Кіріспе

Философия мектебі

Эстетикалық реализм – 1941 жылы американдық ақын және сыншы Эли Сигель (1902–1978) негізін салған философия. Ол оны үш бөлімнен тұратын зерттеу деп түсіндірді: "[Б]ұл үш бөлімді былай сипаттауға болады: Біріншіден, әлемді ұнату; Екіншіден, қарама-қарсылықтар; Үшіншіден, жек көрудің мәні". Эстетикалық реализм, адамның бүкіл әлемге қатысты көзқарасын өміріндегі ең маңызды нәрсе деп қарастырады, бұл оның барлық нәрсені – махаббатты, жұмысты және басқа адамдарды қалай көретініне әсер етеді, және басқа ой-санау тәсілдерінен ерекшеленеді. Мысалы, расизм өзіңнен өзгеше нәрселерді жек көруге деген құштарлықтан басталады делінеді. Философия негізінен Нью-Йорк қаласындағы Сохо ауданында орналасқан білім беру мекемесі – Эстетикалық реализм қоры арқылы оқытылады. 1980 жылдары Қор, ер адамдардың Эстетикалық реализмді оқып үйрену арқылы гомосексуализмнен гетеросексуализмге өзгеруі мүмкін деген пікірге байланысты дауға ұшырады. 1990 жылы Қор осы мәселе бойынша презентациялар мен кеңестерді тоқтатты.

Философия

Элай Сигел эстетикалық реализм философиясын үш бөлімнен тұратын зерттеу ретінде сипаттады: "Біріншіден, адамның ең үлкен және ең терең тілегі – әлемді адал жақсы көру. Екіншіден, әлемді өз мүддесі үшін жаулап алу емес, шын ниетпен жақсы көрудің жалғыз жолы – әлемді қарама-қарсылықтардың эстетикалық бірлігі ретінде көру. Үшіншіден, адамның ең үлкен қаупі немесе құмарлығы – өзіне емес, басқа нәрселерді кемсіту арқылы жалған маңыздылыққа немесе даңққа ие болу; осы кемсіту – жек көру. Одан да қысқасы, бұл үш бөлімді былай сипаттауға болады: Біріншіден, әлемді жақсы көру; Екіншіден, қарама-қарсылықтар; Үшіншіден, жек көрудің мәні."

Дүниені сүйген

Эстетикалық реализмнің негізгі қағидасы – әрбір адамның ең терең тілегі – әлемді ұнату. Онда өнер білімінің және барлық білім берудің мақсаты – әлемді ұнату екені айтылады. Шындыққа адалдық адамның бақытына емес, шындықтың әдемі құрылымы бар екенін көруге байланысты, осыны өнер көрсетеді. Сигел сұрақ қойды: «Адамның әлемге қарсы қаншалықты себептері болса да – оның қатігездігі, тәртіпсіздігі, жамандығы, мағынасыздығы – оны ұнатуға бар күшін салуы керек пе, әйтпесе өзін әлсіретеді ме?»

Қарама-қарсылықтар

Эстетикалық реализм – шындықтың қарама-қарсылықтардың эстетикалық құрылымына негізделген идея. Сигелдің айтуынша, барлық ғылымдар мен өнерлер шындықтың эстетикалық құрылымын дәлелдейді және оны әлемді түсінуге және ұнатуға пайдалануға болады. Мысалы, қозғалыс пен тыныштық, еркіндік пен тәртіп электрон, мұхит, күн жүйесінде біртұтас ретінде көрінеді. Шындықтың осы қарама-қарсы күштері әр адамның ішінде болады, және біз оларды біріктіруге тырысамыз. Сигельдің сындық теориясында: «Өзіңдегі қайшылықты шешу – өнердегі қарама-қарсылықтарды біріктірумен бірдей». Мысалы, жақсы роман немесе музыкалық шығарма адамның санасында немесе күнделікті өмірінде жиі қақтығыс тудыратын қарама-қарсылықтарды біріктіреді: жарық пен тыныштық, бостандық пен тәртіп, біртүтаслық пен әртүрлілік. Сәтті өлең, фотосурет немесе кез келген ортадағы өнер туындысы – жақсы өмір сүруге жол көрсетеді, себебі ол шындықтың және өзіміздің эстетикалық құрылымымызды көрсетеді. «Барлық сұлулық – қарама-қарсылықтардың бірігуі, ал қарама-қарсылықтарды біріктіру – біз өзімізде іздейтін нәрсе», – деді ол.

Қарапайымдықтың мәні

Сигел әлемге ұнауға деген құштарлық басқа бір қарсы құштарлықпен үнемі күресте екенін мойындады: кемсіту құштарлығы, немесе өзін-өзі арттыру үшін өзгеше нәрсені азайтуға деген үміт. Ол "Эстетикалық реализмнің танылу құқығы" еңбегінде 247-ші нөмірде былай деп жазады: "Эстетикалық реализм психоанализден және басқа көзқарастардан ерекшеленеді, ол адамның, қоғамның ең үлкен қауіп-қатері – кемсіту екенін айтқанда. Кемсіту – адамдардың өзін-өзі нығайтудың жалғыз сенімді жолы. Кемсіту отбасыларда, кеңселерде, ложаларда, жастықтарда, залдарда кездеседі. Ол – адам ішіндегі «Егер мен мынаны, мынаны, мынаны азайта алсам, менің даңқым артады» деген сезім. Есіңізде болсын, кемсіту – әлемді ұнатпаумен бірдей."

Этикалық міндет және өзін-өзі ұнатудың жолдары

Эстетикалық реализмнің маңызды зерттеуі – әлемге деген жалпы көзқарас адамның өмірдің барлық жағын, оның ішінде дос, жұбайы, кітап, тағам, басқа тері түсіндегі адамдарды қалай көретінін анықтайды. Сәйкесінше, философия адамдардың «дүниені мүмкіндігінше жақсы көруге» этикалық міндеттілігі бар екенін, ал егер біз заттар мен адамдарды әділ көруге тырыспасақ, онда «негізінен жек көру жеңіске жетеді» дейді. Осыған сәйкес, философия адамдардың заттар мен адамдарға толық құндылық беруі керек, оларды өзін маңыздырақ көрсету үшін кемсіртуге емес, этикалық міндеттілігі бар екенін көрсетеді. Эстетикалық реализм әлем мен адамдарға әділ болуға бағытталған саналы ниеттің тек этикалық міндет емес, сонымен қатар өзіңді ұнатудың жолы екенін айтады. Философия жек көруді депрессияның және одан да кең әлеуметтік проблемалардың түпкі себебі деп анықтайды: нәсілшілдік және соғыс сияқты қоғамдық жамандықтар «бізден өзгеше жағдайдағы адамдарға» деген жек көруден туындайды, олардың нәсілі, экономикалық жағдайы немесе ұлты басқаша болуы мүмкін. Сигелдің сөзіне қарағанда, ғасырлар бойы жаман ниет адамзаттың экономикалық қызметінің басты негізі болып келді. Философия адам баласы «әлемнің немесе басқа адамның сәтсіздігі өзінің өмірін жақсартады» деген сезімнен бас тартқанша, ең үлкен проблемаларын жеңе алмайды деп мәлімдейді. Сигелдің айтуынша, экономика мен адамдардың ойларында жаман ниеттің орнына жақсы ниет орнамайынша, «цивилизация әлі бастала қоймаған». Ол жақсы ниетті «күштірек және сұлу нәрсені иеленуге деген құштарлық» деп түсіндірді, себебі осы құштарлық адамды күштірек және сұлу етеді.

Негізгі мәтіндер

Эстетикалық реализмнің философиялық негізін Сигель екі маңызды мәтінде жүйелі түрде баяндады. Біріншісі, «Өз және Әлем: Эстетикалық реализмнің түсіндірмесі» 1941-1943 жылдары жазылған. «Психиатрия, экономика, эстетика» және «Өз-өзінің қарама-қайшылығындағы эстетикалық әдіс» сияқты жеке тараулар 1946 жылы жарық көрді. Толық мәтін 1981 жылы жарияланды. Ол философияны күнделікті өмірге және сананы түсінуге қатысты тұрғыдан ұсынады. Тарауларында «Психиатрияның эстетикалық мағынасы», «Махаббат және шындық», «Бала» және «Өзді ұйымдастыру» (NY: Definition Press) тақырыптары бар. Екінші мәтін, «Анықтамалар және түсініктеме: Әлемді сипаттау», 1945 жылы аяқталды, онда Экзистенция, Бақыт, Күш, Сәттілік, Шындық және Қарым-қатынас сияқты 134 термин анықталған. Әр термин үшін бір ғана сөйлемдік анықтама берілген, одан кейін кеңірек түсіндірме келтірілген. Бұл еңбек 1978 жылы «The Right of Aesthetic Realism to Be Known» журналында серия ретінде жарияланды. Үшінші философиялық мәтін, «Әлемнің эстетикалық табиғаты», көбінесе жарияланбаған, бірақ одан үзінділер «Эстетикалық реализмнің танылу құқығы» журналында кездеседі.