Жаңазеландия маориттерінің корольдік билігі (Жаңазеландия маориттерінің корольдік қозғалысы)
Māori King Movement
Жаңа Зеландия маори халқының Кīngитаңга қозғалысы, маори монархиясы туралы ақпарат. Жерді сақтау, басшылық және дәстүрлер тарихы. Кīngитаңга қозғалысы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жаңа Зеландияның көптеген маори ивилерінің ортақ монархиясы.
Shared monarchy of numerous Māori iwi of New Zealand
Маори королі қозғалысы, маори тілінде Кингитага деп аталады, 1850 жылдары Жаңа Зеландияның Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі кейбір маори ивилері (тайпалары) арасында пайда болған маори қозғалысы. Бұл қозғалыс британ отаршылдарының монархының мәртебесіне ұқсас рөлді орнату арқылы маори жерінің бөлінуін тоқтату мақсатын көздеді. Маори монархы конституциялық емес қызмет атқарады және Жаңа Зеландия үкіметінде заңдық немесе сот билігіне ие емес. Биліктегі монархтар бірнеше ивидің басты басшысы лауазымын сақтайды және оларға, әсіресе Тайнуиге, белгілі бір билік жүргізеді. Қазіргі маори монархы Тхухетия Паки 2006 жылы сайланды және оның ресми резиденциясы – Нгаруавахиа қаласындағы Турангавеве мараедегі Туранго үйі. Тхухетия – бұл лауазым құрылғаннан бері жетінші монарх және ол тұңғыш патша Пототау Те Верувероға дейінгі династияның жалғасы. Бұл қозғалыс 1850 жылдары Солтүстік аралдың орталық бөлігіндегі иви тобы арасында Еуропалық отарлаушылардың халық санының тез өсу кезеңінде жерді бөліп алуды тоқтату және маори бірлігіне қол жеткізу мақсатымен пайда болды. Маори монархының ықпалы толыққанды болған жоқ, себебі негізгі ивилер, әсіресе Тухое, Нгати Пору және ең ірі иви – Нгапухи Кингитагаға қосылмады.
The Māori King Movement, called the Kīngitanga in Māori, is a Māori movement that arose among some of the Māori iwi (tribes) of New Zealand in the central North Island in the 1850s, to establish a role similar in status to that of the monarch of the British colonists, as a way of halting the alienation of Māori land. The Māori monarch operates in a non constitutional capacity with no legal or judicial power within the New Zealand government. Reigning monarchs retain the position of paramount chief of several iwi and wield some power over these, especially within Tainui. The current Māori monarch, Tūheitia Paki, was elected in 2006 and his official residence is Tūrongo House at Tūrangawaewae marae in the town of Ngāruawāhia. Tūheitia is the seventh monarch since the position was created and is the continuation of a dynasty that reaches back to the inaugural king, Pōtatau Te Wherowhero. The movement arose among a group of central North Island iwi in the 1850s as a means of attaining Māori unity to halt the alienation of land at a time of rapid population growth by European colonists. The Māori monarch's influence has not been as strong as it could be, partially due to the lack of affiliation to the Kīngitanga of key iwi, most notably Tuhoe, Ngāti Porou, and the largest iwi of all, Ngāpuhi.
Өмірбаян
1850-ші жылдардың басында Солтүстік аралдың маорилері еуропалық қоныс аударушы фермерлердің егістік жерге деген сұранысын қанағаттандыру үшін күшейтілген қысымға ұшырады. Маорилер кішкентай аумақтарды өңдеп, жидек, құс және тамыр үшін кең орманға тәуелді болса, қоныс аударушылар орман мен папоротниктерді өртеп, күліне шөп тұқымын себу арқылы өндірістік мүмкіндіктерін кеңейтті. Кейбір ықпалды басшылар, соның ішінде Те Раупараха 1840 жылдары жер сатуға қарсы болды (бұл 1843 жылғы Вайрау қақтығысында аяқталды), ал келесі онжылдықта бұл көзқарас кеңінен тарады, онда Pākehā (еуропалықтар) саны маорилерден асып, отарлық үкіметтің Жерді сатып алу бөлімі меншікке ие болу үшін адал емес әдістерді қолданды, оған басшыларға немесе кішкентай иеленушілер тобына ұсыныстар кірді. Жеке маорилермен немесе көпшіліктің мүдделерін білдірмейтін топтармен жасалған келісімдер маорилерді бір-бірімен дауға тартты. Ақтардың шекарасы олардың жеріне жақындаған сайын, көптеген маорилер өздерінің жері мен ұлты жаулап алынады деп алаңдады. 1853 жылдан бастап маорилер ежелгі рулық рунаңғаларды немесе басшылардың соғыс кеңестерін қайта жаңғыртты, онда жер мәселелері көтерілді, ал 1854 жылдың мамыр айында Оңтүстік Таранакидегі Манавапуде 2000-ға дейін маори басшыларын тартқан үлкен жиын өтті, онда спикерлер жер сатуға қарсы біріккен күш-жігерді шақырып, үндеді. 1857 жылдың ақпанында Тауподағы маңызды тайпааралық жиыннан бірнеше апта өткен соң, Шығыс Вайкатодағы Нгати Хауа тайпасының басшысы Вирему Тамихана егде жасымен және жоғары дәрежелі Вайкато басшысы Те Верувероны патша етіп тағайындау туралы ұсыныс таратты, және сәуір айында Раңгириде осы мәселені қарастыру үшін ірі жиын ұйымдастырылды. Майкл Кингтің «Те Пуэа» (1977, 24 бет) кітабындағы оқиғалардың хронологиясы сәл өзгеше: ол 1856 жылдың қарашасында Таупо көлінің жанындағы Пукавада өткен жиында басшылар Те Веруверо туралы келіскенін айтады. Кингтің айтуынша, Пукава шешіміне қатысқан басшылар Нгапухи, Те Арава, Нгати Пору, Нгати Кахунгуну, Таранаки, Вхангануи және Нгаи Таху, сондай-ақ Вайкато, Маниапото және Хаураки қолдаушыларының «бірінші шеңбері» өкілдік еткен. Те Веруверо, шамамен 80 жаста, Тайнуи каноэінің капитаны Хотуроаның ұрпағы еді; ол басқа тайпалармен байланыста болды және сәтті шайқасқан басшылардың қатарынан шыққан. Ол рулар арасындағы соғыстар кезінде өте шебер жауынгер болған, Губернатор Грейдің досы болған және өзін Pākehā-ның досы деп санаған. Ол сондай-ақ, жақсы ресурстармен қамтамасыз етілген: ол 5000 тікелей ізбасарларының көмегін шақыра алды және оның Вайкато аймағында өзендер мен көлдерде азық-түлік мол болды, сондай-ақ картоп пен бидай егілген кең аумақтар болды. Тарихшы Майкл Кинг былай деп жазды: «Оны көтерген басшылар өздерінің және жерлерінің манасын және тапуын сақтау үшін оны қоймаға айналдырды. Енді Потатау мәртебелі, қасиетті адам болды. Бұл сенім адамдарды патшалықты қорғау үшін ерлікпен күресуге талпындырды, содан кейін ол үшін күресуге мәжбүр болды». Тарихшы Б.Д. Дальтон былай дейді: «Уайкатодан басқа, патшалар қозғалысы ата-бабалары шайқаста жеңген маннаны басқа жолмен алуға болмайтын жас ұрпаққа қатты әсер етті». Браунның ізбасары, сэр Джордж Грей 1861 жылдың желтоқсанында Вайкато өзенінің сағасына жақын Таупарида өткен үлкен маори жиынында корольдік қозғалыс жаман және оны тастап кету керек деп мәлімдеді. 1863 жылдың 9 шілдесінде Грей Окленд пен Вайкато арасында тұратын барлық маорилер Виктория патшайымына адалдық ант беруі немесе Вайкато өзенінің оңтүстігіне қуылғанын ескертетін ультиматум берді. Үш күннен кейін әскерлер Вайкато аумағына басып кірді. Kīngitanga күштері жауды жеңілдету және баяулату негізінде қорғаныс соғысын жүргізуге мәжбүр болды, бірақ шексіз адам күші мен атыс күшіне ие кәсіби армияны жеңе алмады. Тавиао және оның жақын ізбасарлары Маниапото аумағының бұталары мен тік әктас аңғарларына қашып кетті, ол кейіннен Корольдік ел деп аталды, егер еуропалықтар тыйым салынған немесе тартылып алынған жердің шекарасын кесіп өтсе, өлімге ұшырайтынын мәлімдеді. Губернатор Грей осы уақытта «қарсылық көрсеткен» маорилердің жерін кеңінен тартып алу үшін Парламент заңнамасын қабылдауды бастады. 486 500 гектар жерді тартып алу, оның ішінде өнімді егістік жерлер, зираттар және ғасырлар бойы қоныстанған жерлер Вайкато маорилері үшін ауыр соққы болды. 1869 және 1870 жылдары Тавиаоға Рингату пайғамбары және партизандық көшбасшысы Те Кути қарсылық көрсетуді жаңартып, тартылып алынған жерді қайтаруға тырысуға шақырды. Алайда Тавиао соғыстан бас тартып, 1867-68 жылдарды «қошқар жылы» және «бейбітшілік жылы» деп жариялады; 1869 жылдың сәуірінде ол «адамның адамды өлтіруі тоқтатылуы керек» деген жаңа жарлық шығарды. Kīngitanga қозғалысында соғысты жаңартуды жақтаған радикалды топтар болды, соның ішінде Реви Маниапото және мүмкін Тавиаоның өзі, бірақ модераторлар патшаға олардың сәттілікке мүмкіндігі аз екенін және Те Кутидің әрекеттеріне қатысу арқылы жойылғанын ескерте берді. Тавиаоның Каухангануи құруы Ваипату Мараэдегі Гератаунгадағы маори Парламентінің құрылуымен бірге жүрді. Бас министр Хамиора Мангакахия басшылығындағы Солтүстік және Оңтүстік аралдардан 96 мүшеден тұратын бұл парламент Котахитанга (бірігу) қозғалысының бөлігі ретінде құрылды, оған Тавиао қосылудан бас тартты. Тавиао сондай-ақ жылдық пукаи жүйесін енгізді - патшаның Kīngitanga мараэіне сапарлары, оны жыл сайын белгілі күні мараэге адамдарды қайтару құралы ретінде ойлап тапты. Пукаилер кейіннен Kīngitanga жетекшілігі мен оның ізбасарлары арасындағы тұрақты консультациялық жиындарға айналды, онда қозғалыстың шығындарын және жергілікті мараэлерді күтіп ұстауды қаржыландыру үшін қаражат жиналды. Өзінің патшалығының басынан бастап Махута саясатқа қызығушылық танытты: ол 1860-шы жылдардағы жерді тартып алу үшін үкіметтен өтемақы талап етті, Батыс маори сайлау округіне туысы Ханаре Кайхауды ұсынды және 1890-шы жылдардың соңынан бастап премьер-министр Ричард Седдонмен және Туыс істер министрі Джеймс Кэрроллмен, кабинеттік лауазымды алған алғашқы маоримен жиі байланыс жасады. Махута маори және Pākehā арасындағы келісімді жақтады; тарихшы Майкл Кингтің сөзіне сәйкес, Седдон оның ізгі ниетін және наивтігін пайдаланып, көбірек маори жерін сатуға қол жеткізді. Седдон Махутаны Легислативтік кеңес (Жоғарғы палата) мүшесі ретінде Веллингтонға шақырды және «маори нәсілін білдіретін министр» ретінде Атқару кеңесіне отыруға шақырды. Вайкато маорилерінен, патшалық қозғалысын бейтараптандыруға бағытталған әрекет деп қорқытқан кең тараған қарсылыққа қарамастан, Махута қабылдады және 1903 жылдың мамырында қызметке кірді. Ол патшалықты кіші інісі Те Веруверо Тавиаоға тапсырды, бірақ 1910 жылдың 21 мамырында маори жерін тартып алу мәселелерін шешудегі саяси процеске көңілі толмағандықтан патшалыққа қайта оралды.
From the early 1850s, North Island Māori came under increasing pressure to satisfy the demand of European settler farmers for arable land. While Māori cultivated small areas, relying on extensive forests for berry, birds and roots, settlers expanded their production capacity by burning forest and fern and planting grass seed in the ashes. Some influential chiefs including Te Rauparaha opposed land sales in the 1840s (culminating in the 1843 Wairau Affray), and the view became more widespread in the following decade, when the Pākehā (European) population grew to outnumber Māori and the colonial government's Native Land Purchase Department adopted unscrupulous methods to take ownership, which included offers to chiefs or small groups of owners. Deals with individual Māori or groups that did not represent majority interests also dragged Māori into disputes with one another. As the white frontier encroached further on their land, many became concerned that their land, and race, would soon be overrun. From about 1853 Māori began reviving the ancient tribal runanga or chiefly war councils where land issues were raised and in May 1854 a large meeting—attracting as many as 2000 Māori leaders—was held at Manawapou in south Taranaki where speakers urged concerted opposition to selling land. in February 1857, a few weeks after a key intertribal meeting in Taupō, Wiremu Tamihana, a chief of the Ngāti Hauā iwi in eastern Waikato, circulated a proposal to appoint as king the elderly and high ranking Waikato chief Te Wherowhero and a major meeting was organised for Rangiriri in April to deal with it. efn|group=notes|name=KingTePueaChronology|Michael King's account in Te Puea (1977, pg 24) contains a slightly different chronology: He says the meeting at Pukawa beside Lake Taupō took place in November 1856 and it was there that chiefs agreed on Te Wherowhero. King says chiefs who were party to the Pukawa decision represented Ngāpuhi, Te Arawa, Ngāti Porou, Ngāti Kahungunu, Taranaki, Whanganui and Ngāi Tahu as well as the "first circle" of supporters, Waikato, Maniapoto and Hauraki. Te Wherowhero, then aged in his mid 80s, was a descendant of Hoturoa, captain of the Tainui canoe; he had connections with other iwi and came from a line of successful fighting chiefs. He had been an outstanding combatant himself in the days of tribal warfare, had become a friend of Governor Grey and regarded himself as a friend of the Pākehā. He was also well resourced: he was able to call on the assistance of 5000 immediate followers and his Waikato territory had a wealth of food in its rivers and lakes and vast areas of potato and wheat cultivations. Historian Michael King noted: "In the eyes of his supporters, the chiefs who had raised him up had made him a repository for their own mana and tapu and for that of their lands. Pōtatau was now a man of intensified prestige and sacredness. This belief was to impel people to go to heroic lengths to uphold the kingship and, subsequently, to fight for it." Historian B. J. Dalton observed: "Outside the Waikato, the King Movement appealed most to the younger generation who could see no other way of gaining the mana their fathers had won in battle." Browne's successor, Sir George Grey, told a large Māori gathering at Taupari near the mouth of the Waikato River in December 1861 that the King movement was bad and should be abandoned. On 9 July 1863 Grey issued an ultimatum that all Māori living between Auckland and the Waikato take an oath of allegiance to Queen Victoria or be expelled south of the Waikato River. Troops crossed into Waikato territory three days later to begin their invasion. Kīngitanga forces were forced to fight a defensive war based on frustrating and slowing down their enemy but were unable to prevail over a full time professional army with almost unlimited manpower and firepower. Tāwhiao and his close followers fled into the bush and steep limestone valleys of Maniapoto territory, which was subsequently known as the King Country, declaring that Europeans risked death if they crossed the aukati or boundary of the confiscated land. Governor Grey, meanwhile, began steering through Parliament legislation for the widespread seizure of the land of "rebel" Māori. The confiscation of 486,500 hectares of land, including fertile areas under cultivation, burial sites and areas that had been inhabited for centuries, was a bitter blow for Waikato Māori. In 1869 and 1870 Tāwhiao was challenged by Ringatū prophet and guerrilla leader Te Kooti to resume hostilities against the government to try to wrest back the confiscated land. Tawhiao, however, had renounced war and declared 1867–68 as the "year of the lamb" and "year of peace"; in April 1869 he had issued another proclamation that "the slaying of man by man is to cease". Though there were radical elements in the Kīngitanga movement who favoured a resumption of war, including Rewi Maniapoto and possibly Tāwhiao himself, moderates continued to warn the King that they had little chance of success and risked annihilation by becoming involved in Te Kooti's actions. The establishment of Tāwhiao's Kauhanganui coincided with the formation of a Māori Parliament at Waipatu Marae in Heretaunga. This parliament, which consisted of 96 members from the North and South Islands under Prime Minister Hāmiora Mangakāhia, was formed as part of the Kotahitanga (unification) Movement, which Tāwhiao refused to join. Tāwhiao also instituted a system of annual poukais—visits by the King to Kīngitanga marae, which he devised as a means of drawing people back to their marae on a fixed day each year. The poukais later evolved into regular consultation meetings between Kīngitanga leadership and its followers where funds were also raised to cover the movement's expenses and the upkeep of local marae. From the beginning of his kingship Mahuta took an interest in politics: he pressed the government for compensation for the 1860s land confiscations, sponsored a relative, Henare Kaihau, for the Western Maori electorate and from the late 1890s made frequent contact with Prime Minister Richard Seddon and Native Affairs Minister James Carroll, the first Māori to hold a cabinet position. Mahuta was an advocate of conciliation between Māori and Pākehā; according to historian Michael King, Seddon took advantage of his goodwill and naivety to secure the sale of more Māori land. Seddon invited Mahuta to Wellington as a member of the Legislative Council (Upper House) and to sit on the Executive Council as "Minister representing the Maori race". Despite widespread opposition from Waikato Māori, who feared it was an attempt to neutralise the King Movement, Mahuta accepted and he was sworn in in May 1903. He entrusted the kingship to his younger brother Te Wherowhero Tawhiao, but resumed the kingship on 21 May 1910, disillusioned with the political process in dealing with Māori confiscation claims.
Те Атарангиаху
Тейранг Атайрангикааху, маори королі Короки Махутаның қызы, 1966 жылғы 23 мамырда алғашқы маори патшайымы болып сайланды және 2006 жылғы 15 тамызда қайтыс болғанға дейін қызмет етті. 1970 жылғы Жаңа жылдық наградалар салтанатында Те Атайрангикааху «маори халқына көрнекті қызметтері үшін» Британ империясы орденінің Дам-командоры дәрежесіне ие болған алғашқы маори азаматы болды. Оның 40 жылдық билеуі – маори монархтарының арасындағы ең ұзақ билеу мерзімі.
Te Atairangikaahu, daughter of Māori King Korokī Mahuta, was elected as the first Māori Queen on 23 May 1966 and served until her death on 15 August 2006. In the New Year Honours 1970 Te Atairangikaahu was the first Māori to be appointed a Dame Commander of the Order of the British Empire for " outstanding services to Māori people ". Her 40 year reign was the longest of any Māori monarch.
Түйетия паки
Анасы, әйгілі Те Атайрангиахудың қазасынан кейін, Тухетия Паки 2006 жылғы 21 тамызда Маори королі болып ант берді. 2014 жылдың тамызында Тухетия Паки Маори наградалар жүйесін құрды. Жүзде үш награда бар: Король Путатау Те Верухэро ордені; Таниуа ордені; және Те Арикинуи королева Те Атайрангиахудың Ең жарқын ордені.
Following the death of his celebrated mother, Dame Te Atairangikaahu, Tūheitia Paki was sworn in as the Māori king on 21 August 2006. In August 2014, Tūheitia Paki created a Māori Honours System. There are three awards: the Order of King Pootatau Te Wherowhero; the Order of the Taniwhaa; and the Illustrious Order of Te Arikinui Queen Te Atairangikaahu.
Мұрагерлік
Монарх Кингитага қозғалысына қатысқан иви басшылары тарапынан бұрынғы монархтың жерлеу күнінде және жерлеуге дейін тағайындалады. Маори монархының лауазымы принцип бойынша тұқым қуалайтын емес. Дегенмен, осы уақытқа дейін монархия іс жүзінде мұрагерлік болып келді, себебі әрбір жаңа маори монархы бұрынғы монархтың туысқандық ағалық бойынша мұрагері болды, Потатау Те Вхероверодан бастап қазіргі маори короліне дейін жеті буынға дейін жалғасып келеді. Әрбір монархтың билік мерзімімен Потатау әулетінің рөлі нығайып келеді, бірақ кез келген билік аяқталғаннан кейін, егер түрлі иви басшылары келісімге келсе, мантия басқа whanau немесе iwi өкіліне берілуі мүмкін.
The monarch is appointed by the leaders of the iwi involved in the Kīngitanga movement on the day of the previous monarch's funeral and before the burial. In principle the position of Māori monarch is not hereditary. Thus far however, the monarchy has been hereditary in effect, as every new Māori monarch has been the previous monarch's heir by cognatic primogeniture, descending in seven generations from Pōtatau Te Wherowhero to the present Māori king. With each successive monarch, the role of Pōtatau's family has been entrenched, although after any reign ends there is the potential for the mantle to be passed to someone from another whanau or iwi if the chiefs of the various iwi are in agreement.
Құзыреті
Кингитага 1890 жылдан бері парламенттік сайланған монархия болып табылады. Билік Каухангануи, Кингитага және Вайкато Тайнуи парламенті, сондай-ақ тұрақты маори монархы арасында бөлінеді. Маори патшасының лауазымы негізінен Вайкато Тайнуи ивиі ішінде жоғары құрметке ие, бірақ шектеулі өкілеттіктерге ие салтанатты рөл. Дегенмен, тұрақты монарх өзінің манасына сүйене отырып, тайпалық саясатқа әсер ете алады және Каухангануи атқарушы кеңесінің 11 мүшесінің біреуін тағайындауға құқылы. Кингитага монархтары Жаңа Зеландия заңдарымен немесе көптеген маори ивилерімен мойындалмаса да, олар бірқатар маңызды маори ивилерінің басты басшылары мәртебесіне ие. Пікір бойынша, Кингитага мұндай атаққа иелік етуді талап ету арқылы, қозғалысқа қатысы жоқ (немесе тығыз қатысы жоқ) ивилердің рангитаратаңғасы мен манасы төмендеп, осылайша маори және иви ретінде олардың жеке басы мен тәуелсіздігіне нұқсан келтіреді.
The Kīngitanga has been a parliamentary elected monarchy since 1890. Power is divided between the Kauhanganui, the Kīngitanga and Waikato Tainui parliament, and the standing Māori monarch. The position of the Māori king is mainly a highly respected ceremonial role within the Waikato Tainui iwi with limited powers. Nevertheless, the standing monarch can influence tribal policy based on their mana and is entitled to appoint one of the 11 members on the Te Arataura, the executive board of the Kauhanganui. Although the monarchs of the Kīngitanga are not recognised by New Zealand law or by many Māori iwi, they hold the distinction of being paramount chiefs of a number of important Māori iwi The argument states that by the kīngitanga claiming ownership of such a title, the rangatiratanga and mana of iwi not associated (or strongly associated) with the movement is thereby diminished, infringing therefore upon their identity and autonomy as Māori and iwi.
Әдебиет
Тажына отырғызу тойы, Коронейхана, жыл сайын Ңгаруавахиадағы Турангавеве марайында өткізіледі. Монархтың таж кигізілу рәсімінде дәстүрлі түрде Киелі кітап пайдаланылады. Бұл дәстүр 1880 жылдары екінші маори королі Таухиао бастаған. Шараларға той дастарқаны мен мәдени бағдарламалар кіреді.
A coronation celebration, the Koroneihana, is held annually at Tūrangawaewae marae at Ngāruawāhia. A Bible is traditionally used during the crowning of a monarch. The tradition was started in the 1880s by Tāwhiao, the second Māori king. The gatherings include feasting and cultural performances.