Құқықтық жауапкершілік: Басқа біреудің іс-әрекеті үшін жауап беру

Кіріспе

Бұзушыларды бақылауға міндетті тараптарға қолданылатын кеңейтілген жауапкершілік. Жеке сот ісінде орынбасарлық жауапкершілік.

Орынбасарлық жауапкершілік – жалпы құқық негізінде туындайтын қатаң, екіншілік жауапкершіліктің бір түрі. Ол агенттік, "жоғары тұрғанның төмен тұрғанның іс-әрекеті үшін жауапкершілігі" қағидасы және, жалпы алғанда, бұзушының қызметін "бақылау құқығы, мүмкіндігі немесе міндеті" бар кез келген үшінші тараптың жауапкершілігінен туындайды. Оны басқа екіншілік жауапкершілік түрі – үлестік жауапкершіліктен ажыратуға болады, ол кәсіпорын жауапкершілігінің теориясына негізделген. Үлестік бұзушылықтан айырмашылығы, орынбасарлық жауапкершілікте білім болуы міндетті емес. Заң кейбір қарым-қатынастардың өзіндік ерекшелігіне байланысты, басқаларды жұмысқа тартатын адамдар олардың жасаған қателіктері үшін жауапкершілікті қабылдауын талап етеді. Практикалық тұрғыдан алғанда, мұндай қарым-қатынастың ең маңыздысы – жұмыс беруші мен жұмыскер арасындағы қарым-қатынас.

Жұмыс берушілердің жауапкершілігі

Жұмыс берушілер, жауапкершілік туралы доктрина бойынша, қызметкерлерінің қызмет барысында жасаған немқұрайлы әрекеттері немесе әрекетсіздіктері үшін (кейде «қызмет аясы» деп аталады) жауапкершілікке тартылады. Жұмыс берушінің жауапкершілігін анықтау үшін тәуелсіз мердігер мен қызметкер арасындағы айырмашылықты анықтау қажет. Орынбасарлық жауапкершілікке қолдану үшін, жауапкер мен құқық бұзушылық жасаған тұлға арасында тиісті қарым-қатынас болуы керек, ол үш сынақ арқылы тексеріледі: бақылау сынағы, ұйымдастыру сынағы және жеткілікті қарым-қатынас сынағы. Егер қызметкер рұқсат етілген әрекетті рұқсат етілмеген жолмен жасаса, жұмыс беруші орынбасарлық жауапкершілік қағидалары бойынша жауапты болуы мүмкін. Жұмыс берушілер латын тіліндегі «qui facit per alium facit per se» (біреу арқылы іс атқаратын адам өзі үшін іс атқарады) деген фразамен бейнеленген жалпы құқық қағидасы бойынша да жауапты болуы мүмкін. Бұл орынбасарлық жауапкершілік пен тікелей жауапкершілікке параллель ұғым болып табылады, онда бір адам басқа адамның әрекеттері немесе әрекетсіздігі үшін қылмыстық құқықта немесе азаматтық істерде жауапкершілікке тартылады. Австралияда «жеткілікті қарым-қатынас» сынағы, жұмысқа қажетті білік деңгейі, еңбекақы схемалары және жұмыскерге берілген бақылау деңгейі сияқты бірнеше факторларды теңгертуді қамтиды, басымдыққа ие болып келеді. Әрекетті қызмет барысында жасалған деп есептеу үшін, ол рұқсат етілген болуы керек немесе рұқсат етілген әрекетпен тығыз байланысты болуы керек, осылайша оны орындаудың бұрыс, бірақ әдісі ретінде қарастыруға болады. Соттар кейде қызметкердің «жолдан шығуы» мен «өз еркімен жасаған әрекеті» арасында ажырату жасайды. Мысалы, егер қызметкер міндеттерін орындау кезінде тек қана жолдан шығып, сусын сатып алу үшін тоқтаған немесе жұмысқа қатысты тапсырманы орындау кезінде банкоматты пайдаланған болса, жұмыс беруші жауапкершілікке тартылады, ал егер қызметкер жұмыс берушінің ісіне емес, өз мүддесі үшін әрекет етсе, ол «өз еркімен жасаған әрекетке» барып, жұмыс берушіге жауапкершілік жүктемейді.

Басшылардың жауапкершілігі

Автомобильдің иесі, егер жүргізуші автомобильді негізінен иесі үшін тапсырма орындау мақсатында пайдаланса, автомобильді берген тұлғаның немқұрайлылығы үшін, жүргізуші оның өкілі саналса, жауапты болуы мүмкін. Соттар мұндай жауапкершілікті басқа жылжымалы мүліктің иелеріне таратуға құлшынбайды. Мысалы, ұшақтың иесі, оны иесінің мақсатын орындау үшін берген ұшқыштың әрекеттері үшін тікелей жауапты болмайды. АҚШ-та автомобильдерге қатысты өкілеттік жауапкершілік 50 штатта автокөліктерді жалға алу және лизинг бойынша жойылған. Мысалы, банк, қаржы компаниясы немесе басқа да кепілдік беруші тіркелген иесінен төлем алмағандықтан автомобильді қайтарып алып жатқанда, кепілдік беруші кепілдік беруді орындау кезінде бейбітшілікті бұзуға жол бермеуге міндетті, әйтпесе агент арқылы орындалған жағдайда да зиянға жауапты болады. Бұл талап, қайтарып алу кепілдік берушімен немесе агентімен жүзеге асырылса да, кепілдік беруші бейбітшілікті бұзуға әкеп соқпауы керек, әйтпесе жауапкершілікке тартылады. Бұл талап, мысалы, борышкердің қайтарып алуға қарсылық көрсетуі немесе қарсы тұруы жағдайында да сақталуға тиіс. MBank El Paso v. Sanchez, 836 S.W.2d 151 ісінде, жалдамалы реквизитор тіркелген иесі көлікке кіргеннен кейін де оны сүйреп әкеткені үшін сот бұл бейбітшілікті заңсыз бұзу деп шешіп, реквизицияны жарамсыз деп жариялады. Сондай-ақ, борышкерге банк тарапынан 1 200 000 доллар өтемақы белгіленді. Алайда, маңыздысы, бейбітшілікті бұзу әрқашан қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады. Қылмыстық құқық заң бойынша тұлға деп есептелетін әрбір субъектіге жеке және ерекше жауапкершілік жүктейді, сондықтан корпорация мен корпорацияның қызметкеріне азаматтық жауапкершілікке қоса, дәл сол қылмысты жасады деп айып тағылуы мүмкін.

The owner of an automobile can be held vicariously liable for negligence committed by a person to whom the car has been lent, as if the owner was a principal and the driver their agent, if the driver is using the car primarily for the purpose of performing a task for the owner. Courts have been reluctant to extend this liability to the owners of other kinds of chattel. For example, the owner of a plane will not be vicariously liable for the actions of a pilot to whom he or she has lent it to perform the owner's purpose. In the United States, vicarious liability for automobiles has since been abolished with respect to car leasing and rental in all 50 states. One example is in the case of a bank, finance company or other lienholder performing a repossession of an automobile from the registered owner for non payment, the lienholder has a non delegable duty not to cause a breach of the peace in performing the repossession, or it will be liable for damages even if the repossession is performed by an agent. This requirement means that whether a repossession is performed by the lienholder or by an agent, the repossessor must not cause a breach of the peace or the lienholder will be held responsible. This requirement not to breach the peace is held upon the lienholder even if the breach is caused by, say, the debtor's objecting to the repossession or resisting the repossession. In the court case of MBank El Paso v. Sanchez, 836 S. W.2d 151, where a hired repossessor towed away a car even after the registered owner locked herself in it, the court decided that this was an unlawful breach of the peace and declared the repossession invalid. The debtor was also awarded $1,200,000 in damages from the bank. However, notably, a breach of the peace will invariably constitute a criminal misdemeanor. Criminal law imparts separate and distinct liability upon each actor considered a person under the law, and therefore a corporation and the corporation's employee may both be charged with having committed exactly the same crime, in addition to any civil liability for which the law imposes.

Ата-ана жауапкершілігі

Құрама Штаттарда ата-ана жауапкершілігі мәселесі көбінесе жалпы құқық қағидасына сәйкес келеді: ата-ана мен бала арасындағы қарым-қатынас негізінде баланың немқұрайлылығынан туындаған зиян үшін ата-ана азаматтық жауапкершілікке тартылмайды. Егер бала зиян келтірсе, ата-аналар өздерінің немқұрайлы әрекеттері үшін жауапты болуы мүмкін, мысалы, баланы тиісінше бақыламауы немесе балалардың қолы жетпейтіндей етіп, мылтық сияқты қауіпті заттарды сақтамауы. Көптеген штаттар кәмелетке толмаған балаларының қасақана жасаған заңсыз әрекеттері үшін ата-аналарға жауапкершілік жүктеу туралы заңдар қабылдады. Егер белгілі бір құқық бұзу үшін белгілі бір ой-ниет қажет болса, онда жауапкершілікке тартылу үшін директордың немесе жоғары лауазымды қызметкердің сол ой-ниеті болуы керек және ол компанияға жүктелуі тиіс. Meridian Global Funds Management Asia Limited v. Securities Commission [1995] 2 AC 500 ісінде компанияның екі қызметкері, өздерінің өкілеттіктері шегінде әрекет ете отырып, бірақ директорлардың білмеуімен, компания қаражатын бірнеше акцияларды сатып алу үшін пайдаланды. Сұрақ – компанияның осы акцияларды сатып алғанын білгені немесе білуі керек пе еді. Кеңес компанияның білгенін немесе білуі керек болғанын анықтады. Олардың нақты немесе көрінетін өкілеттіктері бойынша агенттер ретінде әрекет етуі (Lloyd v Grace, Smith & Co. [1912] AC 716) немесе өздерінің қызметтік міндеттерін орындау барысында қызметкерлер ретінде әрекет етуі (Armagas Limited v Mundogas S. A. [1986] 1 AC 717) олардың әрекеттері мен әрекетсіздіктері және білуі компанияға жүктелуі мүмкін, бұл директорлар тек компанияның атынан ғана емес, өздерінің атынан да жауапкершілікті қабылдаған жағдайда бірлескен құқық бұзушылар ретінде жауапкершілікке алып келуі мүмкін. Егер директор немесе лауазымды қызметкерге компания атынан белгілі бір санаттағы мәлімдемелер жасауға арнайы өкілеттік берілген болса және ол үшінші тарапқа зиян келтіретін сол санаттағы мәлімдемені алаяқтықпен жасаса, онда компания жауапты болады, тіпті егер бұл мәлімдеме жасауға берілген өкілеттікті пайдаланудың дұрыс емес тәсілі болса да. Өкілеттіктің көлемі – фактілік мәселе және қызметкерге алаяқтық жасауға мүмкіндік берген жұмысқа орналасу фактісінен әлдеқайда маңызды. Panorama Developments (Guildford) Limited v Fidelis Furnishing Fabrics Limited [1971] 2 QB 711 ісінде компания хатшысы басқарушы директордың білмеуімен, жеке пайдалану үшін машиналарды алаяқтықпен жалға алған. Компания хатшысы әдетте компания атынан келісімшарттар жасасады және машиналарды жалға алуға көрінетін өкілеттік беретін әкімшілік жауапкершілікке ие. Осылайша, компания жауапты деп танылды.

In the United States, the question of parental responsibility generally follows the common law principle that a parent is not civilly liable for injuries resulting from a child's negligence merely because of the parent child relationship. When a child causes an injury, parents may be held liable for their own negligent acts, such as failure to properly supervise a child, or failure to keep a dangerous instrument such as a handgun outside the reach of their children. Many states have also passed laws that impose some liability on parents for the intentional wrongful acts committed by their minor children. If liability for the particular tort requires a state of mind, then to be liable, the director or senior officer must have that state of mind and it must be attributed to the company. In Meridian Global Funds Management Asia Limited v. Securities Commission [1995] 2 AC 500, two employees of the company, acting within the scope of their authority but unknown to the directors, used company funds to acquire some shares. The question was whether the company knew, or ought to have known, that it had acquired those shares. The Privy Council held that it did. Whether by virtue of their actual or ostensible authority as agents acting within their authority (see Lloyd v Grace, Smith & Co. [1912] AC 716) or as employees acting in the course of their employment (see Armagas Limited v Mundogas S. A. [1986] 1 AC 717), their acts and omissions and their knowledge could be attributed to the company, and this could give rise to liability as joint tortfeasors where the directors have assumed responsibility on their own behalf and not just on behalf of the company. So if a director or officer is expressly authorised to make representations of a particular class on behalf of the company, and fraudulently makes a representation of that class to a third party causing loss, the company will be liable even though the particular representation was an improper way of doing what he was authorised to do. The extent of authority is a question of fact and is significantly more than the fact of an employment which gave the employee the opportunity to carry out the fraud. In Panorama Developments (Guildford) Limited v Fidelis Furnishing Fabrics Limited [1971] 2 QB 711, a company secretary fraudulently hired cars for his own use without the knowledge of the managing director. A company secretary routinely enters into contracts in the company's name and has administrative responsibilities that would give apparent authority to hire cars. Hence, the company was liable.

Қызметкерлердің жауапкершілігі мен өтемақысы

Көп таралған қате түсінік жұмыскердің қызметтік міндеттері мен өкілеттігі шегінде жасаған құқық бұзушылықтары үшін жауапкершілігіне қатысты. Жұмыс беруші қызметкердің іс-әрекеті үшін жауапкершілікке тартылғанымен, қызметкер де келтірілген залап үшін бірлесіп жауапкершілікке тартылады. Америка Заң Институтының Агенттік құқығы жөніндегі Қайта қарау, үшінші § 7.01-де белгіленгендей, АҚШ-тың барлық штаты осы қағиданы қолданады. Егер сотқа тек жұмыскер немесе тек жұмыс беруші шағымданса, өтемақы мәселесі туындайды. Егер сотқа тек жұмыскер шағымданса, онда ол қызметтік міндеттерін орындау барысында жасалған іс-әрекеттері үшін жұмыс берушіден өтемақы талап ете алады. Егер сотқа тек жұмыс беруші шағымданса, онда жұмыс беруші қызметкердің іс-әрекеті қызметкердің өкілеттігінен асып кеткенін дәлелдеу арқылы жауапкершіліктен құтылуға тырыса алады, бірақ жұмыс беруші, әдетте, қызметкердің құқық бұзушылығы үшін қызметкерді сотқа шақырып өтемақы талап ете алмайды. Жұмыс берушінің қызметкерді өтемақы төлеу үшін сотқа шақыру құқығын растаған сот шешімінің мысалы ретінде "Lister v Romford Ice and Cold Storage Co Ltd" ісін қараңыз.

Дін корпорациялары

2003 жылғы Доу мен Беннетт ісі бойынша Канада Жоғарғы Соты, католик дін қызметкерлеріне қатысты зорлық-зомбылық оқиғаларында кінәлілік, шіркеунің өз пасторларына берген билігі мен құқығынан туындайды деп шешім шығарды.