Жылдам таралатын зениттік ракеталар (MANPADS) – төмен ұшатын ұшақтарға, әсіресе тікұшақтарға қауіпті қару. Терроризмде де қолданылады. Қорғаныс және қауіпсіздік туралы көбірек біліңіз.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Көшпелі жер-әуе ракеталық қарулар
Portable surface to air missile weapons
Адам көтеруге арналған әуе қорғанысы жүйелері (MANPADS немесе MPADS) – көшпелі жер-әуе ракеталары. Олар басқарылатын қарулар болып табылады және төмен ұшатын ұшақтарға, әсіресе тікұшақтарға қауіп тудырады.
Man portable air defense systems (MANPADS or MPADS) are portable surface to air missiles. They are guided weapons and are a threat to low flying aircraft, especially helicopters.
Шолу
МАНПАД 1950 жылдары әскери жер күштеріне реактивті ұшақтардан қорғану үшін жасалды. Олар үлкен назарға ие болды, өйткені қарулы террористік топтар оларды азаматтық авиалайнерлерге қарсы қолданды. Бұл ракеталар қолжетімді бағада және түрлі көздерден кеңінен таралған, соңғы үш онжылдық бойы әскери қақтығыстарда да, террористік ұйымдарда да сәтті пайдаланылды. 25 ел, оның ішінде Ұлыбритания, АҚШ, Польша, Швеция, Ресей және Иран адаммен тасымалданатын әуе қорғаныс жүйелерін өндіреді. Мұндай қарудың иеленуі, экспортталуы және трафигі азаматтық авиацияға қауіп тудыратындықтан қатаң бақылауда ұсталады, бірақ бұл күш-жігер әрдайым сәтті аяқталмайды. Ракеталардың ұзындығы шамамен, ал салмағы модельге қарай шамамен құрайды. МАНПАД жүйелерінің нысананы анықтау қашықтығы шамамен, ал тию қашықтығы шамамен болады, сондықтан биіктігі немесе одан жоғары ұшатын ұшақтар салыстырмалы түрде қауіпсіз.
MANPADS were developed in the 1950s to provide military ground forces with protection from jet aircraft. They have received a great deal of attention, partly because armed terrorist groups have used them against commercial airliners. These missiles, affordable and widely available through a variety of sources, have been used successfully over the past three decades both in military conflicts and by terrorist organizations. Twenty five countries, including the United Kingdom, the United States, Poland, Sweden, Russia, and Iran produce man portable air defense systems. Possession, export, and trafficking of such weapons is tightly controlled, due to the threat they pose to civil aviation, although such efforts have not always been successful. The missiles are about in length and weigh about , depending on the model. MANPADS generally have a target detection range of about and an engagement range of about , so aircraft flying at or higher are relatively safe.
Инфрақызыл
Инфрақызыл іздеуші зымырандар ұшақтағы жылу көзіне – әдетте, қозғалтқыштан шығатын ыстық газдарға – бағытталып, ұшақты істен шығару немесе оны өртке тоғыту үшін сол жылу көзіне немесе оның жанында жарылғыш бөлігін жаратады. Бұл зымырандар пассивті басқару принципін қолданады, яғни олар өздері жылу шығармайды, сондықтан қарсы шаралар жүйесі бар ұшақтар үшін оларды анықтау қиын.
Infrared homing missiles are designed to home in on a heat source on an aircraft, typically the engine exhaust plume, and detonate a warhead in or near the heat source to disable the aircraft or to simply burst it into flames. These missiles use passive guidance, meaning that they do not emit heat signatures, making them difficult to detect by aircraft employing countermeasure systems.
Бірінші буын
1960 жылдары қолданысқа енгізілген алғашқы зымырандар инфрақызыл зымырандар болды. Бірінші буынға жататын MANPADS, мысалы, АҚШ-тың Redeye, кеңестік 9K32 Strela 2-нің алғашқы нұсқалары және қытайлық HN 5 (кеңестік Strela 2-нің көшірмесі) "құйрықтан қуу қарулары" деп есептеледі, себебі олардың салқындатылмаған айналмалы сканерлері нысананың реактивті қозғалтқышының аса қызған ішкі бөлігін ғана фондық шудан ажырата алады. Бұл олардың ұшақты қозғалтқыштары зымыранның іздеу құрылғысына толық көрінетін және шабуылға жеткілікті жылу сигналын беретін артқы жағынан ғана дәл іздеуі мүмкін дегенді білдіреді. Бірінші буын инфрақызыл зымырандары күннің өзінен келетін жылу сигналы сияқты, фондық көздердің ықпалына оңай түседі, көптеген сарапшылардың пікірінше, бұл оларды сенімсіз етеді және соңғы шабуыл кезеңінде тұрақсыз мінез-құлық танытуы мүмкін. Қазіргі заманғы қарулармен салыстырғанда тиімділігі төмен болғанымен, олар әлі де жабдықталу мерзімі шектеулі газ салқындатқыштары қолданылатын кейінгі жүйелерге қарағанда, жабдықталу мерзімі шектеулі емес болғандықтан, әртүрлі әскерлерде кеңінен таралған.
The first missiles deployed in the 1960s were infrared missiles. First generation MANPADS, such as the US Redeye, early versions of the Soviet 9K32 Strela 2, and the Chinese HN 5 (A copy of the Soviet Strela 2), are considered "tail chase weapons" as their uncooled spin scan seekers can only discern the superheated interior of the target's jet engine from background noise. This means they are only capable of accurately tracking the aircraft from the rear when the engines are fully exposed to the missile's seeker and provide a sufficient thermal signature for engagement. First generation IR missiles are also highly susceptible to interfering thermal signatures from background sources, including the sun, which many experts feel makes them somewhat unreliable, and they are prone to erratic behaviour in the terminal phase of engagement. While less effective than more modern weapons, they remain common in irregular forces as they are not limited by the short shelf life of gas coolant cartridges used by later systems.
Екінші буын
Екінші буын инфрақызыл зымырандары, мысалы, АҚШ-тың алғашқы Stinger нұсқалары, кеңестік Strela 3 және қытайлық FN 6 сияқтылары, газды салқындатумен жұмыс істейтін іздеу бастары мен конустық сканерлеу әдісін қолданады. Бұл іздеу басына кедергі келтіретін көптеген инфрақызыл фондық көздерді сүзуге, сондай-ақ тікелей және бүйірлі шабуыл профильдерін пайдалануға мүмкіндік береді. FIM 43 Redeye-дің кейінгі нұсқалары бірінші және екінші буынның арасында деп есептеледі, себебі олар газды салқындатумен жұмыс істейді, бірақ әлі де айналмалы сканерлеуді қолданады.
Second generation infrared missiles, such as early versions of the U. S. Stinger, the Soviet Strela 3, and the Chinese FN 6, use gas cooled seeker heads and a conical scanning technique, which enables the seeker to filter out most interfering background IR sources as well as permitting head on and side engagement profiles. Later versions of the FIM 43 Redeye are regarded as straddling the first and second generations as they are gas cooled but still use a spin scan seeker.
Үшінші буын
Үшінші буын инфрақызыл MANPADS, мысалы, француз Mistral, кеңестік 9K38 Igla және АҚШ Stinger B, нысананың шала-бейнесін жасау үшін розетка тәрізді сканерлеу датчиктерін пайдаланады. Олардың орауышы бірнеше анықтау диапазонынан түсетін мәліметтерді, я тоқсанды бөлінген екі инфрақызыл диапазонынан немесе инфрақызыл және ультракөк түсті диапазондардан салыстырады, бұл оларға нысана ұшағы қолданған қарсы шараларды ажырату және жоққа шығару мүмкіндігін арттырады.
Third generation infrared MANPADS, such as the French Mistral, the Soviet 9K38 Igla, and the US Stinger B, use rosette scanning detectors to produce a quasi image of the target. Their seeker compares input from multiple detections bands, either two widely separated IR bands or IR and UV, giving them much greater ability to discern and reject countermeasures deployed by the target aircraft.
Командалық көздің бағыты
Жарнамалық басқару (CLOS) зымырандары нысанаға алынған ұшақтың нақты бір ерекшелігіне (жылу көзіне, радио немесе радарлық сигналдарға) бағытталмайды. Оның орнына, зымыран операторы немесе мерген көзді ұлғайтатын оптикалық көру құралын пайдаланып нысананы көзбен анықтайды, содан кейін зымыранды ұшаққа "бастау" үшін радио басқаруын қолданады. Мұндай зымыранның бір артықшылығы – ол жарықшаштар мен инфрақызыл зымырандарды жеңуге арналған басқа да қарапайым қарсы шаралар жүйелеріне дерлік сезіксіз. CLOS зымырандарының басты кемшілігі – оларды пайдалану үшін жоғары даярланған және тәжірибелі операторлар қажет. 1980 жылдардағы Кеңес-Ауған соғысы туралы көптеген хабарламаларда Ауғанстан моджахедтерінің британдық Blowpipe CLOS зымыранына көңілі толмағаны айтылады, себебі оны пайдалануды үйрену өте қиын және әсіресе жылдам қозғалатын реактивтік ұшақтарға қарсы қолданғанда өте дәл емес еді. Осыны ескере отырып, көптеген сарапшылар CLOS зымырандары инфрақызыл зымырандар сияқты, дайындығы жоқ персоналға қолдануға қолайлы емес деп санайды, оларды кейде "атып, ұмыт" зымырандары дейді. CLOS зымырандарының кейінгі нұсқалары, мысалы британдық Javelin, оптикалық іздеу құралының орнына қатты күйдегі теледидар камерасын пайдаланады, бұл мергеннің жұмысын жеңілдетуге көмектеседі. Javelin зымыранын өндіруші Thales Air Defence компаниясы олардың зымыраны қарсы шараларға дерлік өткір емес екенін мәлімдейді.
Command guidance (CLOS) missiles do not home in on a particular aspect (heat source or radio or radar transmissions) of the targeted aircraft. Instead, the missile operator or gunner visually acquires the target using a magnified optical sight and then uses radio controls to "fly" the missile into the aircraft. One of the benefits of such a missile is that it is virtually immune to flares and other basic countermeasure systems that are designed primarily to defeat IR missiles. The major drawback of CLOS missiles is that they require highly trained and skilled operators. Numerous reports from the Soviet–Afghan War in the 1980s cite Afghan mujahedin as being disappointed with the British supplied Blowpipe CLOS missile because it was too difficult to learn to use and highly inaccurate, particularly when employed against fast moving jet aircraft. Given these considerations, many experts believe that CLOS missiles are not as ideally suited for untrained personnel use as IR missiles, which sometimes are referred to as "fire and forget" missiles. Later versions of CLOS missiles, such as the British Javelin, use a solid state television camera in lieu of the optical tracker to make the gunner's task easier. The Javelin's manufacturer, Thales Air Defence, claims that their missile is virtually impervious to countermeasures.
Лазерлік бағытталатын
Лазерлік бағытталатын MANPADS сәулемен ілесу принципін қолданады, онда зымыранның арт жағындағы сенсор лазерлік шағылысты анықтап, зымыранды сәуленің ортасымен немесе екі сәуле арасымен ұшуға бағыттайды. Швецияның RBS 70 және Ұлыбританияның Starstreak сияқты зымырандар ұшақтарды кез келген бұрыштан жоя алады және оператордан лазерлік нысананы нысанада ұстап тұру үшін джойстикпен нысананы үздіксіз қадағалауды талап етеді: RBS 70-тің ең соңғы нұсқасында лазерлік сәуле шығарушының дәл түзетулерін іске қосу құрылымы өзі жасайтын, ал оператордан жалпы түзетулерді ғана жасау талап етіледі. Жерден зымыранға радиобайланыс болмағандықтан, зымыран ұшырылғаннан кейін оны тиімді түрде бұзу мүмкін емес. Сәулемен ілесетін зымырандарды пайдалану үшін салыстырмалы түрде көп дайындық пен шеберлік қажет болғанымен, көптеген сарапшылар оларды қазіргі қолданыстағы көптеген қарсы шараларға төзімділігіне байланысты ерекше қауіпті деп санайды.
Laser guided MANPADS use beam riding guidance where a sensor in the missile's tail detects the emissions from a laser on the launcher and attempts to steer the missile to fly at the exact middle of the beam, or between two beams. Missiles such as Sweden's RBS 70 and Britain's Starstreak can engage aircraft from all angles and only require the operator to continuously track the target using a joystick to keep the laser aim point on the target: the latest version of RBS 70 features a tracking engagement mode where fine aim adjustments of the laser emitter are handled by the launcher itself, with the user only having to make coarse aim corrections. Because there are no radio data links from the ground to the missile, the missile cannot be effectively jammed after it is launched. Even though beam riding missiles require relatively extensive training and skill to operate, many experts consider these missiles particularly menacing due to the missiles' resistance to most conventional countermeasures in use today.
Круиздік зымырандарға қарсы
2022 жылғы 10 қазанда Украинаға қарсы 2022 жылғы Ресейдің басқыншылығы кезінде украиндық күштердің МАНПАД арқылы ресейлік қанатты зымыранды түсіргені туралы жазбалар пайда болды. Осыдан кейін басқа да жағдайлар бейнеге түсіріліп, әлеуметтік желілерде таратылды.
On 10 October 2022, during the 2022 Russian invasion of Ukraine, Ukrainian forces were recorded allegedly shooting down a Russian cruise missile using MANPADS. Since then, other instances have been videoed and shared on social media platforms.
Азаматтық әуе кемелеріне қарсы
1978 жылғы Air Rhodesia Viscount ұшағын түсіру – бұл адам көтеріліп жүретін жер-әуе зымыранымен түсірілген азаматтық авиалайнердің алғашқы мысалы. Ұшақтың ұшқышы басқарылатын құлауды жасады. Air Rhodesia 827 рейсі 1979 жылғы ақпанда Зимбабве халықтық революциялық армиясымен, Strela 2 зымырасымен қаруланған күйде түсірілді. 59 жолаушы мен экипаждың барлығы қаза тапты. 1993 жылғы Сухумидегі шабуылдар Грузияның Абхазиясындағы Сухуми қаласында 4 күн ішінде 5 азаматтық ұшақты түсіріп, 108 адамның өмірін қиды. 1994 жылғы 6 сәуірде жер-әуе зымырасы Руанда президенті Ювеналь Хабиаримана мен Бурунди президенті Сиприен Нтарямираны, сондай-ақ үш француз экипажы мен тоғыз жолаушыны тасымалдаған Dassault Falcon 50 ұшағының қанатына тиді, ал екінші зымыра оның құйрығын түйірді, бұл ұшақ Кигали, Руандада қонуға дайындалып тұрған кезде болды. Ұшақ әуеде өртеніп, президенттік сарайдың бағына құлап, соққыда жарылды. Бұл оқиға Руандадағы геноцидтің бастауы болды. 1998 жылғы Lionair LN 602 рейсін түсіру: 1998 жылғы 7 қазанда Тамил жолбарыстары Шри-Ланка жағалауынан ұшақты түсірді. 2002 жылғы Момбасадағы авиашабуыл: 2002 жылғы 28 қарашада екі иықтан атылатын Strela 2 (SA 7) жер-әуе зымыралары Moi халықаралық әуежайынан ұшып шыққанда жалға алынған Boeing 757 авиалайнеріне атылды. Зымыралар Момбасадан Израильге демалысқа кеткен 271 жолаушысы бар ұшақты аман қалдырып, Тель-Авивке қауіпсіз ұшып кетті. Суреттерде зымыра жүйелері совет әскерінде оқу материалдары үшін қолданылатын ашық көк түспен боялған (оқулық SA 7 зымырасында бағыттау жүйесі болмайды). 2003 жылғы Бағдадтағы DHL ұшағын түсіруге жасалған әрекет: 2003 жылғы 22 қарашада DHL үшін жұмыс істейтін Airbus A300B4 203F жүк ұшағы SA 14 зымырасымен соққыға ұшырады, нәтижесінде оның гидравликалық жүйелері бұзылды. Экипаж кейіннен әрбір қозғалтқыштың газ педалін жеке реттеу арқылы дифференциалдық қозғалтқыш күшімен зақымдалған ұшақты қауіпсіз жерге қондырды. 2007 жылғы Могадишудегі TransAVIAexport Airlines Il 76 апаты: 2007 жылғы 23 наурызда TransAVIAexport Airlines Ilyushin Il 76 ұшағы 2007 жылғы Могадишу шайқасы кезінде Сомалидің Могадишу қаласының шетінде апатқа ұшырады. Куәгерлердің сөзінше, апатқа дейін жер-әуе зымырасы атылған. Алайда, Сомали шенеуніктері ұшақ түсірілгенін жоққа шығарды.
The 1978 Air Rhodesia Viscount shootdown is the first example of a civilian airliner shot down by a man portable surface to air missile. The pilot of the aircraft managed to make a controlled crash landing. Air Rhodesia Flight 827 was also shot down in February 1979 by the Zimbabwe People's Revolutionary Army armed with a Strela 2 missile. All 59 passengers and crew were killed. The 1993 Sukhumi airliner attacks involved 5 civilian aircraft shot down within a total of 4 days in Sukhumi, Abkhazia, Georgia, killing 108 people. On 6 April 1994, a surface to air missile struck one of the wings of the Dassault Falcon 50 carrying three French crew and nine passengers, including Rwandan president Juvénal Habyarimana and Burundian president Cyprien Ntaryamira, as it prepared to land in Kigali, Rwanda, before a second missile hit its tail. The plane erupted into flames in mid air before crashing into the garden of the presidential palace, exploding on impact. This incident was the ignition spark of the Rwandan genocide. 1998 Lionair Flight LN 602 shootdown: On 7 October 1998, the Tamil Tigers shot down an aircraft off the coast of Sri Lanka. 2002 Mombasa airliner attack: On 28 November 2002, two shoulder launched Strela 2 (SA 7) surface to air missiles were fired at a chartered Boeing 757 airliner as it took off from Moi International Airport. The missiles missed the aircraft which continued safely to Tel Aviv, carrying 271 vacationers from Mombasa back to Israel. In the photos, the missile systems were painted in light blue, the color used in the Soviet military for training material (a training SA 7 round would not have the guidance system). 2003 Baghdad DHL attempted shootdown incident: On 22 November 2003, an Airbus A300B4 203F cargo plane, operating on behalf of DHL was hit by an SA 14 missile, which resulted in the loss of its hydraulic systems. The crew later landed the crippled aircraft safely by using only differential engine thrust by adjusting the individual throttle controls of each engine. 2007 Mogadishu TransAVIAexport Airlines Il 76 crash: On 23 March 2007, a TransAVIAexport Airlines Ilyushin Il 76 airplane crashed in outskirts of Mogadishu, Somalia, during the 2007 Battle of Mogadishu. Witnesses claim that a surface to air missile was fired immediately prior to the accident. However, Somali officials deny that the aircraft was shot down.
Қарсы шаралар
Адаммен тасымалданатын әуе қорғанысы жүйелері көтерілісші күштер үшін қара нарықта кең таралған тауар болып табылады. Олардың таралуы Вассанар келісімінің (WA)22 MANPADS экспорттық бақылау элементтерінің, 2003 жылғы 2 маусымдағы G8 іс-қимыл жоспарының, 2003 жылғы қазанда өткен Азия-Тынық мұхиты экономикалық ынтымақтастығы (APEC) саммитінің, Бангкок келешектік серіктестік туралы декларациясының және 2003 жылғы шілдеде Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық ұйымының (ЕҚЫҰ) Қауіпсіздік ынтымақтастығы форумының 7/03 нөміріндегі шешімінің тақырыбы болды: Адаммен тасымалданатын әуе қорғанысы жүйелері. 2003 жылы мәселені түсінген Колин Пауэлл авиацияға зымырандардан да қауіптірек нәрсе жоқ екенін айтты, себебі олар тікұшақтар мен коммерциялық авиалайнерлерді құлату үшін қолданылуы мүмкін және бірнеше жүз долларға заңсыз сатылады. АҚШ осы қаруларды жою бойынша жаһандық күш-жігерді жетектеп келеді, 2003 жылдан бері 30 мыңнан астам қару өз еркімен жойылды, бірақ мыңдаған бірлік әлі де көтерілісшілердің қолында, әсіресе Иракта, онда олар бұрынғы диктатор Саддам Хусейннің әскери арсеналынан тоналған, сондай-ақ Ауғанстанда да бар. 2010 жылдың тамызында Америка Ғалымдарының Федерациясы (FAS) жариялаған есепте, 2009 жылы Ирактағы ұлттық қарсылық күштерінің қоймаларынан "бірнеше ғана" заңсыз MANPADS табылғаны, БАҚ хабарлары мен әскери дереккөздермен сұхбаттасулар арқылы расталды.
Man portable air defense systems are a popular black market item for insurgent forces. Their proliferation became the subject of the Wassenaar Arrangement's (WA)22 Elements for Export Controls of MANPADS, the G8 Action Plan of 2 June 2003, the October 2003 Asia Pacific Economic Cooperation (APEC) Summit, Bangkok Declaration on Partnership for the Future and in July 2003 the Organization for Security and Co operation in Europe (OSCE), Forum for Security Co operation, Decision No. 7/03: Man portable Air Defense Systems. Understanding the problem in 2003, Colin Powell remarked that there was "no threat more serious to aviation" than the missiles, which can be used to shoot down helicopters and commercial airliners, and are sold illegally for as little as a few hundred dollars. The U. S. has led a global effort to dismantle these weapons, with over 30,000 voluntarily destroyed since 2003, but probably thousands are still in the hands of insurgents, especially in Iraq, where they were looted from the military arsenals of the former dictator Saddam Hussein, and in Afghanistan as well. In August 2010, a report by the Federation of American Scientists (FAS) confirmed that "only a handful" of illicit MANPADS were recovered from national resistance caches in Iraq in 2009, according to media reports and interviews with military sources.
Әскери
Азаматтық авиалайнерлерге қарсы MANPADS шабуылдарының көбейіп бара жатқанына байланысты, ұшақтарды зымырандардан қорғауға арналған бірнеше түрлі қарсы шаралар жүйесі әзірленді. AN/ALQ 144, AN/ALQ 147 және AN/ALQ 157 – 1970 жылдары Sanders Associates компаниясы жасаған, АҚШ-та өндірілген жүйелер. AN/ALQ 212 ATIRCM және AN/AAQ 24 Nemesis – сәйкесінше BAE Systems және Northrop Grumman компаниялары жасаған НАТО жүйелері.
With the growing number of MANPADS attacks on civilian airliners, a number of different countermeasure systems have been developed specifically to protect aircraft against the missiles. AN/ALQ 144, AN/ALQ 147 and AN/ALQ 157 are U. S. produced systems, developed by Sanders Associates in the 1970s. AN/ALQ 212 ATIRCM, AN/AAQ 24 Nemesis are NATO systems developed by BAE Systems and Northrop Grumman respectively.
Қара нарық
Көптеген MANPADS-тар мемлекеттерге тиесілі және есепте тұрғанмен, саяси дүрбелеңдер мен жемқорлықтың салдарынан мыңдаған бірліктері қара нарыққа түсіп кеткен. 1998–2018 жылдар аралығында кем дегенде 72 мемлекеттік емес ұйым MANPADS қолданған. АҚШ-тағы азаматтар заң бойынша MANPADS-қа ие бола алмайды.
Although most MANPADS are owned and accounted for by governments, political upheavals and corruption have allowed thousands of them to enter the black market. In the years 1998–2018, at least 72 non state groups have fielded MANPADS. Civilians in the United States cannot legally own MANPADS.