауы үшін ыңғайлы баспалдақ ретінде бағалаған. Голландияның эмиграциядағы үкіметімен (1940 жылы Жапонияға қатысты бейтарап позиция сақтаған) келісімге отырып, Австралия Амбон мен Тимор аралдарына әскер мен жабдықтар жіберіп, голландтық қорғанысты күшейтуге келісті. Австралияның 23-ші бригадасының командирі, бригадалық Эдмунд Линд, жергілікті голланд күштерімен байланыс жасау үшін австралиялық әскери байланыс бөлімшелерінің болмауы, сондай-ақ австралиялық әскерлерге қолжетімді өрттік күш пен әуе күштерінің жетіспеуіне байланысты Амбонға әскер жіберу туралы маңызды алаңдаушылықтар білдірді. 1941 жылдың 14 желтоқсанында "Gull Force" құрамындағы 1090 сарбазды тасымалдаған голландтық "Both", "Valentijn" және "Patras" кемелері Дарвинден шығып, 17 желтоқсанда Амбонға жетті. 1942 жылдың 12 қаңтарында күш-жігермен келген "Bantam" эскорт тобы 15-16 желтоқсандағы шабуылдар кезінде 18 желтоқсанға дейін қалып қойды.
Жаяу әскер
1941 жылғы 8 желтоқсанда соғыс басталғанда Амбон гарнизонында Нидерландтардың Шығыс Индия армиясының (KNIL) 2800 сарбаздан тұратын Молукк бригадасы орналасқан еді. Гарнизон нашар жабдықталған және жеткілікті даярлықтан өтпеген, бұл Нидерландтың нацистік Германияға жеңіліп, оккупацияға түсуінің салдарынан болды. KNIL бөлімшелерінде радио болмады, олар стационарлық телефон байланысы мен жазбаша хабар алмасуға тәуелді болды. Олардың арасында 300-дей жартылай даярланған резервшілер де болды. Австралия армиясының подполковник Леонард Роуч басқаратын 1100 сарбаздан тұратын "Галл" күштері 17 желтоқсанда келді. Бұл күш Австралияның 8-ші дивизиясының 2/21-ші батальонынан, сондай-ақ бірнеше дивизиялық артиллерия және қолдау бөлімшелерінен құралды. Капиц Амбондағы одақтас күштердің бас қолбасшысы болып тағайындалды. "Галл" күштері Амбонға түскен күні Роуч Линдтің айтқандарымен келісетін алаңдаушылықтарын білдірді. Роуч барлау миссияларының жетіспеушілігі, медициналық жабдықтар, танкке қарсы қарулар және далалық артиллерияның болмауына алаңдады. Бұл сұраныс 1941 жылғы 23 желтоқсанда қайталанды, бірақ Армия штабы одан бас тартып, қолда бар жабдықтармен қорғану қажеттігін қайта баяндады. 1942 жылғы 6 қаңтарда, солтүстіктегі Нидерланд және Ұлыбританияның аумақтары Жапонияның басып алуына ұшырағаннан кейін және жапондық авиация Амбонды бомбалағаннан кейін, Роуч Армия штабына тағы да алаңдаушылықтарын жеткізіп, күштерінің күшейтусіз бір күннен артық тұра алмайтынын мәлімдеді. Осы хабарламадан кейін Роуч қолбасшылықтан алынып, 14 қаңтарда подполковник Джон Скотт оның орнына тағайындалды. Бұл қолбасшылықтың ауысуы маңызды проблемаларды тудырды, өйткені Скотт Амбондағы жағдай туралы ешқандай алдын ала білімі болмады және "Галл" күштерінің көп бөлігімен таныс емес еді. Қаңтар айының басынан соңына дейін "Галл" күштерінің көптеген сарбаздары безгек пен дизентерияға шалдықты. Капицтің штаб-пәтері Пасо мен Амбон қаласының арасындағы Халонгта орналасқан еді. Оның құрамында төрт бронеавтомобиль, ұшаққа қарсы пулемет бөлімі және 40 мм ұшаққа қарсы (АА) төрт зеңбірек болды. KNIL күштері Лаитимордың оңтүстік жағалауы қону үшін тым қиын екеніне және кез келген шабуыл шығыста, Багуала шығанағы маңында болуы мүмкін деген сенімде, майор Х. Х. Л. Тиландтың басшылығымен Пасо маңында шоғырландырылды. Хитудың солтүстігіндегі ықтимал қону орындарында шағын KNIL отрядтары орналасқан еді. 2/21-ші батальонның екі ротасы мен 300 голланд сарбазы майор Марк Ньюберидің басшылығымен Лаха әуежайында орналасқан. Олармен бірге голландтық артиллериясы да болды: төрт 75 мм далалық зеңбірек, төрт 37 мм танкке қарсы зеңбірек, төрт 75 мм әуеге қарсы (АА) зеңбірек, төрт 40 мм АА зеңбірегі, АА пулемет взводы және АА пулемет батареясы. Алайда Скотт пен австралиялық әскерлердің қалған бөлігі Амбон шығанағынан шабуыл жасалса, Лейтимор түбегінің батыс бөлігінде шоғырландырылды. "А" ротасының 2/21-ші батальоны мен бір KNIL ротасы Эриде, шығанақтың оңтүстік-батыс жағында орналасқан. 2/21-ші батальонның пионерлік взводы Маунт-Армстронг маңындағы платода, голландтық авиацияға қарсы пулемет бөлімімен бірге орналасқан. Австралиялық шағын отрядтар Латимордың оңтүстік-батыс ұшындағы Латухалатта және Эридің солтүстігіндегі Батуансук мысында орналасқан. "Галл" күштерінің штабы мен стратегиялық резерві "D" ротасы Нона платосынан Амахусу жағажайына дейінгі, Эри мен Амбон қаласының арасындағы сызықта орналасқан.
Әуе күштері
Одақтастардың қолданыста аз ұшақтары болды. KNIL Әуе қызметі No. 2 эскадрильясын, IV топ (2 Vl. G. IV) Явадан Лахаға жіберді. Бастапқы төрт Брюстер F2A Буффалоның екеуі Амбонға жол бойы апатқа ұшырады. Австралия Корольдік Әуе күштері (RAAF) No. 13 және No. 2 эскадрильяларынан 12 Lockheed Hudson Mk 2 жеңіл бомбалаушы ұшақтарын, командир Эрнест Скотттың (ол подполковник Джон Скоттпен туыс емес) басшылығымен аймаққа жіберді. Бір эскадрилья Лахада, ал екіншісі көршілес Буру аралындағы Намлеаға орналастырылды. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің 10-шы патрульдік қанаты 23 желтоқсаннан бастап Халонг гидроұшақ станциясында орналасқан. Wing штабы 9 қаңтарда Яваға көшті, бірақ американдық Catalina ұшақтары 15 қаңтарға дейін Халонгтан патрульдеуді жалғастырды, содан кейін әуе шабуылы салдарынан үш патрульдік ұшақ жойылды және бірнешеуі зақымдалды. Одақтастар базаны тастап кетті, себебі ол тым осал болды. Wing-тің гидроұшақтары патрульдеуге көмектесті, бірақ 8 қаңтардан кейін кетіп қалды. Вильям Б. Престон мен Heron тендерлік патрульдері оңтүстікке қарай 5 ақпанға дейін жалғасты. Нидерланды Корольдік Әскери-теңіз әуе қызметі (Marineluchtvaartdienst) Амбон/Халонгтан патрульдеді; GVT 17 Catalina гидроұшақтарымен соғыс басталғаннан 14 қаңтарға дейін патрульдеуді жалғастырды, содан кейін Яваға жіберілді. АҚШ Әскери-теңіз күштері мен RAAF ұшақтары қаңтардың соңғы күндері Амбон/Лахаға бірнеше өте қауіпті эвакуациялық рейстер жасады, себебі одақтас күштер жапон күштеріне әуедегі басымдығынан айырылды.
Әскери-теңіз күштері
, Нидерланд Корольдік Әскери-теңіз флотының мина қоятын кемесі, қаңтар айының басында Амбон аймағына миналар қойғаннан кейін Амбонды тастап кетті. Қаңтар айының ортасына қарай, мина іздеуші USS Heron Амбондағы жалғыз одақтас әскери кеме болып қалды.
Жапония
2-таралымдық дивизия операцияны қолдау үшін белгіленді. 1942 жылдың 24 қаңтарында екі авианосец – жапондық «Хирю» және жапондық «Сору» Амбонға шабуыл жасады. Олар 54 ұшақты (18 B5N2 "Кейт" торпедотасушы бомбалаушы, 18 D3A1 "Вал" пикируші бомбалаушы және 18 A6M2 "Зеро" истребитель) ұшырып, Амбондағы порттық құрылыстар мен ғимараттарды бомбалады. Ешқандай шығынға ұшырамады. Авианосецтер флоты 1942 жылдың 25 қаңтарында 30 қаңтардағы шабуылға дейін Даваоға, Филиппинге қайтып келді.
30 қаңтар
6 қаңтардан бастап Амбонға жапондық ұшақтар шабуыл жасады. Одақтас әскерінің ұшақтары жақындап келе жатқан жапондық флотқа қарсы бірнеше рет ұшып өтті, бірақ көп нәтижеге жете алмады. 13 қаңтарда лейтенант Бруэрс пен сержант Бланс басқарған екі Brewster Buffalo истребителі 10 Mitsubishi A6M Zero истребителінің тобына шабуыл жасады. Бруэрстің ұшағы зардап шегіп, өртеніп кетті, бірақ ол басқару мүмкін болмай қалғанша шабуылдауын тоқтатпады, сосын ұшақты тастап, парашютымен теңізге құлады. Бланс та атып түсірілді, бірақ ол да парашютын пайдаланып, Амбондағы ағаштарға құлады. Екеуі де құтқарылды. Бруэрс ауыр күйік шақты, ал Бланс 17 түрлі жарақат алды. Халонгтағы теңіз авиациялық базасы жапондық әуе шабуылдарынан пайдасыз болып, қаңтардың ортасында голланд және АҚШ теңіз күштері тастап кетті. 30 қаңтарда шамамен 1000 жапондық теңізші және IJA әскері солтүстік жағалаудағы Хиту-ламаға десант түсірді. 228-ші полктің қалған бөлімдері Лейтимор түбегінің оңтүстік жағалауына қонды. Жапондық жер күштерінің саны одақтастардан көп болмаса да, жапондықтар әуеден қолдау, теңіз және дала артиллериясы, сондай-ақ танктері бойынша үлкен артықшылыққа ие болды. Сол күні одақтас ұшақтары кері қайтарылды, бірақ RAAF жердегі қызметкерлері қалды. Жапондық десанттан кейін бір күн ішінде олардың маңындағы голландтық бөлімдері жойылды немесе Пасоға қарай шегінді. Хитудағы көпірлерді жаруға бұйрық орындалмады, бұл жапондықтардың жылдам ілгерілеуіне себеп болды. Екінші десант толқыны Латимордың оңтүстік-шығысындағы Хутумори және Пасоға жақын Батугонгқа түсті. Австралиялық жаяу әскеріндегі бір взвод Нона платосындағы пионерлерді нығайту үшін жіберілді. Пасодағы қорғаныс солтүстік және батыстан шабуылдарды тойтару үшін жоспарланған, бірақ енді оңтүстіктен шабуылға ұшырады. Пасодан KNIL взводы Батугонгқа жасалған шабуылды тойтару үшін бөлінді, бұл голландтық қатардағы олқылыққа әкелді. Жапондықтар бұл мүмкіндікті пайдаланып, KNIL телефон желісінің істен шығуына да көмектесті.
31 қаңтар
Батугонг 31 қаңтарда таңертең құлап, жапондықтарға Пассо позицияларының шығыс фланкін қоршауға мүмкіндік берді. Осы уақытта Капиц Эридегі Амбонез КНИЛ ротасына шабуылға ұшырауы мүмкін Кудаматида позиция алуға бұйрық берді. 31 қаңтарда түскі уақытта Капиц штаб-пәтерін Халонгтан Латериге, Амбон Багуала, Амбонға, Пассоға, Амбон Багуала, Амбонға жақындатты. Жапондықтар байланыс желілерін кесіп тастағаннан кейін Капиц пен оның бағыныштылары, соның ішінде Скотт арасындағы телефон байланысы үзілді. Хиту-Ламаға қонған жапон күштері Пассо қорғанысына солтүстік-шығыстан шабуыл жасады. Содан кейін, австралиялық ресми тарихшының сөздерімен: [а] сағат 18:00-де Пассо позициясының батысына қарай ақ ту көрсетіп, жапондықтарға бет бұрған мотоциклмен жанама вагон көрінді. Голланд рота командирлерінің бұйрығымен Пассо периметріне оқ ату тоқтатылды, әскерлерге демалуға және тамақтануға рұқсат берілді. Кімнің капитуляцияға рұқсат бергені белгісіз. Жапондықтар дереу жауап бермеді, ал компания командирлерімен өткен кездесуде Капиц пен Тиланд голланд әскерлеріне шайқасуды бастауға бұйрық берді. Бірақ Тиланд пен рота командирлері өз позицияларына оралғанда, олардың әскерлері тұтқынға алынғанын көрді және олар капитуляциялауға мәжбүр болды. Лахаға жасалған алғашқы шабуыл 31 қаңтар күні түстен кейін болды. Әуежайдың солтүстік-шығысындағы австралиялық взводқа күшті жапон күштері шабуыл жасады, бірақ олар одан қорғана алды. Жапон күштері сонымен қатар Амбон қаласына оңтүстік-батыстан жақындап келе жатты. 31 қаңтарда шамамен сағат 16:00-де жапондықтар қаланы, соның ішінде австралиялық жаралыларды эвакуациялау пунктін басып алды.
[a]t 6 p. m. a motor cycle with sidecar was seen on the road to the west of the Passo position showing white flags and travelling towards the Japanese. Firing on the Passo perimeter was suspended on the orders of the Dutch company commanders, and the troops were allowed to rest and eat. It is not clear who authorised the surrender. There was no immediate response from the Japanese, and – in a meeting with company commanders – Kapitz and Tieland ordered the Dutch troops to commence fighting. However, when Tieland and the company commanders returned to their positions, they found that their troops had been taken prisoner, and they were forced to surrender. The first land attack on Laha occurred on the afternoon of 31 January. An Australian platoon northeast of the airfield was attacked by a stronger Japanese force, which it repelled. Japanese forces were also approaching the town of Ambon from the south west. At about 16:00 on 31 January the Japanese captured the town, including an Australian casualty clearing unit.
2 және 3 ақпан
2 ақпанда (кейбір дереккөздерде 1 ақпанда) жапондық W 7 класындағы W 9 мина тазартқыш кемесі Амбон шығанағында голландтық HNLMS Gouden Leeuw мина орнатушы кемесі орнатқан минаға тиіп, батып кетті. Жапондық тағы екі мина тазартқыш кеме де миналардан зардап шекті. 2 ақпанда таңнан кейін, лейтенант Билл Джинкинс басқарған Нона үстіртіндегі негізгі австралиялық күштің айналу қаупі туды. Джинкинс Амахусуға шегінуге бұйрық берді, онда голландтардың капитуляциялағанын білді. Полковник Скотттың күштерінің орналасқан жерін анықтау мүмкін болмағандықтан, Джинкинс Амбон қаласында жапондық жоғары шенді офицерлермен бейтараптық келісім бойынша кездесуге шешім қабылдады. Олар оған Капицпен сөйлесуге рұқсат берді, ол австралиялық командирге капитуляциялау туралы кеңес беретін тағы бір хат жазды. Джинкинс Скотты іздеуге шықты. Ал осы уақытта Лахаға шабуылдаған жапон күштері күшейтіліп, одақтастарға қарсы артиллериялық оқтар, пикируші бомбалаушылар, истребительдер және жаяу әскердің тыңшылық шабуылдарымен бірге шоғырланған шабуыл басталды. Жапондықтардың жағалауға жақын биік шөп арасындағы екі одақтас позицияға жасаған түнгі шабуылы австралиялық взводпен тойтарылды. Дегенмен, 2 ақпан күні таңда жапондықтардың кең ауқымды шабуылы басталды. Сағат 10:00-ге қарай Лахада шайқаса алатын 150-ге жуық австралиялық және бірнеше KNIL қызметкері қалды, және Ньюбери оларға капитуляциялауға бұйрық берді. 3 ақпан таңында Эри маңындағы австралиялықтар күшейіп келе жатқан әуе және теңіз шабуылдарымен, жараланған австралиялықтармен, голландтықтардың келуімен, азық-түлік азайуымен және жалпы шаршаумен күресіп жатты. Лахада жапондық желеу көтерілгенін көрді. Джинкинс подполковник Скоттқа жеткенде, ол өзі жапондықтармен кездесіп, капитуляциялауға шешім қабылдаған еді. Кудаматидағы одақтастардың позициясы түстен кейін бөлек капитуляциялады.
Лаха қазасы
Соғыста одақтастардың жоғалғандары салыстырмалы түрде аз болды. Дегенмен, капитуляциядан кейін екі апта бойы IJN қызметкерлері 300-ден астам австралиялық және голландиялық әскери тұтқындарды кездейсоқ таңдап, Лаха әуежайында немесе оның жанында жазалап өлім жазасын орындады. Амбондағы Лаха әуежайында бас сауғалаған 300-ге жуық адам әуежай маңындағы төрт жеке қырғында қаза тапты. Оларды штыкпен, соққымен өлтірді немесе басын шапты. Ешкім тірі қалған жоқ. Бұл, ішінара, жапондық мина тазартқыш кеменің батып кетуіне жауап ретінде жасалды, өйткені кеме экипажының аман қалғандары осы оқиғаға қатысты. Қаза тапқандардың арасында қанатты командир Скотт және майор Ньюбери болды. Австралиялық соғыс мемориалының бас тарихшысы доктор Питер Стэнлидің сөзіне сәйкес, келесі үш жарым жыл ішінде аман қалған тұтқындар: Сандаканның қасіреттерінен кейін екінші орынға шығып, қорқынышты жағдайлар мен өлім-жітімді бастан өткерді, алдымен Амбонда, содан кейін 1942 жылдың соңында Хайнань аралына (Қытай) жіберілгеннен кейін. Амбонда тұтқындалған австралиялықтардың үштен бірі соғыс аяқталғанға дейін қайтыс болды. Амбонда қалған 582 адамның 405-і көз жұмды. Олар тым көп жұмыс істеуден, азық-түлік жетіспеушілігінен, аурулардан және лагерьлердегі ең қатыгез тәртіптерден қайтыс болды, онда зорлық-зомбылық әдеттегі жағдай болды. 1946 жылы Амбонның құлауынан кейінгі оқиғалар соғыс қылмыстары бойынша өткен ең ірі сот процесінің біріне айналды: Амбонда Австралия әскери трибуналы 93 жапондықтарды соттады. Контр-адмирал Хатакеяма Лахадағы қырғынды бұйырған деп танылды, бірақ сотқа үлкермей қайтыс болды. Қырғынды тікелей басқарған Хатакеяма Кунито ату жазасына кесілді. Кеничи Накагава 20 жылға бас бостандығынан айырылды. 1942-1945 жылдары тұтқындарға және/немесе азаматтарға қатыгездік жасағаны үшін үш жапон офицері жазаланды. (Бұл сот процестері 1990 жылы шыққан «Қанды серт» көркем фильмінің негізі болды.) Сол жылы генерал Ито Тынық мұхитының басқа аймақтарында жасалған соғыс қылмыстары үшін өлім жазасына кесілді.
suffered an ordeal and a death rate second only to the horrors of Sandakan, first on Ambon and then after many were sent to the island of Hainan [China] late in 1942. Three quarters of the Australians captured on Ambon had died before the war's end. Of the 582 who remained on Ambon, 405 died. They died of overwork, malnutrition, disease and one of the most brutal regimes among camps in which bashings were routine. In 1946, incidents which followed the fall of Ambon became the subject of one of the largest ever war crimes trials: 93 Japanese personnel were tried by an Australian military tribunal at Ambon. Rear Admiral Hatakeyama was found to have ordered the Laha massacres, however he had died before he could be tried. Commander Kunito Hatakeyama, who was in direct command of the massacres, was sentenced to execution by hanging. Lieutenant Kenichi Nakagawa was sentenced to 20 years imprisonment. Three other Japanese officers were executed for mistreatment of POWs and/or civilians on other occasions, during 1942–45. (The trials were the basis for the feature film Blood Oath, released in 1990.) General Itō was sentenced to death that same year for war crimes committed in other parts of the Pacific.
Басқа кейінгі оқиғалар
Джинкинспен бірге шамамен 30 австралиялық сарбаз Амбоннан бас салғаннан кейін бірнеше апта ішінде, көбінесе прахустармен (каноэ) Серамға қашып шықты. Амбонның жаулануының тағы бір салдары – 19 ақпанда Амбондағы жапондық әскери ұшақтары Австралияның Дарвин қаласына жасалған ірі әуе шабуылдарына қатысқанда, австралиялықтардың әуе шабуылдарынан қорқуының артуы болды.